ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2017-12-23

  • Чэнджэщхэр
  • Щхьэщытхъумрэ  пщIэмрэ
  • ФIыщIэ зыхуэфащэр цIыхум Iейуэ хэлъыр зыгъэмащIэу фIыуэ хэлъыр зыгъэбагъуэрщ.
  • Хьэ пэтрэ, щыбгъэкIмэ, хэплъыхь ещI.
  • ЦIыху зи жагъуэ къулейсызщ.
  • Щхьэщытхъум и пщIэр жыжьэ нэсыркъым.
  • ЩIэщыгъуэр гуакIуэщ, щIэщыгъуэр IэфIщ.
  • Лъэужь дахэ дунейм къытебнэмэ, цIыхум уи цIэр ягъэлъэпIэнщ.
  • НэгъуэщIым бампIэ тезылъхьэр езыр бампIэм ехьыж.
  • МыхъумыщIагъэр зи нэрыгъым и гъащIэр кIэщIщ.
  • ГубэщIыкI Владимир.
  •  
  • ЦIыхушхуэхэм я гупсысэхэр
  • ФиIэм  и  уасэр  щывмыщIэкIэ…
  • Пагагъэр цIыхум и мыхьэнэншагъэр къэзыгъэлъагъуэщ.
  • *   *   *
  • ГъащIэр гуфIэгъуэншэ хъуркъым зыгуэр лIэ щхьэкIэ, апхуэдэ дыдэуи зыгуэр дыхьэшх щхьэкIэ нэхъ щабэ хъуркъым.
  • *   *   *
  • Насып кIэншэм нэхъ шынагъуэ хэту сщIэркъым цIыху гъащIэм.
  • *   *   *
  • Уи фIэщу упсэун папщIэ гъащIэр кIэщIыщэщ.
  • *   *   *
  •  Нэхъ лъагапIэ дыдэм дэкIуеифынущ цIыхур, ауэ абы куэдрэ тетыфынукъым.
  • *   *   *
  • Зызыгъэгубзыгъэм и жьэр зэрызэтребгъэпIэн Iэмалу щыIэр зыщ – жиIэр пэжу къэплъытэу, зэрыцIыхушхуэр уи фIэщ зэрыхъур жыпIэу, а сыхьэтым зыщыбгъэгъупщэжын хуейуэ аращ.
  • *   *   *
  • ФиIэм и уасэр щывмыщIэкIэ, зи уасэр фщIэращ зыIэрывгъэхьэнур.
  • *   *   *
  • ТщIэ псом къикIыр къыдгурыIуэу щытамэ, зэи зыри дымыщIэнкIэ хъунт.
  •  Шоу  Бернард Джордж,
  • драматург, философ, прозаик.
  •  
  • Леонардо  да  Винчи  и  псысэхэр
  • ТхылъымпIэмрэ шакъэмрэ
  • ТхапIэ стIолым зэщхьу тхылъымпIэ напэ къабзэ зыкъом  щызэтелът. Абыхэм ящыщ зы тхылъымпIэ напэ хуэфIу зэхэтхыхьауэ зэгуэр нэху къекIащ. Плъагъурт, зыгуэрым къалэмыр шакъэм хигъауэурэ, тхылъымпIэ напэ къабзэр псалъэхэмрэ сурэтхэмкIэ зэригъэнщIар.
  • - Щхьэ апхуэдэу сыбгъэикIа? – стIолым тет шакъалъэм гухэщIу еупщIащ тхылъымпIэ напэр. – ТебгъэкIыж мыхъу уи шакъэм си хужьагъыр зэхиуцIапIэри, игъащIэкIи сымыхъужыну сызэIигъэхьащ! Хэт иджы сэ мыпхуэдэу къысхуеижынур?
  • - Умыдзыхэ икIи умынэщхъей! – гумащIэу жэуап къитыжащ шакъалъэм. – Уэ зыми уигъэикIэну, уи напэр трихы-       ну хэтакъым, зыхуеижыну тхыгъэ къагъэнауэ аращ. Иджы уэ зыми имыщIыс тхылъымпIэ къызэрыгуэкIыу ущытыжкъым, уэ иджы цIыхур зыхуеижын утхыгъэ лъапIэщ. Нобэ щыщIэдзауэ уэ цIыхум и гупсысэм урихъумакIуэщ, икIи аращ уэ нэхъыщхьэу укъызыхуигъэщIар – уи лъапIагъэр зыхэлъыр.
