ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2018-02-03

  • ФщIэуэ пIэрэ
  • Фызихуэдэр  къызэрыпщIэр фызэджэхэмкIэщ
  • ЦIыхухэр гупитIу зэщхьэщокI: тхылъ еджэхэмрэ еджам едаIуэхэмрэ.
  • ТхакIуэфIхэм я IэдакъэщIэкIхэм къеджэр нэхъ дахэу псалъэ мэхъу.
  • Щэнхабзэр – узэджа тхылъым я бжыгъэракъым, атIэ узэджахэм ящыщу къыбгурыIуарщ.
  • Тхылъ еджэ цIыхур сытым дежи зы щхьэкIэ нэхъ лъагэу щытынущ телевизор еплъхэм нэхърэ.
  • Фигу ивгъэлъ: фызихуэдэр къызэрыпщIэр фызэджэхэмкIэщ.
  • КIэпIейкIэр сом зэрыхъум ещхьу, тхылъу узэджэр щIэныгъэ мэхъу.
  • Тхылъым мафIэ щIэбдзэу бгъэсыным нэхърэ нэхъ Iуэху икIэщ уемыджэныр.
  • ТхылъыфIыр зи ныкъуэ псор псы щIагъым щIэгъэпщкIуа айсбергым ещхьщ.
  •  
  • ГушыIэхэр
  • ТхьэмахуитI дэкIмэ
  • Сымаджэ хъуа щIалэр дохутырым мэпсалъэ.
  • - Дохутырым деж сыныщыкIуэну зэманымрэ махуэмрэ къэсщIэну арат.
  • - ТхьэмахуитI дэкIмэ къэпсалъи, устхынщ.
  • - Сэ сысымаджэщ, апщIондэху сылIэнкIи хъунущ.
  • - Ягъэ кIынкъым, уи щхьэгъусэр къэгъэпсалъи, узэрыхуэмеижыр къыджегъэIи зэфIэкIащ.
  •  
  • Дапщэ и уасэр?
  • ЩитIагъэ щыгъынхэм екIун пыIэ дахи къыхэзыхын зыфIэфI бзылъхугъэр тыкуэным щIыхьащ. Зыр щитIагъэмэ гъуджэм иплъэурэ, тIощI хуэдиз зэрихъуэкIа нэужь:
  • - Мис мыр нэхъ сигу ирихьащи, дапщэ и уасэр?
  • - Зыри, ар пщыгъыу укъэкIуаращ, – ет жэуап тыкуэнтетым.
  •  
  • Си Iуэху хэлъкъым
  • Таможнэм къыщекIуэкI псалъэмакъ:
  • ЛэжьакIуэм: -Уи шумэданэр зэтех.
  • ЩIалэм: – Сэ шумэданэ сIыгъкъым.
  • ЛэжьакIуэм: – Сэ абы си Iуэху хэлъкъым, мыбы къыщекIуэкI хабзэр псом я дежкIи зыщ.
  •  
  • ГъэщIэгъуэнщ
  • Бзэ дапщэ  зригъэщIэфыну  цIыхум?
  • Лондон дэт колледжым лингвистикэмкIэ и профессор Хадсон Дик 2003 гъэм и жэпуэгъуэм упщIэ игъэуват: «Полиглотхэм ящыщу хэт бзэ нэхъыбэ дыдэ зыщIэр?»
  • «Си адэшхуэрагъэнщ!», – къыхуитхыжащ абы зы щIалэм, и цIэ-унэцIэр къраIуэну зэрыхуэмейр кIэщIэту.
  • США-м щыпсэу щIалэм жиIэрт и адэшхуэ итальяныр блэкIа лIэщIыгъуэм и 10-нэ гъэхэм Сицилием къикIыу Америкэм зэрыIэпхъуар, ар зэи школ зэрыщIэмысар, ауэ бзэхэр зэман кIэщIым къриубыдэу къипхъуэтэфу зэрыщытар. Абы и ныбжьыр щыхэкIуэтам бзэ 70 ищIэрт, абыхэм ящыщу 56-м иритхэфу, иреджэфу.
