ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Дунейпсо Адыгэ Хасэр ПсыфIыпэ щызэхуос

2017-12-16

  • Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и зи чэзу зэхуэсыр иджыблагъэ щекIуэкIащ ПсыфIыпэ (Лазаревскэ) къалэм. ГъэзэщIакIуэ гупым хэтхэм нэмыщI абы кърихьэлIащ Сирием, Израилым, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс, Къэбэрдей-Балъкъэр республикэхэм, Мэздэгурэ Армавиррэ, Ставрополь, Краснодар крайхэм щыIэ Хасэ къудамэхэм я лIыкIуэхэр.
  •  
  • ЗэIущIэм кърихьэлIат Сочэ къалэм и Лазаревскэ район администрацэм и Iэтащхьэ Бражников Сергей, Краснодар крайм и щIыналъэхэм я администрацэхэм я лIыкIуэхэр, шапсыгъ адыгэхэм я тхьэмадэхэр.
  • Бражников Сергей хьэщIэхэм фIэхъус гуапэкIэ захуигъэзащ, ДАХ-м и зэхуэсыр ПсыфIыпэ зэрыщрагъэкIуэкIыр тэмэму къызэралъытэр, икIи а Iуэхугъуэр лъэпкъхэр нэхъри зэкъуэгъэувэным сэбэп зэрыхуэхъунум шэч къызэрытримыхьэри жиIащ.
  • Апхуэдэу районым и Iэтащхьэм къыхигъэщащ тенджыз Iуфэм щыпсэу шапсыгъхэм защIэгъэкъуэным ехьэлIа программэ илъэс зыбжанэ хъуауэ крайм зэрыщылажьэр. Абы къыпэкIуэ IуэхугъуэфIхэр щынэрылъагъущ щIыпIэм: школхэм шапсыгъыбзэ щрагъэдж, къуажэ еджапIэхэм я лэжьыгъэ къызэгъэпэщыкIэхэр йофIакIуэ, спортымрэ щэнхабзэмрэ гулъытэ нэхъыбэ щигъуэтащ, гъуэгухэм асфальт тралъхьащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ шапсыгъ къуажэхэм я псэукIэм зеужь.
  • Хасэм и лэжьыгъэр купщIафIэу екIуэкIыну, IуэхугъуэфIхэр къыдэкIуэну хъуэхъуащ Бражниковыр.
  • ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий зэIущIэр къыщызэIуихым къызэхуэсахэр зэлэжьыну Iуэхугъуэхэм я гугъу ищIащ. Абы фIыщIэ псалъэкIэ зыхуигъэзащ Сочэ къалэм и Лазаревскэ район администрацэм.
  • - Зи чэзу зэIущIэр шапсыгъ адыгэхэм я щIыналъэм щедгъэкIуэкIыну пасэу тедухуат. А мурадыр къыддэзыIыгъахэм фIыщIэ яхуэфащэщ. Ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыпIэхэм я унафэщIхэмрэ хасэхэмрэ сыт щыгъуи тыншу зэдолажьэ, сыту жыпIэмэ, а тIури зи ужь итыр зы Iуэхущ. ЗэкIэ гугъуехь псоми дапэмылъэщми, ди къалэнщ ди Iэр къызыпекIуэкIхэр хуэмурэ зэдгъэхъулIэну. ДАХ-м сыт хуэдэ лэжьыгъэ къримыхьэжьэми, лъэпкъым и сэбэп хэлъщи, дызэкъуэту IуэхущIафэ щхьэпэхэр едгъэкIуэкIыну дыхущIокъу. «IитIрэ пэт, зэрымытхьэщIмэ, зэрыщIэркъым», – жаIэ. Апхуэдэу, мы щIыпIэ дахэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэр ди лэжьыгъэм жыджэру хэтыну ди гуапэщ, дэри абыхэм я псэукIэм, я IуэхущIафэхэм нэхъри гъунэгъу захуэтщIыныр ди мурадхэм ящыщ зыщ, – жиIащ Сэхъурокъуэм.
