ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2017-12-16

  • ЦIыхушхуэхэм  я  гупсысэхэр
  • ГъащIэм  и  купщIэр
  • ФIыуэ улажьэу уесэн щхьэкIэ, Iуэхум хуабжьу удихьэхыу щытын хуейщ, армырамэ, залымыгъэ зэпхыжыфынукъым.
  • Калинин Михаил,
  • къэрал къулыкъущIэ.
  • ТхылъыфIым щIэныгъэфI къует, гупсысэ щхьэпэ куэд къегъэуш.
  • Крупская Надеждэ,
  • къэрал лэжьакIуэ.
  • Тхылъыр зэрызепхьэм цIыхум узэрыхущытыну щIыкIэр еубзыху. А тIуми зэхуэдэу хуэныкъуэщ дэтхэнэри.
  • Карамзин Николай,
  • урыс тхакIуэ.
  • НэхъыфI дыдэу схэлъыр цIыхуфIхэм гурыщIэ IэфI зэрахузиIэрщ.
  • Пришвин Михаил,
  • урыс тхакIуэ.
  • ИпэжыпIэкIэ щэджащэр зи гур псом щхьэкIи къеуэрщ.
  • Роллан Ромен,
  • франджы тхакIуэ.
  • Тхыдэр зи лъабжьэ романхэм уеджэныр нэхъ щхьэпэщ тхыдэмкIэ курсхэм нэхърэ.
  • Бальзак Оноре,
  • франджы тхакIуэ.
  • Лэжьыгъэращ цIыхум и зэчийр къызыкъуезыгъэхыр.
  • Толстой Алексей,
  • урыс тхакIуэ.
  • ЦIыхум и зыужьыныгъэрщ и гъащIэм купщIэ хуэхъужри.
  • Горький Максим,
  • урыс  тхакIуэ.
  •  
  • Апхуэди  къохъу
  • Пианистым  и  еджакIуэ
  • Польшэм щыщ пианист цIэрыIуэ Падеревский зэгуэрым америкэ къалэ цIыкIухэм ящыщ зым къыщикIухьу бжэ гуэрым тетхауэ елъагъу: «Мисс Джонс, роялым еуэфу зыгъасэ егъэджакIуэ. Зы дерсым – зы доллар».
  • А дакъикъэм Джонс игъэзащIэрт Шопен и ноктюрныр. Абы щIэдэIуурэ, щыуагъэ куэд зэхэзыха Падеревскэр бжэм теуIуащ.
  • ЕгъэджакIуэр къызэ-рыщIэкIыу пианист цIэрыIуэр къицIыхужащ икIи иригъэблэгъащ. Падеревскэр зыри жимыIэу щIыхьэщ, роялым бгъэдэтIысхьэри, Шопен и IэдакъэщIэкIыр телъыджэу къригъэкIащ.
  • ЕтIуанэ махуэм тIэкIу зиплъыхьыну къыщIэкIауэ Падеревский а егъэджакIуэм и унэм щыблэкIым япэрейм нэхърэ нэхъ ину, дыщэпсым къыхэщIыкIа рамэм иту бжэм фIэлъу елъагъу: «Мисс Джонс. Падеревский щэджащэм и гъэсэн. Зы дерсым – долларитху».
  • Шыпш Даянэ.
  •  
  • ГушыIэхэр
  • Саугъэт
  • Зэныбжьэгъу щIалитI зэхуэзащ:
  • - Мурат, сыт уи махуэ лъапIэм щхьэкIэ уи адэ-анэм къуатар?
  • - Мобдеж щыт «Мерседес» плъыжьыр плъагъурэ?!
  • - Уей, укъикIам, сыту лъэщ!
  • - Мис абы и фэм ещхьыркъэпсу пыIэ.
  •  
  • Мор дауэ щIэбгъэхьэну-тIэ?
  • Хъуэжэ къуажэпщым деж щыщIыхьэм бжэм деж щыт хъумакIуэм къигъэувыIащ:
  • - УщIэзгъэхьэ хъунукъым.
  • - Сыт щхьэкIэ? – къэуIэбжьащ Хъуэжэ.
  • - Уэ убзаджафэщ, бзаджагъэ зигу илъ лъэпкъ щIэзмыгъэхьэну пщым унафэ къысхуищIащ.