  • Ар Нью-Йорк щыIэпхъуам и ныбжьыр илъэс 20 хъууэ арат. ГъущI
  • гъуэгу вокзалым хьэлъэзехьэу щылажьэу арати, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэдым ящыщ цIыхухэм ирихьэлIэрт, арагъэнщ бзэхэм яхуищIа лъагъуныгъэр къызыхэкIар.
  • Хьэлъэзехьэм и Iуэхур фIы дыдэу екIуэкIырт, ахъшэ хъарзыни къилэжьырт, зрихьэлIэ цIыхухэм елъытауи, бзэщIэхэр къищIэрт. Абы и къуэрылъхум зэрыжиIэжымкIэ, 50 гъэхэм адэшхуэмрэ къуэрылъхумрэ дунейр мазихкIэ къызэхакIухьащ. Сыт хуэдэ къэрал къыщымыхутами – Венесуэлэ, Аргентинэ, Норвегие, Инджылыз, Португалие, Италие, Алыдж, Тырку, Сирие, Мысыр, Ливие, Мароккэ, ЮАР, Пакистан, Индие, Таиланд, Малайзие, Индонезие, Австралие, Филиппинхэр, Гонконг, Японие – дадэр цIыхухэм зэрепсалъэ я бзэр фIыуэ игъэшэрыуэрт.
  • Полиглотым и къуэрылъхум жиIэрт, бзэхэр фIыуэ зыгъэшэрыуэр и адэшхуэм зэримызакъуэр, атIэ абы и адэжми бзищэм нэблагъэ ищIэу зэрыщытар.
  • Хадсон профессорым и упщIэм и жэуапу цIыхухэм къыхуатхащ итальян кардинал Меццофанти Джузеппе (1774 – 1849) бзэ 72-рэ ищIэу зэрыщытар, абыхэм ящыщу 39-мкIэ шэрыуэу псэлъэфу. Апхуэдэ дыдэу мэжэр зэдзэкIакIуэ Ломб Като (1909 – 2003) бзэ 17-м ирипсэлъэфырт, иджыри 11-кIэ къеджэфырт. Нэмыцэ Кребс Эмиль (1867 – 1930) бзэ 60 ищIэрт, псалъэм папщIэ, ермэлыбзэр тхьэмахуи 9-м къриубыдэу зригъэщIат. Абыхэм яхыубжэ хъунущ бзэ 24-рэ зыщIэу щыта нэмыцэ щIэныгъэлI Энгельс Фридрихи.
  • Апхуэдэ цIыху щэджащэхэм «гиперполиглот» яфIищащ Хадсон Дик. Абыхэм профессорым яхебжэ бзих е нэхъыбэ зыщIэхэр. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, ЩIы хъурейм и языныкъуэ плIанэпэхэм щыпсэухэм бзитху шэрыуэу зыщIэхэр яхэтщ. Псалъэм папщIэ, Швейцарием къэралыбзэу плIы щыIэщ, ахэри ящIэ, етхуанэу инджылызыбзэри нэхъыбэм зрагъащIэ. Израилым щыIэ адыгэ къуажитIым (Кфар-Камэрэ Рихьэниерэ) щыпсэухэм бзиплI хуиту ящIэ – ивритыр, хьэрыпыбзэр, инджылызыбзэр, адыгэбзэр.
  • Лингвистхэм, психологхэм, нейробиологхэм зэхагъэкI апхуэдэ цIыхухэм я щхьэкуцIым и зэхэлъыкIэр нэгъуэщIу арарэ е я егугъуныгъэкIэ зрагъэщIарэ. Псалъэм папщIэ, Шлиман Генрих дунейпсо коммерсанту зэрыщытым ипкъ иткIэ, бзэ 15 зригъэщIэн хуей хъуащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, кардинал Меццофанти Италием зэрыщыпсалъэ бзэ нэхъ цIыкIухэм ящыщ зыгуэр зы жэщым зригъэщIат.