  • Хасащхьэм и пащхьэ къыщыпсэлъащ тенджыз ФIыцIэм и Iуфэм щыпсэу шапсыгъхэм я Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид. Абы къызэхуэсахэр щыгъуазэ ищIащ хасэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэм. ЗэIущIэм и пэ къихуэу Мэ-жид гупыр иригъэблэгъат и хэщIапIэ унэм. Пэшхэм щызэхуэхьэса хьэпшыпхэр, Хасэм къекIуалIэхэм я IуэхущIафэхэр къызэрыщ сурэтхэр, адыгэбзэкIэ тедза тхылъхэр щыкуэд библиотекэр, «Шапсугия» газетым и редакцэр, нэгъуэщIхэми щыгъуазэ защIат хьэщIэхэм.
  • КIэкIыхъум къыхигъэщащ гранткIэ мылъку зэрыхухахым и фIыгъэкIэ хасэм къыпэщылъ Iуэхугъуэ куэд зэфIэха зэрыхъур. Илъэс зыбжанэм нэсауэ Краснодар щIыналъэм щолажьэ «Гармонизация межнациональных отношений и развитие национальных культур в Краснодарском крае» фIэщыгъэр зиIэ программэ щхьэхуэ. Абы Iэмал куэд къарет ди лъэпкъэгъухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэным теухуауэ IуэхущIафэ зэмылIэужьыгъуэхэр къызэгъэпэщыным. Къапщтэмэ, грантым и фIыгъэкIэ псэуалъэхэр зэрагъэпэщыж, къуажиплIым адыгэ щэнхабзэ центрхэр щолажьэ, «Шапсугия» къэфакIуэ гупым я фащэ екIухэр Налшык щрагъэдащ.
  • - Адыгэбзэр егъэджыным ехьэлIа Iуэхугъуэм дэри дегъэпIейтей, дэтхэнэ ди лъэпкъэгъухэми хуэдэу. Къалэдэсхэм хуэдэу къуажэдэс сабийхэм датегузэвыхьыркъым. НобэкIэ япэ идгъэщыпхъэхэм ящыщщ адыгэбзэр езыгъэджхэм я Iэзагъыр къэIэтыныр, – жиIащ Мэжид.
  • Краснодар крайм и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъутэ Аскэр Мэжид жиIам къыщIигъуащ щIыналъэм щекIуэкI лэжьыгъэм теухуауэ хъыбархэр. Сирием зауэ къызэрыщыхъейрэ хэкум къэзыгъэзэжахэм ящыщу цIыху 200-м щIигъу щопсэу крайм. Социальнэ и лъэныкъуэкIэ къызэгъэпэщахэщ: псэуалъэ яухуахэщ, лэжьыгъэ IэнатIэ пэрытхэщ. Уеблэмэ, языныкъуэхэм урысыбзэр фIы дыдэу зрагъащIэри, я IэщIагъэмкIэ лажьэу ежьэжахэщ. КъищынэмыщIауэ, щIэблэр гъэсэным теухуауэ щIыналъэм программэ зыбжанэ щыIэщ. Абыхэм языхэзым зэреджэр зэкъуэшыгъэщ, адыгэхэм я бынхэр къану зэрату щыта хабзэфIым тещIыхьащ.
  • ДАХ-м и комитетхэм я лэжьыгъэм теухуауэ япэу псалъэ къызылъыса Бырсекъуэ Орфан абы и лъэныкъуэкIэ зыщыгъуазэхэр къызэхуэсахэм я пащхьэ ирилъхьащ. Абы зэрыжиIамкIэ, Сирием къиIэпхъукIыжу зи хэку къэзыгъэзэжахэм я бжыгъэр 900 мэхъу. Абыхэм ящыщу унагъуи 102-м унэ лъапсэ ягъуэтауэ мэпсэу.
  • - ДыщIэгузэвэн щыIэжкъым, Урысей къэралыгъуэм и фIыщIэкIэ Сирием зауэр къыщызэтеувыIащи догуфIэ, – жиIащ Орфан. – КъэкIуэжахэм медицинэ Iуэхутхьэбзэхэр пщIэншэу хуащIэ, къэралри псапащIэ цIыху щхьэхуэхэри къадоIэпыкъу. Къэзыгъэзэжахэр зыдэтIысхьа къуажэхэм мыхъун къахэмыкIыу щопсэу. Гугъуехь гуэрхэр къахукъуэкIми, ахэр РВП, визэ Iуэхухэм пыщIащи, Урысейм и хабзэхэм тету зэрагъэпэщ.