  • - Мор дауэ щIэбгъэхьэну-тIэ? – жиIэри пщым и фыз пщIантIэм дэтым и Iэпэр хуишиящ Хъуэжэ.
  •  
  • Къэп нэщIи ираш абы
  • Дизкъуажэ гупым щахыхьам и гъунэгъу гуэр хуабжьу ищхьэ щытхъужу щыст.
  • - Сэ сыздэщымыIа щыIэ?! Сэ сымылъэгъуа щыIэ?! Сэ сыкъэзымыцIыху щыIэ?! Сэ си цIэр дэнэ къали, дэнэ къуажи щыжаIэ! – щIигъатхъэрт абы.
  • Щхьэщытхъум едаIуэхэр зэIуща- щэрт:
  • - Бегъымбар хъуауэ жиIэнущ мыбы!
  • - Сыт хуэдиз бгырэ псырэ зэпызупщIа сэ! Индыл дыди сикIащ сэ кхъухь сису! – и гъунэгъум щригъэлейм, Дизкъуажэ къэпсалъэри:
  • - Пэжщ а си гъунэгъум жиIэр, кхъухьым иплъхьэмэ, къэп нэщIри йокI Индыл.
  •  
  • ХуэдитIкIэ сынэхъыщIэщ
  • Щыхьэту къэкIуа хеящIэр бзылъхугъэм йоупщI:
  • - Илъэс дапщэ ухъурэ?
  • - Абы егупсысын хуейщ. СыщыдэкIуам си щхьэгъусэр илъэс 40 хъурт, сэ – 20, хуэдитIкIэ сынэхъыщIэт. Иджы си щхьэгъусэр илъэс 70 хъуащи, сэ 35-рэ сыхъуу аращ.
  •  
  • Фэ фщIэрэ?
  • Интернетыр  къызэрежьэрэ  тфIэкIуэдар
  • Британием къыщыдэкI «Daily Telegraph» газетым къытрадзащ Интернетыр къызэрежьэрэ цIыхухэм яIэщIэхуа Iуэхугъуэ щхьэпэхэр. Абы дызыхуишэнур фIыми Iейми зэманым къигъэлъэгъуэнщ.
  • - Зэхуэза цIыхуитIыр Iуэхум и пэжыпIэр зэхагъэкIын папщIэ мардэ гуэрым изагъэу зэдауэу аращ. Иджы Интернетыр къагъэсэбэпу апхуэдэ зэдауэр езышажьэхэм (шэч хэмылъу, цIэи унэцIи къраIуэркъым), я гупсысэм къытемыхуэ анонимыр, ялъэкIамэ, псэууэ къагъэнэнтэкъым, зэжрамыIэрэ зэрамыпэсрэ щыIэкъым.
  • - ЩIэуэ къыдэкIа макъамэ альбомыр ахъшэ щIату къащэхуркъым, абы тет уэрэд псоми зэрызэ нэхъ мыхъуми едэIуэжыркъым. Ахъшэ щхьэ бгъэкIуэдын хуей, абы тет уэрэд къомми хуейр хэт, уигу ирихь уэрэ-дыр Интернетым къипхмэ зэфIэкIакъэ?!
  • - ЦIыху цIэрыIуэм, псалъэм папщIэ, политикым, и къэкIуэнури и пщIэри зэуэ фIэкIуэдыфынущ. Емыгупсысауэ е зэрымыщIэкIэ политикым зыгуэр къыжьэдэхуамэ, ар дакъикъэ бжыгъэм цIыхубэм ялъоIэсри, и напэр токI, уеблэмэ илъэс бжыгъэкIэ зэригъэпэща псоми пагъэкIыфынущ.
  • - Сабийр балигъыпIэ иувэху ищIэн хуэмейхэмрэ имылъагъупхъэхэмрэ япэм адэ-анэм щахъумэфу щытамэ, иджы хэт сыт хуэдэ хъыбар хуейми ИнтернетымкIэ зыIэригъэхьэфынущ.
  • - Псалъалъэ, щIэнгъуазэ, телефон номерхэр зэрыт тхылъ, нэгъуэщI куэди «щIалъхьэжащ», «Яндекс»-мрэ «Гугл»-мрэ къэунэхури.
