ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЩIэныгъэр цIыхубэм яхэзыхьа

2017-12-13

  • Тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Адыгеймрэ Псыжь хэгъуэгумрэ щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, Дунейпсо Адыгэ Академием и академик Аулъэ Мэлыч Хьисэ и къуэр 1917 гъэм щэкIуэгъуэм и 8-м Адыгейм щыщ Хьэкурынэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Илъэс 13 фIэкIа имыныбжьу, ар хэтащ революцэ нэужьым щIэныгъэншагъэр зыгъэкIуэд гупхэм. Езым и къуажэм, къыщалъхуа и унэм абы къыщызэIуихауэ щытащ «ЩIэныгъэншагъэр гъэкIуэдынымкIэ IуэхущIапIэ».
  •  
  • 1932 гъэм Мэлыч щIотIысхьэ Краснодар дэт, ЕгъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтым физикэмрэ есэпымрэ щадж и къудамэм.
  • 1936 гъэм щегъэжьауэ Аулъэр физикэмрэ есэпымрэ иригъаджэу къуажэ школхэм щолажьэ, 1939 гъэм щегъэжьауэ ар Хуэдз еджапIэм и унафэщIщ.
  • 1939 гъэм щэкIуэгъуэм и 11-м Аулъэр Дзэ Плъыжьым ираджэ- ри, илъэс 6-кIэ зауэ IэнатIэм къулыкъу щехь.
  • 1941 гъэм щегъэжьауэ ар Хэку зауэшхуэм хэтащ. Аулъэм и цIэр къыхощ Мэзкуу кърагъэлын папщIэ нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм иращIылIа зэхэуэм, ар щытащ жыжьэрыуэ топгъауэхэм я унафэщIу. КъинэмыщIауэ, щIалэр Украинэм, КъухьэпIэ, Ипщэ-КъухьэпIэ фронтхэм щызэуащ. Хэку зауэшхуэр подполковник къулыкъур зэрихьэу иухащ.
  • 1942 гъэм щегъэжьауэ 1947 гъэ пщIондэ Аулъэр щоджэ Лениным и цIэр зезыхьэ Дзэ-политикэ академием. 1947 гъэм щегъэжьауэ 1949 гъэ пщIондэ зауэм къыщыщхьэпэ IэщIагъэхэм хуезыгъасэ еджапIэхэм щрегъаджэ. Хэку зауэшхуэм щызэрихьа лIыгъэхэм папщIэ Аулъэм къыхуагъэфэщащ Хэку зауэшхуэ орденым и етIуанэ нагъыщэр, «Хахуагъэм папщIэ» медалымрэ нэгъуэщI медаль 15-рэ.
  • 1954 гъэм Аулъэм «Сталинград зауэм и тхыдэр» кандидат диссертацэр пхигъэкIащ, иужькIэ СССР-м и еджапIэ зыбжанэм щригъэджащ. 1954 – 1967 гъэхэм АРИГИ-м, 1967 – 1994 гъэхэм Краснодар политехническэ институтым щылэжьащ.
  • Лэжьыгъэм къыпэрыкIа нэужь, Аулъэ Мэлыч лэжьащ Краснодар крайм и Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу.
  • 2001 гъэм дунейм ехыжащ, ахърэт нэху Алыхьым кърит.