  • Орфан и псалъэм къыпищащ гъэзэщIакIуэ гупым хэт Къущхьэ Надим. Абы жиIащ къэгъэзэжын Iуэхур ДАХ-м хузэфIэкIынухэм зэращымыщыр, илъэси 150-рэ хъуауэ лъэпкъым и гуныкъуэгъушхуэр зы лъэхъэнэм зэрызэфIумыхыфынур. «Дэ нэхъыбэу дызэлэжьын хуейр дызэрызэфIэмыкIуэдынырщ, я бзэр, щэнхабзэр хэхэсхэм яIэщIэмыхунырщ, щIалэгъуалэр хэкум щедгъэджэнырщ, сабийхэр зэкIэлъыдгъэкIуэнырщ», – жиIащ абы.
  • Анэдэлъхубзэмрэ адыгэ псэкупсэ щIэиныр хъумэнымкIэ, щэнхабзэм зегъэужьынымкIэ, адыгэ тхыдэр зэхуэхьэсауэ къыдэгъэкIынымкIэ Хасэм и комитетым и лэжьыгъэм нэхъ жыджэру щытепсэлъыхьащ зэхуэсым. ПцIы хэмылъу, бзэр зехьэным, хъумэным теухуа Iуэхугъуэхэм сыт зэманми хамэ щIыпIэ щыпсэу адыгэхэр нэхъ тегузэвыхьырт. Иджы хэкум щыпсэухэри а Iуэхум нэхъри игъэпIейтей хъуащ. Абы къыхэкIыу къудамэм и пщэ къыдэхуэ къалэнхэри нэхъыбэщ. Комитетым хэт Табыщ Мурат лэжьыгъэ ирагъэкIуэкIахэм тепсэлъыхьа нэужь Хасащхьэм хэтхэм ягу къигъэкIыжащ, хамэ къэралхэм щыпсэу ди лъэпкъэгъухэм къащIэна тхыгъэхэм я хъумапIэ-архив ДАХ-м и хэщIапIэм къыщызэIухамэ зэрыщхьэпэр ипэIуэкIэ къыхилъхьауэ зэрыщытар икIи къызэхуэсахэр къыхуриджащ а Iуэхур къыдаIыгъыну. КъищынэмыщIауэ, комитетым и пщэ къыдэхуэхэм ящыщщ зыуэ щыт алыфбей зэхэлъхьэным теухуа Iуэхур. Табыщым къыхигъэщащ абы и лъэныкъуэкIэ зэфIэкIа хъуар зэрымащIэр, мы Iуэхур акъылзэхэдзэ зэрыхуэныкъуэр, ар ипэкIэ кIуэтэн папщIэ КъБР-ми АР-ми я щIэныгъэрылажьэхэм я псалъэм мыхьэнэ зэриIэр.
  • Мы Iуэхум игъэпIейтейхэм ящыщт шапсыгъхэм пщIэ зыхуащI я нэхъыжь ТIэш Мурдин. Абы къызэхуэсахэм ягу къигъэкIыжащ зыуэ щыт алыфбей зэхэлъхьэныр ДАХ-р къызэрызэрагъэпэщрэ зытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм зэращыщыр.
  • - Зэкъым дэ АР-м я бзэ щIэныгъэрылажьэхэм дазэрыщыхуэзар. Ди литературэбзэхэр зэгъунэгъу зэхуэщIыным пэщIэувахэм я цIэ къысхуиIуэнущ. КъБР-м и Парламентым и Унафэ бгъущI гъэхэм къащтат, АР-м нобэр къыздэсым ар диIыгъакъыми, иджы щIэрыщIэу утыку къихьауэ елэжьыныр Iэмалыншэхэм ящыщу къызолъытэ, – жиIащ Мурдин.
  • Сэхъурокъуэ Хьэутий и жэрдэмкIэ гъэзэщIакIуэ гуп къызэрагъэпэщащ мыбы теухуауэ дэнэкIэ щыIэ Iуэху еплъыкIэри, чэнджэщхэри зэхуахьэсу, ДАХ-м и къыкIэлъыкIуэ зэхуэсыгъуэм утыку кърахьэу ар и кIэм нагъэсын папщIэ.