  • Бзэ куэд зыщIэ цIыхухэм ятеухуа- уэ мыарэзыныгъэ къэзыгъэлъагъуэхэр сыт щыгъуи щыIэщ. Апхуэдэу языныкъуэхэм шэч къытрахьэ Меццофанти бзэ 72-рэ ищIэу зэрыщытам. А къомыр зэбгъэщIэн папщIэ зэман дапщэ текIуэдэну? Бзэ къэс псалъэ мин 20 зэрыхэтыр къэплъытэмэ, цIыхум зы дакъикъэм къриубыдэу зы псалъэ зэрыхузэгъащIэм тепщIыхьмэ, бзэ 72-рэ зэбгъэщIэн папщIэ илъэситхурэ ныкъуэкIэ махуэ къэс сыхьэт 12-кIэ убгъэдэсын хуейщ. Апхуэдизыр зэбгъэщIа нэужьи, пщымыгъупщэжу урипсэлъэфын щхьэкIэ, зэман дапщэ тебгъэкIуэдэн хуей?!
  • Лингвистхэм къызэралъытэмкIэ, абы пхузэфIэмыкIын хэлъкъым. Псалъэм къыдэкIуэу жыпIэмэ, Массачусетс технологие институтым (США) щылажьэ Флинн Сюзаннэ къызэрилъытэмкIэ, цIыхум и акъылыр бзэ дапщи хузэгъэщIэн хуэдэу ухуащ, зэман хурикъумэ. Гарвард университетым (США) щыщ Пинкер Стивени бзэ куэд зэбгъэщIэным ямылей хэлъу къыщыхъуркъым, ауэ зи ухуэкIэкIэ зэщхь бзэхэр пфIызэхэзэрыхьынкIэ хъунущ.
  • Китайм щыIэ Германие посольствэм зэдзэкIакIуэу щылэжьа, нэмыцэ гиперполиглот Кребс и щхьэкуцIым щхьэхуэныгъэ гуэрхэр иIэу къахутащ. Ауэ ар иIэу къалъхуарэ бзэ 60-м щIигъу зригъэщIа нэужь, апхуэдэу хъуарэ зыми ищIэркъым.
  • Дохъушокъуэ Синэ.
  •  
  • Шхыныгъуэхэр
  • Гу гъэжьа-гъэбэкхъа, шыпс щIэту
  • Былым укIам и гур зэгуагъэжри, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, грамм 15 – 20 хъу тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, шыуаным иралъхьэ, щIигъанэу псы щIыIэ щIакIэ, шыгъу хадзэри, мафIэр мыин дыдэу, шыуаныщхьэр тепIауэ зы сыхьэтрэ ныкъуэкIэ ягъавэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. Абы и ужькIэ лэпсыр щIагъэж, гу ныкъуэвэм тхъу халъхьэ, зэIащIэурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ бжьын упщIэта халъхьэри, дакъикъи 2-3-кIэ ягъажьэ, лэпс къыщIагъэжам щыщ щIакIэ, зэIащIэри зэ къытрагъэкъуалъэ. ИужькIэ лэпс упщIыIуакIэ гуэдз хьэжыгъэ гъэжьа зэхащIэ, ар гу гъэжьам зэIащIэурэ хакIэ, шыбжий сыр хьэжа хадзэ, шыуаныщхьэр трапIэри, шыпсыр хьэзыр хъуху дакъикъэ 30 – 40-кIэ ягъэбэкхъ. Хьэзыр хъуным дакъикъэ зы-тIу фIэкIа имыIэжу щэкIэ е тхъукIэ гъэлыбжьа бжьыныху халъхьэ. Пщтыру яшх, пIастэ е щIакхъуэ и гъусэу.
  •  
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
  • Гум щыщ лыуэ – грамм 250-рэ
  • Гуэдз хьэжыгъэу – грамми 10
  • Бжьыныщхьэ укъэбзауэ – грамм 30
  • Тхъууэ – грамм 30
  • Бжьыныху укъэбзауэ – грамми 10
  • Шыгъуу, шыбжийуэ, лэпсу – узыхуейм хуэдиз.