  • - Сыхьэт зезыхьэ щыIэжкъым, зэрыкъулейр кърыригъэлъэгъуэну сыхьэт лъапIэхэр зэрызылъхьэхэм фIэкIа. Сыхьэт бжыгъэр къэпщIэну ухуеймэ, компьютер, жып телефон, таймер зыхэт нэгъуэщI техникэ куэд щыIэщ.
  • - Музыкэ зыщэ тыкуэнхэр гугъуехь хэхуащ. Билан Димэ и альбомыщIэм сом мин щIэзытынур хэт, Интернетым илъмэ?
  • - Пощтзехьэ IэщIагъэм ирилажьэхэм я къалэнхэм захъуэжащ. Электроннэ пощтыр къежьащи, тхылъымпIэкIэ зыми письмо итхыжыркъым, пощтзехьэхэм нэхъыбэу кърахьэкIыр пенсэращ.
  • - Пащтыхьхэмрэ президентхэмрэ унафэр щаIэщIэлъа гъэхэр, властыр щызэIэпаха лъэхъэнэхэр уигу ибубыдэныр Iэмалыншэу щытыжкъым. «Википедия»-мкIэ зы дакъикъэкIэ улъыхъуэмэ, зы Iуэхум теухуа хъыбарищэ зэуэ экраным къыпхуридзэнущ.
  • - Лэжьыгъэм, еджэным цIыхухэм къахудэхуэу щыта зэманыр дэнэ кIуа? ЩыIэжкъым апхуэдэ, Интернетым псори токIуадэ.
  • - «Место встречи изменить нельзя» фильмыр щекIуэкIкIэ, уэрамхэр нэщI хъууэ щыщыта зэманыр щыIэжкъым. Иджыпсту ущыхуей сыхьэтым узыхуей теленэтыным е фильмым ИнтернеткIэ уоплъыф.
  • - ИмыщIэ бзэмкIэ тха тхыгъэм зыри игъэшынэжыркъым иджыпсту. Онлайн-зэдзэкIакIуэхэр уи Iэрылъхьэщи, зы кнопкэ тепкъузэмэ, тхыгъэм и купщIэр къует.
  • - ТхылъымпIэрэ ручкэрэ яIыгъыу сабийхэр зэрыджэгуу щытахэр фщIэжрэ? ЩыIэжкъым апхуэди. ДжэгукIэ зэмыщхь Iэджэм сабийхэм я мызакъуэу, балигъхэри дихьэхауэ ИнтернеткIэ мэджэгу, зыдэджэгур компьютерырауи щрет е щIыгум и адрей гъунапкъэм щыпсэу цIыху гуэр ирехъу.
  • Къэбарт Мирэ.
  •  
  • Иордан пащтыхьыкъуэ Алий бен-Хъусейн Iуащхьэмахуэ лъапэ къыщофэ. 2002 гъэ

     

  • ЗэвгъащIэ
  • КъэкIыгъэхэм я цIэр
  • Банэ фIыцIэ - барбарис
  • Хьэбзэгу – подорожник большой
  • ЩIыгыныху – сельдерей пахучий
  • Бжэнтхьэпэху – василёк
  • БжакIэ – костёр пёстрый
  • Ажэгъуэпщ – рябчик
  • КIей – ясень
  • АIуудз – лилия однобратственная
  • Къабзий – рогоз широколистный
  • Къамылгъашэ – тростник обыкновенный
  • УдззэрыкI – хвощ
  • ТIомпIыш – красавка кавказская
  • Фоуку – василёк бледно-желтый
  • Шамбыр – бамбук
  • Шыгъулдыплъыжь – брусника обыкновенная
  • ШыкIуртIымей – кедр
  • Дахэ – белена чёрная
  •  
  • Шхыныгъуэхэр
  • Шэрджэс джэд гъэжьэкIэ
  • Инджылыз щIэныгъэлIхэу Салариа Дэвидрэ Теймс Ричардрэ къызэрахутамкIэ, мы ерыскъыгъуэр ебланэ лIэщIыгъуэм щыщIэдзауэ япщэфI адыгэхэм. «Шэрджэсхэр Урысейм и ипщэ лъэныкъуэм щыпсэу лъэпкъщ, аращ къызытекIар мы шхыныгъуэ сырым и цIэри – «Шэрджэсхэм я джэд гъэжьэ-кIэ», – щатх абыхэм я тхылъым, «Зэманым и шыфэлIыфэхэр. Ерыскъыр. Iэнэ пэрысыкIэр, пщафIэхэмрэ шхыныгъуэхэр зэрагъэхьэзырымрэ» зыфIащам.