  • Дунейпсо Адыгэ Хасэм и гъэзэщIакIуэ гупыр 2018 гъэм зэрылэжьэнум теухуауэ ягъэхьэзыра тхылъым хэплъа нэужь, зэхъуэкIыныгъэ гуэрхэр халъхьэжри, ар IэIэткIэ къащтащ. ЗэIущIэм щытепсэлъыхьащ лъэпкъыр зыгъэпIейтей нэгъуэщI Iуэхугъуэхэми. ГъэзэщIакIуэ гупым и къыкIэлъыкIуэ зэхуэзэр къихьэну илъэсым и гъатхэпэ мазэм щыIэну зэгурыIуащ.
  • ЗэIущIэр езыгъэкIуэкIа Сэхъурокъуэ Хьэутий къызэхуэсахэм фIыщIэ яхуищIащ, лъэпкъым и сэбэп къызэрыкIын IуэхущIафэ куэд абы хуалэжьыну хъуэхъуащ.
  • ГъэзэщIакIуэ гупым я лэжьыгъэр яуха нэужь, хьэщIэхэр зыплъыхьакIуэ ирашэжьащ, Ашэ псыхъуэм щыIэ Къалэжь, Лыгъуэтх, Хьэджыкъуэ шапсыгъ къуажищыр ирагъэцIыхун мурадкIэ. Иужьрей илъэсхэм къуажэхэм я теплъэкIи, я псэукIэкIи зэрызахъуэжар я нэгу щIэкIащ хьэщIэхэм. Къуажэхэм ухуэзышэр асфальт гъуэгу захуэ тыншщ, газрэ псыкIэ къызэрызэгъэпэщари езы къуажэдэсхэм къаIуэтащ. Хьэджыкъуэм щыпсэу КIэкIыхъу Индрисхэ я унагъуэм хьэблэм дэси я благъи щызэхуэсахэт, хьэщIэхэр ирагъэблэгъэну. Унэгуащэхэм лэкъум, хьэлывэ пщтыр, щхъуомч фо хуэдэхэр Iэнэм къахьырт, цIыхухъухэм хьэщIэхэр ирагъэблагъэрт. Апхуэдэ щIыкIэкIэ нэхъри гъунэгъу зэхуэхъуа зэлъэпкъэгъухэм шыгъупIастэ зэдашхауэ ПсыфIыпэ ягъэзэжащ.
  • КъыкIэлъыкIуэу хьэщIэхэр ирагъэблэгъащ жылэм дэт этнографие музейм. Музейм и лэжьакIуэ шапсыгъ цIыхубз щыпкъэ Хъущт Iэминат гупсэхуу, Iуэхум хищIыкIыу зэIущIэр иригъэкIуэкIащ. ХьэщIэхэм гъэщIэгъуэн ящыхъуащ музейм щIэлъ хьэпшыпхэм я куэдагъыр. Абыхэм ящыщ дэтхэнэ зыми, мащIэми куэдми, лъэпкъ тхыдэм и зы Iыхьэ зэрыхэлъыр зыхащIэрт. Iэминат зэрыжиIэмкIэ, илъэс минитхум нэс зи ныбжь Iэмэпсымэ щIэлъщ музейм, адыгэ-убых-абазэ лъэпкъхэр псы Iуфэм зэрыIусам шэч къытумыхьэжыну щыхьэт техъуэу. Апхуэдэу, щIыналъэр къулейщ лIэщIыгъуэ-лIэщIыгъуэкIэрэ къэхутакIуэхэми зыплъыхьакIуэхэми яфIэгъэщIэгъуэн «испы унэхэмкIэ» (дольменхэмкIэ), абыхэм я ныбжьри илъэс миниплI хъууэ къалъытэ.
  • Адыгэхэм зэрахьэу щыта хьэпшыпхэм нэмыщI, плIанэпэ псо хухахат иджырей сурэтыщIхэм я IэдакъэщIэкIыу лъэпкъ IуэрыIуатэр, тхыдэр къызэрыщхэр. Зи щIэблэр и тхыдэм щыгъуазэу гъэсэныр зи нэрыгъ лъэпкъым, шапсыгъ адыгэхэм, я дежкIэ, шэч хэмылъу, мыхьэнэшхуэ иIэщ музейм.