  • Гу хьэлэл шакъалъэр захуэу къыщIэкIащ. Зэгуэр, фIыуэ къэтауэ къэзыгъэзэжа цIыхум, и стIолыр зэщIикъуэжрэ  пэт, гъуэжь хъужарэ зэбгрыпхъауэ телъ тхылъымпIэ напэхэм гу лъитащ. Ахэр жьэгу мафIэм пэридзэн мурадкIэ къищыпыжри, и тхыгъэхэр зытет а «зэхэуцIэпIа» тхылъымпIэ напэр къахилъагъукIащ. ЦIыхум, сабэм иуэжа зыхуэмеижыну адрей тхылъымпIэхэр мафIэм пэридзэри, и тхыгъэ къызытенар хуэсакъыу дилъхьащ щытхэ стIолым и къыдэгъэжым, акъылым къигъэщIар къэкIуэнум хуихъумэну.
  •  
  • Щтаучрэ ещтауэрэ
  • Ещтауэм и удын лъэщ къыщытехуэм, щтаучыр и жагъуэ къэзыщIам хуэгубжьащ:
  • - Зыкъызэбдзауэ сыт укъыщIыстеухьыр? Сэ усцIыхуркъым е нэгъуэщIкъым!.. Уэ зыгуэрым сыхэбгъэгъуащэу къыщIэкIынщ. Сэ сымамыр псэуакIуэщ – зыми и Iей зесхуэркъым.  ПхузэфIэкIыххэнумэ, си джабэхэм афIэкIа укъытемытIыркъэ! 
  • - АлейкIэ умыгубжь, си гъунэгъужь, уэ сыкъыумыцIыхуми, сэ  фIыуэ узоцIыху, пхузэфIэкIри сощIэ, – погуфIыкI ещтауэр, – тIэкIу зышыIэжи, а уи джабэм къыхэсху телъыджэлажьэр уэзгъэлъагъужынщ!
  • Щтаучыр, а псалъэхэр щызэхихым, ещтауэр  къызэрытеухьри ишэчу, зэтесабырэжащ. Арыххэу, щтаучым и джабэм хъуаскIэ цIыкIу къыхэлъэтащ. ХъуаскIэр мафIэ хъуащ, телъыджэхэр хузэфIэкIыу щIидзащ. Апхуэдэу щтаучым и бэшэчыгъэр сэбэп къыхуэхъужащ – езыми хуэфащэу пщIэ игъуэтащ.
  • Мы псысэр зыхуэгъэзар еджэным, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным таучэлыншэрэ щтэIэщтаблэу хущытхэрщ, абы гугъуехь пыщIахэм щышынэхэрщ. Еджэныгъэ-щIэныгъэм и лъабжьэр дыджщ, ауэ абы иужькIэ къыпыкIэр IэфIщ.
  • ЗэзыдзэкIар Хьэту  Пётрщ.
  •  
  • Шхыныгъуэхэр
  • ШэкIэ щIа хъынкIэл хьэнтхъупс
  • Шыуаным псы щIыIэ ирагъэжыхьри, шэ  иракIэ.  ЗэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ, шыгъу хадзэ, итIанэ зэIащIэурэ хъынкIэлыр хакIутэ. МафIэр щабэ ящI-        ри, зэIащIэурэ хьэзыр хъуху ягъавэ. ХъынкIэл вар пэшхьэкум къытрахри, бжьын гъэлыбжьа традзэ, шкIэплъыпс тракIэ. ЩIакхъуэ е лэкъум дашх.
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
  • Шэ щIэмыхуу – грамм 500
  • Шыгъуу – узыхуейм хуэдиз.
  • ХъынкIэлым халъхьэхэр:
  • Гуэдз хьэжыгъэу – грамм 60
  • Псыуэ – грамм 15
  • ДжэдыкIэ ныкъуэ.
  • Шыгъуу – узыхуейм хуэдиз.
