ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэсэхугъуэ махуэм

2017-12-30

  • Гъэм и тепщэ
  • Хьэм  и  Илъэсым сыт  къытпигъаплъэр?
  • ИлъэсыщIэр цIыхухэм фIыуэ ялъагъу махуэшхуэщ икIи дэтхэнэ зыри абы поплъэ, и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэфIхэр къыхилъхьэнымкIэ щыгугъыу.
  •  
  • КъуэкIыпIэ махуэгъэпсымкIэ 2018 гъэр Хьэ гъуэжьым ейщ. Псоми зэращIэщи, хьэр цIыхум и ныбжьэгъу пэжщ, абы къыхэкIыу а илъэсыр дэтхэнэми хуэфIынущ. Аращи, Хьэм и гъэм ехъулIэныгъэ къытпигъаплъэу къалъытэ.
  • КъуэкIыпIэ махуэгъэпсым зэрыжиIэмкIэ, 2018 гъэм къэралхэм, цIыхухэм яку къыдэхъуэ зэгурымыIуэныгъэхэр нэхъ мащIэ хъунущ, щIыуэпсым къыщыхъу къэхъукъащIэ зэхуэмыдэхэри шынагъуэншэу щытынущ.
  • Псом хуэмыдэу гъэр къехъулIэнущ лэжьыгъэм зыпыIузымыдзхэм. Абыхэм я Iуэхур сыт и лъэныкъуэкIи дэкIынущ. Жэрдэм зыщIым хэхъуэ иIэнущи, щхьэхынагъэр зытевмыгъакIуэ илъэсыщIэм.
  • Хьэм и гъэм унагъуэ зыухуэхэм я гъащIэр насыпыфIэу икIи кIыхьу щытыну «къегъэгугъэ».
  • Илъэсыр гуфIэгъуэр фи куэду ефхьэкIыну фыхуеймэ, зэрыхуэфэщэнкIэ фыпежьэ: фIыуэ флъагъу цIыхухэм фрагъусэу махуэшхуэр щIэщыгъуэу икIи нэжэгужэу къызэвгъэпэщ. Фи Iэнэм фегугъу, абы и тепхъуэр гъуэжьыфэу щытмэ, нэхъыфIщ. СтIолтепхъуэ лъабжьэм зыми гу лъимытэу тхылъымпIэ ахъшэ щIэфлъхьэ, апхуэдэу Iэнэм тет хьэкъущыкъухэм щIэуэ зы хьэппшып нэхъ мыхъуми хэвгъэувэ. Ахэр нэщэнэфIу къалъытэ.
  • Хьэм IэфIу шхэныр фIэфIщ. Ерыскъы зэмылIэу- жьыгъуэхэр вгъэхьэзыр, лыхэкI, бдзэжьейхэкI, хадэхэкI шхыныгъуэхэм къыдэкIуэу, IэфIыкIэм, пхъэщхьэщхьэмыщхьэм гулъытэ яхуэфщI.
  • Илъэсым и тепщэм и гум фыдыхьэну фыхуеймэ, фи зыхуэпэкIэми гулъытэ хуэфщIыпхъэщ. Фи щыгъынхэр дыщафэ-гъуэжьыфэу, кхъуэщыныфэу, гъуафэу щытын е щыфтIагъэм а плъыфэхэр хэтын хуейщ, ауэ цIуугъэнэ хьэпшып куэд зыкIэрывмылъхьэ. Фи псей лъабжьэм щIэвгъэувэ хьэ теплъэ зиIэ зэрыджэгу хьэпшып цIыкIухэр.
  • Зыщывмыгъэгъупщэ хьэм хьэрэкIытIэхэм ящI Iэуэлъауэр зэрижагъуэр. Абы къикIыр сыт?! Мыгъэрей ИлъэсыщIэр махуэшхуэ хьэрэкIытIэхэр хэмыту къивгъэхьэмэ нэхъыфIщ. Илъэсым Iэуэлъауэншэу фыпежьэмэ, гъэр зэпIэзэрыту, пIейтеиншэу ефхьэкIыну фыщыгугъ хъунущ. Хьэм и гъэр къевгъэблэгъа нэужь, адэкIэ щхьэж зэрыхуейм хуэдэу махуэшхуэр иригъэкIуэкI хъунущ: макъамэр, уэрэдыр, къафэр утыкум «щытепщэу».