  • «Шапсугия» къэфакIуэ ансамблым и хъыбар куэд щIауэ зэхах дэнэкIи щыIэ адыгэхэм. 2014 гъэм Сочэ Олимпиадэр къыщызэIуахым а гупым и пхъэ къикIат адыгэ лъэпкъым и творчествэр дунейпсо утыку щигъэлъэгъуэну, икIи абы къыхуагъэфэща къалэныр екIуу игъэзэщIащ. А ансамблыр къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 45-рэ ирикъурт мы махуэхэм. Лъэпкъ щэнхабзэхэм я унэу ПсыфIыпэм дэтым а Iуэхугъуэм теухуауэ къыщызэрагъэпэща гуфIэгъуэ пшыхьым ирагъэблэгъат Дунейпсо Адыгэ Хасэм и лIыкIуэхэр.
  • «Шапсугия» къэфакIуэ гупым я махуэшхуэр даIыгъыну, езыхэми я зэфIэкIыр къагъэлъэгъуэну къахуеблэгъат Налшык, Мейкъуапэ, Черкесск, Сыхъум икIа артистхэр, Сочэ щыIэ, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм я центрхэр. Утыку къихьахэм ягу къагъэкIыжащ илъэс 45-рэ и пэкIэ ансамблым и къызэгъэпэщакIуэ Хеишхуэ Аслъэн япэ лъэбакъуэхэр зэрыдачар, абы иригъэжьа Iуэхур иригъэфIакIуэ зэпыту и къуэ Руслан зэрыригъэкIуэкIыр. ЩэнхабзэмкIэ унэми, къэфакIуэ гупми я унафэщI къалэнхэр Хеишхуэ Руслан екIуу, игурэ и псэрэ етауэ зэригъэзащIэм и щыхьэтщ утыкум ита къэфакIуэ цIыкIухэм я Iэзагъыр. Хеишхуэхэ я Iуэхум пызыщэн щIэблэ дахэ къыщIэхъуащ Руслан, ди гуапэщ я мурад къехъулIэну.
  • ГуфIэгъуэ зэIущIэр щыщIидзэм утыку къызэдихьащ Сочэ къалэм и Iэтащхьэ Пахомов Анатолийрэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ.
  • - Шапсыгъхэм я лъэпкъ щэнхабзэр, я хабзэр ину ягъэлъапIэ. Ар къазэрехъулIэ «Iэмэпсымэхэм» ящыщщ «Шапсугия» гупыр, ди къалэ къудейр мыхъуу, Урысей псом щыцIэрыIуэ ансамблыр. Ди щIыналъэм зэгурыIуэ-зэдэIуэжу щопсэу лъэпкъи 100-м нэс, а гу-пышхуэм шапсыгъ лъэпкъым хуэфэщэн увыпIэ щиIыгъщ, – жиIащ Пахомовым. Ар гуапэу ехъуэхъуащ къафакIуэхэми махуэшхуэм кърихьэлIахэми.
  • Сэхъурокъуэ Хьэутий псалъэ щратым абы фIыщIэ яхуищIащ бысымхэм, хьэщIагъэ дахэ къызэрырахам, зэрагъэлъэпIам папщIэ. Лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэр гъэбыдэнымкIэ, лъэпкъ щэнхабзэр хъумэнымрэ зегъэужьынымрэ хуащIа хэлъхьэныгъэм папщIэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ЩIыхь тхылъымрэ медалымрэ Сэхъурокъуэм яритащ Сочэ къалэм и тхьэмадэ Пахомов Анатолий, Шапсыгъ Адыгэ Хасэм и тхьэмадэм и къуэдзэ Хьэджмамыкъу Вячеслав, Адыгэ щэнхабзэм и центрым и унафэщI, АР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ, «Шапсугия» къэфакIуэ гупым и художественнэ унафэщI Хеишхуэ Руслан сымэ.
  • «Лъэпкъым зыхуигъэувыж къалэным елъытащ и пщIэри», – жаIащ ди нэхъыжь Iущхэм. Ди лъэпкъым и пщIэр лъагэу зыIэтын IуэхуфIхэр иублэрэ ахэр къехъулIэу гъуэгу бгъуфIэм тетыну догугъэ!
  • Сурэтхэри тхыгъэри  ЩОДЖЭН Iэминат  ейщ.