  • Бжьын гъэлыбжьам:
  • Тхъууэ – грамм 20
  • Бжьыныщхьэ укъэбзауэ – грамм 15
  • Шыбжий сыр хьэжауэ – узыхуейм хуэдиз.
  • ШкIэплъыпсу – грамми 10.
  •  
  • Мэжаджэ щIакхъуэ, пщагъэ хэлъу
  • Нартыху хьэжыгъэ ухуэнщIар тепщэчышхуэм иракIутэри, псы шыуа къэкъуэлъакIэ япщ, бэлагъкIэ зэIащIэурэ. Ар и пщтырагъыр градус             30-35-м нэсыху ягъэупщIыIури, псы къэкъуэлъам щыщу къэна хуабэп-цIым пщагъэри шыгъури хагъэткIухьри, нартыху хьэжыгъэ тхьэв пщам хакIэж. Гуэдз хьэжыгъэ хакIутэри, тхьэвыр зэхэзэрыхьыхукIэ IэкIэ япщ, хъыдан трапхъуэри сы-        хьэтиплI-сыхьэтитхукIэ хуабапIэм щагъэтщ, къэтэджын щхьэкIэ. Хьэзыр хъуа тхьэвыр щэ дагъэ зыщыхуа те-бэм и зэхуэдитIым къыфIэкIыу иралъхьэ, тхьэвыщхьэр захуэ ящI, тебащхьэр трапIэжри, абы и щхьэм яжьэ пщтыр тракIутэ, мафIэ дэпхэр тратхъуэжри, хьэзыр хъуху ягъажьэ зы сыхьэт нэблагъэкIэ. Мэжаджэ щIа- кхъуэр хуабэу Iэнэм трагъэувэ. Шатэ, шху дашх, къалмыкъ шей докIу.
  • Халъхьэхэр:
  • Нартыху хьэжыгъэу – грамм 700
  • Гуэдз хьэжыгъэу – грамм 300
  • Псыуэ – грамм 400
  • Пщагъэу – грамм 60
  • Тебэщыхуэу, шыгъуу – узыхуейм хуэдиз.
  • Къубатий  Борис.
  •  
  • Псалъэ   шэрыуэхэр
  • Емыса  лэгъупэжь  хъурэ?
  • Дзы зиIэ и нэIэ тет.
  • Зытешыныхь гуэр зиIэ цIыхур  бэлэрыгъыркъым: абы а зытешыныхь дыдэр псоми я Iуэхуу къыщохъу.
  • Емыса лэгъупэжь хъурэ?
  • IэнатIэ, Iуэхугъуэ гуэрым къигъэувыр ягъэзащIэу зэремысар, абыхэм зэрыхуэмышэрыуэр жаIэну щыхуейм и деж къапсэлъ хабзэщ.
  • Жыгыжьыр иту, жыгыщIэр йобэт.
  • «ЛIэныгъэр жьыгъэ-щIагъэкъым» жыхуиIэщ: жьы хъуар къанэу щIалэ дыдэри дунейм ехыжынкIэ мэхъу.
  • Жьабэ нэхърэ шабэ нэхъ шэрыуэщ, шабэ нэхърэ жьабэ нэхъ губзыгъэщ.
  • Мы псалъэжьым къикIыр, дэ къызэрыдгурыIуэмкIэ, узытеплъар къебгъэпсыхыфу шэ-рыуэ ухъун папщIэ, псалъэкъым узыхуейр – атIэ нэщанэ уеуэурэ зэрызебгъэсэн, шэ куэду уиIэн зэрыхуейрщ. Ауэ цIыхур сыт хуэдизкIэ мышэрыуэми, абы и Iущагъыр къэзыгъэлъагъуэр къыжьэдэкI псалъэрщ.
  • Мастэ гуапэщи, мастэ гуауэщ.
  • ЦIыхум зы тIэкIукIэ и гуапэ пхуэщIынущ, зы тIэкIукIи и жагъуэ пхуэщIынущ.
  • ПащIэм къимыхьар жьакIэм къихьыжыркъым.
  • УщыщIалэм къыпхуэмылэжьар уи жьыщхьэ къыпхуэлэжьыжынукъым.
  • Псы Iуфэм Iусым псы икIыпIэр ещIэ.