  •  
  • КIэртIоф  пIастэ
  • Бжьыныщхьэ укъэбзар тыкъыр цIыкIуурэ яупщIатэ, шыуаным ит тхъу къэплъам хакIутэри, зэIащIэурэ ныкъуэлыбжьэ ящI. Шыбжий сыр хьэжа хаудэри, хьэзыр хъуху ягъэлыбжьэ (тхъуэплъ дахэ хъуху). ИтIанэ кIэртIоф укъэбзар халъхьэ, ар щIимыгъэнапэу псывэ щIакIэ, шыгъу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ, мафIэр ешэхауэ хьэзыр хъуху, псыр щIэвэщIэху, ягъавэ. КIэртIоф вар шыуаным зэрилъу бэлагъкIэ е убалъэкIэ яущэб, щабабзэ хъухукIэ. Хьэзыр хъуа кIэртIоф пIастэм бжьын гъэлыбжьар хэшыпсыхьауэ, гъуафэу, мэ гуакIуэ къыхихыу щытын хуейщ. Хуабэу тепщэчкIэ Iэнэм трагъэувэ. Дашх шатэ, кхъуей, шэ щIэмыху, шху.
  •  
  • Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
  • КIэртIоф укъэбзауэ – грамм 1000
  • Бжьыныщхьэ укъэбзауэ – грамм 200
  • Тхъууэ – грамми 100
  • Псывэу – грамм 400
  • Шыгъуу, шыбжийуэ – узыхуейм хуэдиз.
  • Къубатий Борис.
  •  
  • Ди сурэт гъэтIылъыгъэхэр
  •  

    Нартхэм я гуфIэгъуэ махуэ.

  • Фэ фщIэрэ?
  • Къуалэбзухэм  я   цIэхэр
  • Дубонос кавказский – пэгъум
  • Горлица кольчатая – жыгтхьэрыкъуэ
  • Джек (вихляй) – кIупхъжэр
  • Колпица – пэхьэнцэбзу
  • Конёк горный – къуршкъуацэщIэж
  • Лазаревка – цIыжьдадэщIыху, цIыжьдадэкъащхъуэ
  • Лысуха – псыджэд, къамылджэд
  • Могильник – гъаф, къиякъ
  • Кречетка – тафэджэд
  • Грач – къуанщIэ
  • Лебедь – шипун – къыу
  • Гриф черный – къуршыбгъэ
  • Орел-карлик – бгъэжьей
  • Бородач переднеазиатский – бгъэжьакIэ, бгъэжьакIацэ
  • Дрозд певчий – бзуущхъуэ, бзуупцIэгъуабжэ
  • Дятел сирийский – щамжыгыуIу
  • Жаворонок лесной южный – мэзуэгунэбзу
  • Змееяд– тынужь
  •  
  • Псалъэ  пэжхэр
  • ГущIэ ящIынур гужьымкIэ къашэ
  • Уи ныбжьэгъур къыптегушхуащэу щIидзамэ, ар уи ныбжьэгъужкъым, уи тепщэу аращ.
  • Псэ къабзэм къыбгъэдэкIа псалъэхэр зэи утхъуэркъым.
  • Уэ укъыщызэлъэIум деж сыдунейнэхуу жоIэ, сэ сынолъэIун хуей хъуамэ «лъэIуэрей» къысфIощ.
  • Зауэ-банэкIэ жэнэт къэблэжьынукъым.
  • Дыгъужьрэ пэт зыр адрейм щошынэ.
  • ЦIыхухэр фIыуэ плъагъумэщ гъащIэр щыплъагъунури.
  • Куэдыщэрэ учэнджащэмэ, ущIэчэнджащэр пщогъупщэж.
  • БлэкIа зэманыр зейр нэхъыжьхэращ, къэкIуэну псори щIэблэрщ зейр.
  • ГущIэ ящIынур гужьымкIэ къашэ.
  • Бзэгузехьэм и щхъухьым хей Iэджэ еукI.
  • Имыкъалэнхэр ирагъэлэжьурэ, и къалэн дыдэр щыгъупщэжат.
  • ДыгуфIэжу гъащIэм IэфIхэр къыIыдох, нэпсхэр щIэдутхыкIыу ды- джыр къытIэщIелъхьэ.
  • Зызыгъэпагэу уафэм худэплъейхэр щIылъэ зытетым щолъэпэрапэ.