  • Псалъэ гуапэхэр, хъуэхъу дахэхэр нэхъыбэу жыфIэхукIэ нэхъыфIщ, ИлъэсыщIэм ахэр псори гъэбэгъуауэ къыфпекIуэкIыжынущ.
  • ИлъэсыщIэр къихьэным къэнэжа дакъикъэ бжыгъэхэр сыхьэтым къыщыпибжыкIым ирихьэлIэу дунейм тет цIыху псоми хъуэпсапIэ дахэхэр ягу иралъхьэ. Дэтхэнэ зыми и гуращэхэр Тхьэм къыхузэпищэ!
  • ЩхьэщэмыщI  Изэ.
  •  
  • Фи   махуэшхуэ  Iэнэм
  • Къаз гъэжьа, мыIэрысэ илъу
  • Къаз укIар ягъэкъабзэ, и кIуэцIыр кърах, псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщI, и хулъэм деж зэгуадэ е папхыкI. Нэгэгъури тхьэмщIыгъури ятхьэщI.
  • МыIэрысэхэр мыин дыдэурэ къыхащыпыкIри, ягъэкъабзэ: якIхэр кърач, я нэбжьыц цIыкIухэр пач, псы щIыIэкIэ ятхьэщI. МыIэрысэхэр зыупщIати щыIэщ, ауэ япэм адыгэхэм апхуэдэу ящIу щытакъым, щыжьэкIэ и псыр къыщIэмыжын щхьэкIэ.
  • Къаз гъэкъэбзам шыгъу фIыуэ щахуэ, Iэмал зэриIэкIэ, и фэр уIэн хуейкъым. Абы и кIуэцIым нэгэгъур, тхьэмщIыгъур, мыIэрысэр иралъхьэ, псы щIыIэ иракIэри, мастэ-IуданэкIэ зэгуадэж. И щIыбыр егъэзыхауэ ар тебэ куум иралъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу щIакIэ, хьэкулъэм ирагъэувэри, мафIэ мыгуащIэкIэ сыхьэт 1,5-2-м нэскIэ ягъажьэ тхъуэплъ хъуху. ЩыжьэкIэ и фэр тримысыкIын щхьэкIэ зэзэмызэ псывэ текIэн хуейщ. Езым къыщIэж псыр е дагъэр текIами хъунущ. Къазылыр жьамэ, и куэпкъым гуахъуэ е сапэ хэпIумэ, щабэу хыхьэнущ.
  • Ар хьэкулъэм кърахыжри, и щIыбыр егъэзыхауэ тепщэчышхуэм иралъхьэ, Iуданэхэр къыхахыж, и кIуэцIым илъхэри кърахыж. Къазыр Iыхьэ-Iыхьэу зэпкърах. Iэнэм щытрагъэувэкIэ мыIэрысэр яупщIатэ, абы и щIыIум къазыл Iыхьэхэр тралъхьэ, къыщIэжа псыри дагъэри тракIэж.
  •  
  • Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
  • Къазу – 1
  • МыIэрысэу – г 1500-рэ
  • Къаз кIуэцIым иракIэ псыуэ – г 460-рэ
  • ЩыжьэкIэ тракIэ псыуэ – г 200
  • Шыгъуу – узыхуейм хуэдиз
  •  
  • «Хэплъыхьа» салат
  • Джэдылыр (куэмрэ куэпкъымрэ къапщтэмэ нэхъыфIщ, бгъэлэгубэр гъущэ хъунущ) ягъэва нэ-ужь, ягъэупщIыIури, Iыхьэ цIыкIу-цIыкIуурэ зэпаупщI. ДжэдыкIэ гъэвар (кугъуэмрэ хужьымрэ щхьэхуэ-щхьэхуэу), кхъуейр ятхъунщI. Нащэм и фэр къурэмэ, укъэбзын хуейщ, ар плIимэ цIыкIуурэ зэпаупщI. Тепщэч пIащIэм лыр иралъхьэри, абы и щIыIум шатэ щахуэ. КъыкIэлъыкIуэу нащэ зэпыупщIар тралъхьэ. Абы и щхьэм джэдыкIэ кугъуэр трагъэщащэри, шатэ щахуэж. ДжэдыкIэ кугъуэм кхъуей тхъунщIар тралъхьэ, аргуэру шатэ щахуэ. Салатым и щхьэ дыдэм джэдыкIэм и хужь Iыхьэр трагъэщащэ. Гранат хьэдзэхэмрэ къуэнымкIэ ягъэщIэращIэ.