  • Щхьэж езыр зэрыс, зыпыщIа щIыпIэм, абы къыщыхъу-къыщыщIэхэм нэхъ щыгъуазэщ, а щIыпIэм щымыпсэухэм е пэIэщIэу псэухэм нэхърэ.
  • Щауэ Къэлидар.
  •  
  • «Адыгэ пщащэ-2017» республикэ зэпеуэм и къэпщытакIуэ гупыр мэлажьэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.

     

  • Зыуэрэдым и  хъыбар
  • «СыныпхуокIуэж»
  • Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артист Къуныжь Хьэждал уэрэд куэд игъэзэщIащ. Къытрагъэзэжурэ цIыхухэр зэдаIуэ уэрэдхэм ящыщщ «Мэлыхъуэ уэрэдыр». Языныкъуэхэр абы зэреджэр «СыныпхуокIуэж», жиIэущ. Дауэ мыхъуами, уэрэдыр илъэс щэ ныкъуэм щIигъуауэ къыддогъуэгурыкIуэ, уэрэджыIакIуэ ныбжьыщIэхэми къагъэщIэрэщIэжурэ ягъэзащIэ.
  • Уэрэдым псалъэ, макъамэ хуэзытхахэр щымыпсэужым деж гугъущ абы утепсэлъыхьыну, абы и хъыбар къыбжезыIэфынур ахэращ. Хэт ищIэн ЩоджэнцIыкIу Нурий мы уэрэдым и псалъэхэр итхын хуей щIэхъуам и щхьэусыгъуэр. макъамэр цIыхубэм ейщ.
  • Уэрэдым и хъыбар къэсщIэну яужь сыщихьэм, мащIэщ къызжаIэфар. Ауэ Къуныжь Хьэждал дэлэжьахэм жаIэж дэнэ зыкъыщамыгъэлъэгъуами мы уэрэдым хуэдэу щIэупщIэшхуэ зиIа а лъэхъэнэм щымыIауэ.
  • КIУНТIЫЩ – ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
  • КъуэкIыпIэ пшэплъыр зи нэгу щIыкIафIэу
  • НасыпкIэ гуашэ, уей.
  • ЩIакIуэр зи унэурэ мэлыхъуэ цIыкIумэ
  • Ухуэмыпхъашэ, уей.
  •  
  • Махуэм, жэщ кIыфIхэм си закъуэ дыдэу
  • Iэщхэм сахэткъэ, уей.
  • Уэ сигу укъихьэмэ, си дахэ цIыкIумэ
  • Сыныпхуоусэ, уей.
  •  
  • Бжьамий шыхьахэр зи бжьакъуэ-дамэ,
  • Нэпкъым зивгуашэ, уей.
  • Удз зэмыфэгъухэурэ мэ IэфI зи бащэхэр
  • Лыурэ зытефлъхьэ, уей.
  •  
  • Уей, си Iэхъушэр фехъурэхъуэкIи,
  • Псынэм фыкъефэ, уей.
  • Фи щIэжьей шырхэми бухъар ятелъхэри
  • БзэгукIэ вгъэдахэ, уей.
  •  
  • Хыв шатэ щIыкIэу, кIапэр зещатэу,
  • Бжьыхьэ фытехьэ, уей.
  • Хъерхэр зи бащэурэ, зи дамэр маехэ,
  • Щэурэ фыбагъуэ, уей.
  •  
  • Уей, Парий кIагуэ, хъупIэр къещэкIи,
  • Щхъуэжьхэр тхуэгъащтэ, уей.
  • Ди ежьэжыгъуэми къэсащ и пIалъэри,
  • Сакъыу хъумакIуэ, уей.
  •  
  • Мэлыхъуэхьэжьхэр къэрэгъул щащIэу
  • Мэл гъунэм щыткъэ, уей.