  • Абы щхьэкIэ джэдыщIэмрэ и кIуэцIфэцIымрэ ягъэкъабзэ, кIуэцIфэцIыр и кIуэцIым иралъхьэжри, шыбжиипс щIыIэ шыуам щIигъанэу халъхьэ, и щхьэр тепIауэ щIыIапIэ сыхьэти 2 – 3-кIэ ягъэув, зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. Абы и ужькIэ джэдыр къыхахыжри ягъэгъущ, тебэм шыбжиитхъу тIэкIу щахуэри, джэд гъэгъущар и щIыбыр егъэзыхауэ тебэм иралъхьэ, лъэныкъуэ псо- ми шыбжиитхъу фIыуэ щахуэри, хьэкулъэм ирагъэувэ икIи хьэзыр хъуху ягъажьэ. А зэманым къриубыдэу шыб- жиитхъумрэ шатэмрэ тIэу-щэ щахуэ, тхъуэплъ дахэ хъун щхьэкIэ. Хьэзыр хъуа джэдыр кърахыжри, зэрыпсоуэ е Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърыхауэ Iэнэм трагъэувэ. Яшх пщтыру, пIастэ хуабэ и гъусэу.
  •  
  • Халъхьэхэр:
  • джэду – 1,
  • шыбжиитхъуу – грамм 40,
  • шатэу – грамми 100,
  • шыбжиипсу – узыхуейм хуэдиз.
  •  
  • ДжэдыкIэжьапхъэ
  • ДжэдыкIэр фалъэ куум иракъутэ, абы шатэ, шыгъу халъхьэри, фIыуэ яудэ. Ар тхъу къэплъар зэрыт тебэм иракIэри, мафIэ цIыкIум тету, зэIамыщIэу дакъикъи 6 – 7-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ сэкIэ зэпаупщI, зэрагъэдзэкIри, иджыри дакъикъи 3 – 4-кIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. Жьамэ абы зыкъеIэт, езыр щабэщ. ЩаудэкIэ джэдыкIэм содэ хэзылъхьи щыIэщ, ауэ абы содэмэ къыхрегъэх. Ар хэмылъми джэдыкIэр къэтэджынущ, ауэ абы щхьэкIэ фIыуэ удэн хуейуэ аращ. Пщтыру яшх. ПIастэ, мырамысэ, чыржын, мэжаджэ, щIакхъуэ докIу.
  •  
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
  • джэдыкIэу – 2,
  • шатэу – грамм 60,
  • тхъууэ – грамми 10,
  • шыгъуу – узыхуейм хуэдиз.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр»  тхылъым  къитхыжащ.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:1. … пыIэ. 3. «НэгъуэщI щIалэхэмкIэ уемыплъэкI», «Нусэ», «Мылицэ щIалэм и уэрэд», цIэрыIуэ хъуа нэгъуэщI уэрэдхэри зыуса. 5. … и унэ бжэн лъакъуэ. 7. ТхылъымпIэм итыр зэрыпэжым щыхьэт техъуэ дамыгъэ. 10. … имытмэ, лъакъуэм и мыгъуагъэщ. 12. Республикэм, къэралым я блэкIа зэман. 15. Iэщэ лIэужьыгъуэ. 16. Фочыпэм, автоматыпэм палъхьэ, зэрыпыджэ гъущI пап-цIэ. 17. А къуалэбзур куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ. 18. «ЩIэныгъэ» псалъэм и пIэкIэ ар къыщагъэсэбэп щыIэщ. 20. Адыгэ минипщI бжыгъэхэр щыпсэу хьэрып къэралым и къалащхьэ. 24. Псы къиуам кърихьэх жыг, пхъэхэкI хуэдэхэр. 25. «Щауэ … » – КъардэнгъущI Зырамыку, ПащIэ Ленэ икIи нэгъуэщI уэрэджыIакIуэхэм ягъэзащIэ уэрэдыжь. 26. Таурыхъхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ шынагъуэ, щхьэ зыбжанэ фIэту. 28. … цIыкIу бжьакъуэшхуэ. 31. Пасэрей адыгэпщ лIыхъужь. И цIэр адыгэ уэрэдыжьхэм куэдрэ къыщагъэсэбэп. 34. Дин Iуэхум тепсэлъыхь цIыху. 37. Беларус къэралым щыIэ Къалэ-лIыхъужь, быдапIэ. 39. А унэцIэр зэрахьэ: адыгэ генералым; Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу щытам; Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэуа усакIуэ цIэрыIуэм; ди республикэм щыщ еджагъэшхуэм; Къэрэшей-Шэрджэсми, Адыгейми, Къэбэр-дей-Балъкъэрми я цIыхубэ артистым. 41. Жыг ку гъуанэхэр зи псэупIэ псэущхьэ кIэ баринэ цIыкIу. 42. Жылэ хасэну зэрагъэдзэкIа щIы щхьэфэ. 43. ТхакIуэхэу Къэрмокъуэхэ Мухьэмэд, Хьэмид, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, уэрэдус Щомахуэ Хьэсэнбий сымэ я къуажэ. 44. … псэумэ, пыIэ щыщIэркъым.
  • Къехыу:1. Хьэ цIыкIу лъэпкъ. 2. Iув, зэщIэкIа гуэр (удз, щхьэц ирехъу). 3. Ныкъусаныгъэ, сэкъат, щыщIэныгъэ, … 4. Махъсымэ щащIкIэ халъхьэ пщагъэ. 5. Бом къыщIэIукIащ шым и … макъ. 6. ХадэхэкIыр Iисраф зыщI дзыгъуэшхуэ. 8. Iэщым хузэхащIэ Iус. 9. УщIэдыхьэшхыни ущIэгузэвэни зыхэлъ Iуэху, къэхъугъэ гуэр. 11. Мэжаджэ, хьэтыкъ, чыржын, … 13. Бын. 14. Жыг къудамэ псыгъуэ цIыкIу, матэ къызыхащIыкI. 18. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … 19. Египетым адыгэхэр апхуэдэуи йоджэ. 21. … димыгъэкIыу, къуажэ Iэтащхьэр жылэ уэрамхэм я къабзагъэм кIэ-лъоплъ. 22. НэщIащэм и къэухь лъагапIэр. 23. Уэшх къемышхыу зэман кIыхь щыдих пIалъэ. 27. СССР-м и Iэ- тащхьэу илъэс 18-кIэ щыта лIы угъурлыфэ набдзэшхуэ. 29. МышхумпIэ къызыпыкIэ жыг. 30. КхъуакIэ кIыхь зыIут IэлъэщI. 32. Анэкъилъху. 33. Нартыху хъумапIэ. 35. … зезыхьэ и Iэпэ йобзей. 36. Псы Iуфэ мывалъэ-пшахъуалъэ. 37. КIуэ пэтми … зымыкIу. 38. IэщIэвыщIэ. 40. Зи Iуэ ит нэхърэ зи … ит. 41. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ худож- ник … Мухьэдин.
  • Зэхэзылъхьар  Мыз Ахьмэдщ.
  • Дыгъэгъазэм и 9-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:1. Акъылым. 4. Сэдэкъэ. 6. Журт. 8. Вынэ. 9. Жаннэ. 11. Жэп. 13. Дэхъу. 14. Сэху. 15. Гъупщ. 16. Бжы. 19. Ныбгъуэ. 20. Псалъэ. 22. Бэдж. 23. Бру. 24. Щхьэ. 25. Умэ. 29. Ней. 32. Уэтэр. 34. Плъыр. 35. Дыгъэ. 36. Хьэжмэт. 37. Накъырэ.
  • Къехыу:2. Къаугъэ. 3. Маржэ. 4. Сэбэп. 5. Къанжэ. 7. Тхъу. 8. Вы. 10. Напэ. 12. Псынабэ. 13. Дыхьэрэн. 17. Кугъуэ. 18. Псы. 21. Курыт. 26. Малъхъэ. 27. Мурат. 28. Аркъэн. 30. Елгъэр. 31. Хур. 33. Уд.