  •  
  • Халъхьэхэр:
  • Джэдылу – г 150-рэ
  • ДжэдыкIэу – 2
  • Кхъуей быдэу – г 50
  • Нащэ цIынэу – 1
  • Шатэу – мл 70
  • Къуэн
  • Гранат хьэдзэу – бжэмышхитI
  • Шыгъуу узыхуейм хуэдиз.
  •  
  • ИлъэсыщIэ псей. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.

     

  • Ауан
  • Си  гум илъыр  къащIи…
  • ФIыуэ зэрылъагъу щIалэрэ хъыджэбзрэ зэдэгушыIэу зэбгъэдэсщи, хъыджэбзым жеIэ:
  • - Си гум илъыр къащIи, си IэмыщIэ илъыр уэстынщ.
  • - Бостей дахэ сиIащэрэт, жыпIэу аракъэ?
  • - Хьэуэ, аракъым, бостей дахэми зэ и фэ кIуэнущ.
  • - АтIэ, IэлъэщI дахэ сиIащэрэт, жыпIэу ара?
  • - Хьэуэ, аракъым, IэлъэщI дахэми сехъуапсэркъым. Ари зэ текIыжынщ.
  • - Туфлъэ дахэ сиIащэрэт, жыпIэу ара?
  • - Туфлъэ дахэми дэнэ сынихьэсын? Ари зэ Iей хъужынщ.
  • - АтIэ, ахъшэ куэд сиIащэрэт, жыпIэу ара?
  • - Хьэуэ, аракъым. Ахъшэри зэ мыкIуэ хъужынщ.
  • - АтIэ унагъуэ къулей сихуащэрэт, жыпIэу ара?
  • - Хьэуэ, аракъым. Унагъуэ къулейри зэ къулейсыз хъужынкIэ мэхъу.
  • - АтIэ, дахэ дыдэу сыщытащэрэт, жыпIэу ара?
  • - Хьэуэ, аракъым, шы дахэ мыжэри щIагъуэкъым.
  • - АтIэ, псори сэ къызэхъуапсэу сыпсэуащэрт, жыпIэу ара?
  • - Хьэуэ, аракъым, къэпщIакъым иджыри.
  • - АтIэ фIыуэ слъагъу щIалэм сишащэрэт жыпIэу ара?
  • - Аращ, си гум илъ дыдэр къэпщIащ, – жиIэри хъыджэбзым и IэмыщIэм илъ Iэлъыныр щIалэм иритащ.
  • Бекъул Барэсбий.
  •  
  • Фэ  фщIэрэ?
  • Къэрал  къэс   езым  и  хабзэ  щызокIуэ
  • ИлъэсыщIэм IущIэ японхэм ар махуищкIэ зэпымыууэ ягъэлъапIэ. А махуэхэм «Дыщэ тхьэмахуэкIэ» йоджэ. Псом япэрауэ я унэхэр къабзэу зэлъыIуах. ИтIанэ я унэ щIыхьэпIэм деж прунж щхьэмыж пхыр щыфIадзэ. Абы я унэр илъэс псом къихъумэну, берычэт къахуихьыну къалъытэ. Япэу къащтэ ерыскъыри прунжым къыхэщIыкIащ. Сыхьэт 12-м деж тхьэгъушыр 108-рэ къеуэн хуейщ. Абы Iейуэ хъуар докIуэд, фIы къыдокIуэ. ЕтIуанэ махуэм илъэсыщIэ щыгъынхэр ящыгъыу пащтыхьым и уардэунэм макIуэ. Пащтыхьыр шордакъым къоувэри, къызэхуэсахэм илъэсыщIэмкIэ къохъуэхъу. Ещанэ махуэр хьэщIэ зэхуэкIуэщ.
  • Австралиеми илъэсыщIэр къыщихьэр щыхуабэ дыдэрщ. Абы къыхэкIыу Уае Дадэм къызэрикIухьыр Iэжьэкъым, атIэ псым тет пхъэбгъу упса пIащIэшхуэщ. ПсымтетукъыздикIухьым, къыхуэзэ сабийхэмтыгъэяхуещI.
  •  
  • «Адыгэ псалъэ» газетым и сурэттех Къарей Элинэ пщащэ IэпэIэсэщ. Ар дехьэх хьэпшып зэмылIэужьыгъуэхэр сурэт дахэхэр зытет тхылъымпIэхэмкIэ гъэщIэрэщIэным (декупаж). Махуэшхуэм ирихьэлIэу илъэсыщIэ хьэпшып цIыкIухэр Элинэ игъэхьэзыращ. Абыхэм ящыщ зыщ мы сурэтым щыфлъагъур.