  • Мэлыпэм ситурэ си къэшэн дахэмэ
  • СыныпхуокIуэжыр, уей.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:7. ЦIыху хахуэ, е пхъашэ. 9. Iэпслъэпсым щыщ. 10. Ди республикэм и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ (и цIэр). 13. Зи пхъафэр хужь, зи тхьэмпэ цIыкIухэр бжьыхьэм гъуэжь хъу жыг. 14. Дыщэр … хуэныкъуэкъым. 15. Уеплъмэ – …, уеджэмэ – дэгу. 16. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ер вым тет а къупщхьэ папцIэм къокI. 18. Щхьэгъусэм и шыпхъу. 22. Апхуэдэ цIыхухъур мажьэ хуэныкъуэкъым – къыхуэсэбэпынукъым. 23. Дэрбзэр Iэмэпсымэ. 24. Бещтокъуэ Хьэбас, Бицу Анатолэ, Ацкъан Руслан сымэ цIэрыIуэ зыщIа литературэ жанр. 25. ЦIыхубз пшэрыхь … 26. Шынагъуэу къиуа псыежэх. 28. Мэш хьэуазэ. 31. Тэрч районым и колхозхэм ящыщ зым и тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 34. ТепIэнщIэлъын. 37. Гъуаплъэм къыхэщIыкIауэ нэхъапэм адыгэм зэрахьэу щыта псылъэ. 39. Къигъэвэн папщIэ махъсымэм халъхьэ пщагъэ. 40. Хэку зауэшхуэм и зэманым партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и япэ секретару щыта.
  • Къехыу:1. Пхъэм къыхэщIыкIа бжэмышх цIыкIунитIэ, бэлагъ теплъэ иIэу. 2. Гъэм и зэман. 3. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 4. Мывэ блын бгы задэ. 5. Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист, министр. 6. Уэнжакъ кIуэцIым ирещIэ. 8. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэр зыбгынауэ мэзым е къуршым зыщызыгъэпщкIум апхуэдэу еджэу щытащ.11. Зэпэхъурейуэ пшэр, лышхуэ зытелъ. 12. Пхъэщхьэмыщхьэ гуащIэ цIыкIу. 16. Зи пхъэр щабэ, Налшык и уэрамхэм щыкуэд жыг лIэужьыгъуэ. 17. Бдзэжьей лIэужьыгъуэ. 19. Емыгупсысауэ Iуэху гуэрхэр къезыхьэжьэ цIыхум щхьэкIэ жаIэ. 20. Ину къэлында мафIэм къыпех. 21. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 27. Тепщэчым и нэз. 29. Пхъэщхьэмыщхьэ. 30. БостеикIэ е джанэкIэ къыдэхьея, мыIэрысэ сыт хуэдэхэр пIалъэкIэ иракIутэн хьисэпкIэ. 32. Iэпслъэпс. 33. Жыг къэтIэпIам и нэщэнэ. 35. Гъавэ лIэужьыгъуэ. 36. Адыгэм къахэкIа япэ щIэныгъэлIхэм, узэщIакIуэхэм ящыщ. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык къалэкум и уэрамхэм ящыщ зым. 37. КIуэ пэтми бжьиз зымыкIу. 38. ХьэщIэ лъапIэм хуаукI Iэщ.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  •  
  • Дыгъэгъазэм и 16-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:1. ХьэукI. 3. ДыщэкI. 5. Щхьэж. 7. Мыхъур. 10. Щхьэм. 12. Тхыдэ. 15. КIэрахъуэ. 16. Мыжурэ. 17. Бгъэ. 18. Хьилмы. 20. Амман. 24. Псыхьэлъахуэ. 25. Нэкурэ. 26. Благъуэ. 28. Ажэ. 31. Ридадэ. 34. Ефэнды. 37. Брест. 39. Нэхущ. 41. КIэпхъ. 42. Вагъэ. 43. Зеикъуэ. 44. Щхьэр.
  • Къехыу: 1. ХьэмаскIэ. 2. КIыр. 3. Дерт. 4. КIытэ. 5. Щыщ. 6. Жумэрэн. 8. Хъудыр. 9. Дыхьэгъ. 11. Хьэлу. 13. Пхъу. 14. Чы. 18. Хьэсэн. 19. Мысыр. 21. Махуэл. 22. НапщIэ. 23. Уэгъу. 27. Брежнев. 29. Жыгей. 30. Шылэхъар. 32. Дэлъху. 33. Ду. 35. Фо. 36. Ныджэ. 37. Бжьиз. 38. Танэ. 40. Щхьэ. 41. КIыщ.