  • Япэ къуат уасэм зытумыгъэгусэу къеIых.
  • КIурашын Алий.
  • ХэтIохъущыкъуей къуажэ
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:1. «Тхьэмпэ» псалъэм и пIэкIэ ари къагъэсэбэп. 3. Псым и адрей лъэныкъуэм къыщылъ щIы. Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ … 8. Нартхэм я гъукIэ. 9. Псэхэлъхьэж. 10. Гупыр …-йошхэри зэхэсщ, къакъэ-пщIыпщIу. 13. Цы закъуэ. 14. Псыежэх, къуажэ. 18. Лъэгум щыщу щIым емыIусэр. 20. ЦIыхубз щыгъын. 21. … мыплъэмэ, нэр плъэркъым. 22. Аруан районым хиубыдэ къуажэ. 27. Адыгэ композитор, Урысей Федерацэм и Къэрал саугъэтыр зрата. 28. Мэл зыхэвэ нэхърэ … зыхэпкIэ. 30. Шыуанышхуэ. 32. Шым и … макъ бом къыщIэIукIащ. 33. Iейуэ шына цIыхум и псэр абы кIуэжу жаIэ. 35. ПхъэIэщэм къызэригъэдзэкIа щIы. 36. Пщыкъуэм и щхьэгъусэ. 37. … щыгъэ.
  • Къехыу:1. Пхъэщхьэмыщхьэ. 2. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 4. Европэм и къэрал зыбгъупщIым я щIыналъэхэм щежэх псышхуэ. 5. Языныкъуэ къуажэдэс унагъуэхэм я фIэIугъэр, нэгъуэщI ерыскъыпхъэхэр щахъумэ щIыпIэ. 7. Хьэцэпэцэ пыупщIа, ямыIуэжауэ. 11. Апхуэдэ къеIыпхыу укъаубыдмэ, хабзэхъумэ IэнатIэхэм уголовнэ Iуэху къаIэт. 12. …-гурыщIэ. 13. Иныжь … закъуэ. 15. ПIастапхъэ. 16. Дэрбзэрым мастэ- … къищтэри, и Iуэхум иужь ихьащ. 17. Жэм лъакъуэ … иукIрэ? 19. Къуалэбзу пщэ псыгъуэ лъакъуэ кIыхь. 23. Корее Ипщэм и къалащхьэ. 24. ДжэдылкIэ (игъуэтмэ) ерыщ мэз псэущхьэ. 25. Таурыхъхэм хэт фызыжь хьилэшы. 26. Щыгъыным хищIэ хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 29. ЩIым гъуэ куу къыщизытхъу, хьэпIацIэхэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 30. Адыгэ IуэрыIуатэм къыхэщыж цIыхубз пелуан. 31. … зэхэуэгъуэ. 33. Шым и кIуэкIэ. 34. Блэм и бзэгу.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  •  
  • ЩIышылэм и 27-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:3. Къазмакъ. 5. Къанэри. 7. Лыгъэ. 8. Мэш. 9. Вынд. 12. Къарэ. 13. Нал. 15. Жин. 17. Блэр. 20. Лыхьэж. 21. Пщагъэ. 23. Мэсей. 26. Джэрмэншык. 27. Къуентхъ. 29. Пщыпхъу. 31. Хьэчим. 33. Хьэсэ. 35. Щым. 37. Бэгу. 38. Журт. 42. Лулэ. 43. Хъер. 44. Нарт. 45. Тхьэбзэ. 46. Благъэр.
  • Къехыу:1. Бзыгъэ. 2. Хьэщыкъ. 3. Къэлэр. 4. Къамыл. 5. Къэшэж. 6. Индыл. 10. Акъыл. 11. Хъурей. 14. Алъп. 16. Ибэ. 18. КIуж. 19. Къум. 22. Апэсы. 24. Джэд. 25. Шыд. 27. Къущхьэ. 28. Хъы. 29. Пхъы. 30. Хъушэ. 31. Хьэ. 32. Матэ. 34. Сэлэт. 36. Махъшэ. 37. Бырыб. 39. Уэтэр. 40. Елгъэр. 41. Набгъэ.