     

  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:1. Унагъуэ псэущхьэ: зигъэтIэтIэжу пIэкум исын и жагъуэкъым. Убэлэрыгъамэ, шащхьэр триудынкIэ тIэу еплъынукъым. 3. ЦIыхур шынэща нэужь, и псэр абы кIуэжу жаIэ. 5. Дзыгъуэм жэнэт щIыналъэу къыщыхъу нартыху хъумапIэ. 6. А Iэщыр къэгубжьауэ упэщIэхуэмэ, уи нэ вагъуэр уигъэлъагъужынщ. 7. ХьэгъуэлIыгъуэм унэм кърашэлIэжу, тхьэмадэм къыбгъэдашэу къехъуэхъуа нэужь, зи пыIэр щхьэрауд (къайхъулIэмэ) щIалэ. 9. Адыгэ псалъэжьым ар гуакIуэрыефэу жеIэ, ауэ абы дихьэхам зы абдж изым мылъкуу иIэр щIитыфынущ. 11. Нэхъ пасэм хабзэншагъэ зылэжьам адыгэм тралъхьэу щыта тезыр: ар мащэ куум ирадзэрти ист, Iичрам къихьыжыху. 13. Лэгъупэжьым IэщIэшхыхьа колхоз мэлыр абы игъэкIуэсауэ трелъхьэ. Пэжрэ пцIырэ зэхэбгъэкIынущи, а зыхьар къыпхуэгъуэтынукъым. Къэбгъуэтыпэми, къыбжиIэнукъым. 15. Сосрыкъуэ мафIэ къахуимыгъуэтамэ, зекIуэ ежьа нартыжьхэр а щIыналъэ уаем ирисхьатэкъэ! 16. «ТIу» хуигъэувыну дзыхь имыщIу, еджэным зи гур хэмыхьэ ныбжьыщIэм егъэджакIуэр аращ нэхъыбэм зэрыхуэупсэ хабзэр. 18. ЦIыхубз щыгъын: ди адыгэ хъыджэбзхэм я нэхъыбэм екIупсу ящыгъщ, ауэ языныкъуэхэм апхуэдизкIэ пыгъэщхъукIауэ щатIагъэри, уи нэ хуэбгъэзэн уоукIытэ. 19. НыбэхуэфI: зэпэхъурейуэ пшэр хъуам щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 20. Сыти жыIи къуэш … нэхърэ ныбжьэгъуфI уиIэныр нэхъыфIщ. 22. … щIыкIэ къыумыгъэшмэ, ущIегъуэжынщ: бжэгъу хъуа нэужь упэлъэщыжынкъым. 25. «Сыщыгъыныншэщ» жыпIэу уи лIым ущыхуэгъкIэ нэпс къыпхущIэмыкIмэ, ар укъэбз, убзыти уи мурадыр къохъулIэнущ. 26. Мэзым хьэкIэкхъуэкIэу щIэс псоми ар ебзэджэкIыу яIуатэ адыгэ таурыхъхэм. 29. Пенсэ мащIэ къратым фIэкIа нэгъуэщI хэхъуапIэ зимыIэми, ахъшэр хьэнцэкIэ къэзытхъуми, къэрал мылъкум хуищIэу хэIэбэми я гъэтIылъыгъэм щхьэкIэ я жыIэр зэтохуэ: «Е гуфIэгъуэщ е гузэвэгъуэщ» жысIэри ахъшэ … дэздзыхащ». 30. Германием щащI а автомашинэ екIум щIалэгъуалэр гъэкIэщIауэ зэреджэр апхуэдэущ. 33. ЕфапIэм къыщIэкIыжа щIалэжьыр …- небэу уэрамым къыдэуващ. 35. Зыщытхъужу, имыщIар и щхьэм трилъхьэу хуежьа щIалэжьым гупым ящыщ зы, хуэмышэчыжу, къыпэроуэ: «Мыр сыту хуабжьу щIебгъэсыкIрэ, ныбжьэгъу, уэлей, умыщIэн … къэпхьу зекIуэ укъикIыжа фIэкIа!» 36. Iэщ кIуэцIфэцIым къыхэщIыкIа шхыныгъуэ: куэдым яфIэфIу яшх, я Iэпэм ебзеижрэ зыIурыбзаежу. 37. Сыррэ-сыру шхынхэлъхьэ: ебгъэлеймэ, уи бзэгур къисынщ.
  • Къехыу:1. Щэхуу жылэм къыдыхьа бажэр, хьэм къимыщIэу, абы щIыхьэну хущIокъу. 2. Языныкъуэ къулыкъущIэшхуэр … щIынкIэ Iэзэщ, ауэ езыхэм выбжьэ зэрына яхузэрыхынукъым. 3. Зы … зы … и пщыжщ. 4. Хьэнтхъупсым псы хэзыкIэ и къуэм анэр щешхыдэм, щIалэ цIыкIум жэуап къет: «… хъуащи, мышыу сощI, пщтырщи, согъэупщIыIу, Iувщи, нэхъ пIащIэ сощI». 8. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 10. Имыхьэпшып щэхуу игъэкIуэсэн и щIасэщ. ЯубыдыхункIи и «IэщIагъэм» иролажьэ. 12. Совет зэманым щIакхъуэ хужьу абы тху къыщIэкIырт, иджы сеныч дестэ къыпхуэщэхунукъым. 13. НысащIэр и … щыкIуэжкIэ мывэ хъурейхэми загъэпщкIуу жаIэ. 14. И щхьэусыгъуэр зыщIэж щыIэ? – Ямыупсу щхьэкум къранэу щыта щхьэц Iэрамэ кIыхь. 17. Адыгэ псалъэжьым арэзы удэхъу хъунущ: ар фом нэхърэ нэхъ IэфIщ. 21. Зы лIы гуэр джэгум кIуэри, утыкум къафэу ит щIалэжьым щыхьат, хьэхуу ирита а щыгъыныр «къызэтыж» жери. 22. Зы ваучерым «Волга» автомашинэу тIу къыщIэкIыну жызыIэу цIыху цIыкIур къэзыгъэпцIа, Ельциным и япэ къуэдзэу щыта. 23. Сабий гъыринэр, мэжалIэр абыкIэ ягъэундэIу, IэфIи фIэIуи щIэмылъ пэтрэ. 24. Хадэм ит жыгыщIэ цIыкIухэр «Iэзэу» зыухъуэнщI псэущхьэ. 27. Гуащэ фIыуэ зымылъагъу нысащIэхэр здэщыIэ хьэблэр дэзыгъэцIыхуа, Жьэмыгъуэ Африкэм нэс сондэджэракIуэ зыгъэкIуа драматург. 28. Сабийхэр ягъэгуфIэн папщIэ илъэсыщIэм и пэ къихуэу зи гъащIэр кIэщI ящIу ящэ жыг цIыкIу. 31. Ди гъунэгъу щIалэжьыр умыгъэлажьэ закъуэ, … – ешхэ здэщыIэм къыщыкъуоху. 32. АдакъитI зэщыхьамэ, я щхьэщыгум тет а лы IупщIэм лъыр къыпыжу щызэрылI щыIэщ. 33. Абы псы кIэрымыпщIэу аращ адыгэ псалъэжьым жиIэр. 34. ЗимыIуэху зезыхуэ куэдым ар я щхьэм къытохуэ.
  • Зэхэзылъхьар  Мыз  Ахьмэдщ.
  •  
  • Дыгъэгъазэм и 23-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:7. Хъыжьэ. 9. IумпIэ. 10. Зубер. 13. Пхъэхуей. 14. Дыщэпс. 15. Гъуджэ. 16. Бжьакъуэ. 18. Пщыпхъу. 22. Къуий. 23. Лэныстэ. 24. Усэ. 25. Хущанэ. 26. Псыдзэ. 28. Гъупщ. 31. Пэнагуэ. 34. Щхьэнтэ. 37. Гуэгуэн. 39. КIытэ. 40. КIумыхъу.
  • Къехыу: 1. Пхъампэ. 2. Бжьыхьэ. 3. Без. 4. Къыр. 5. Къумахуэ. 6. КIэгъуасэ. 8. Абрэдж. 11. Яе. 12. Мы. 16. Бзииху. 17. Къуэлэн. 19. Щхьэпс. 20. ХъуаскIэ. 21. Дыху. 27.IупщIакIэ. 29. Пхъэгулъ. 30. КIэдахъуэ. 32. Нахътэ. 33.Гулъ. 35.Хьэ. 36.Нэгумэ. 37. Гущэ. 38. Ныш.