  •  
  • Адыгэ гъэсэныгъэмрэ тхыдэмрэ щыпашэ цIыху щыпкъэ
  •  
  • Аулъэ Мэлыч Щоджэн районым щыщ абэзэхэ къуажэм дэс мэкъумэшыщIэ унагъуэм къыщалъхуащ. И адэ Хьисэ хуабэ узым щилIыкIам, сабийр иджы-ри илъэс ирикъуатэкъым. И анэ Гуащэнэ и дыщ къэкIуэжри, щIалэ цIыкIур и анэмрэ и анэшхуэ Мосэрэ япIащ. Сабий дыщэу къэтэджащ, и анэ шыпхъу-анэшхэм фIы дыдэу къалъагъуу, зыхалъхьэ щымыIэу. ЩIалэ цIыкIур упщIэ куэд зыт, щIэныгъэм зигу хузэIуха хъупхъэхэм ящыщт. И анэр, бзылъхугъэ Iущыгъэ ин зэрыхэлъам нэмыщI, дэн-бзэнкIэ IэкIуэлъакIуэу, пщэфIэнми хуэIэзэу щытащ. Бзылъхугъэр дин- ми щыгъуазэт: КъурIэн еджэрт, нэмэз ищIырт. И сабийм тхьэфIэщхъуныгъэ хилъхьэн папщIэ, ар илъэси 5-6 ныбжьым щитым къуажэ мыдрисэм иритауэ щытащ. ПIалъэ кIэщIым щIалэ цIыкIур КъурIэным тынш дыдэу къеджэ хъуащ, тхылъ лъапIэм щэ икIам мыдрисэр къиухауэ ялъытэрти, абыхэм хабжащ, хьэрыпыбзэ зэрызригъэщIари и лэжьыгъэм къыщыхуэщхьэпэжащ.
  • Мэлыч и анэшхуэ Мосэ щIалэм къыбгъэдихащ хъыбархэр, тхыдэхэр, таурыхъхэр, нарт уэрэдыжьхэр, абыхэм едэIуэныр ныбжьыщIэм и щIасэт, езыми щIэуэ зыгуэр хигъэувэн фIэфIу. Къуажэм щылажьэ пэщIэдзэ еджапIэм Мэлыч адыгэбзэми урысыбзэми щыхуеджащ, хьисэпыр зэригъэщIащ. Мосэ фIыуэ къыгурыIуэрт урысыбзэ умыщIэу жыжьэ узэрынэмысынури, ар щIалэ цIыкIум иригъэщIэныр плъапIэ ищIат. Щэгъумэ стани-цэм Мэлыч и анэшхуэм и ныбжьэгъу къэзакъ унагъуэ дэсащ – Лукьян Осипович Ларионов жыхуаIэм ейр. Бынунагъуэ дахэу, Iэдэбрэ хабзэрэ я зэхуаку дэлъу псэу Ларионовхэ я деж яшэри, Мэлыч а станицэм дэт еджапIэм щIагъэтIысхьащ.
  • Япэрей классыр щIалэ цIыкIум къытехьэлъами, етIуанэ илъэсым и ныбжьхэм я нэхъ дэгъуэу, еджэнкIи, зекIуэкIэ дахэкIи къахэщу хъуащ икIи а къуажэм класситхур къыщиухащ. Аулъэм куэдрэ игу къигъэкIыжащ мы станицэм зэрыщыIа зэманыр, щIэныгъэм хуэгъэза япэ лъэбакъуэхэр абы зэрыщичар.
  • Сыт хуэдэ зэмани Аулъэм еджэныр и щIасэт, художественнэ тхылъхэм, урыс классикхэм я тхыгъэхэм зыщигъэгъуазэрт, еджэным къыдэкIуэу цIыхубэ лэжьыгъэхэми жану хэтт. Аулъэм и Iыхьэ хилъхьащ къуажэм щIэныгъэншагъэр щагъэкIуэда лъэхъэнэм, езыр зэрыщIалэ дыдэм хуэдэу. Абы и ужькIэ ар щIэтIысхьащ Краснодар дэт институтым и физикэ-хьисэп къудамэм. Яблоневскэ дэт, консерв щащI заводым щылажьэ щIалэгъуалэр, я IэнатIэхэм зэрыпэрытым хуэдэурэ иригъэджащ. Институтыр фIыуэ къиуха нэужь, абы хэкум къигъэзэжри, Понэжыкъуей дэт еджапIэм физикэмрэ химиемрэ щригъэджащ, Джаджэ станицэми щылэжьащ.
  • Мамырыкъуэ
  • Нуриет.
  •  
  •  Кавказ зауэр: Iуэху еплъыкIэ зэтемыхуэхэмрэ бгъэдыхьэкIэщIэхэмрэ
  •  Аулъэ Мэлыч 1999 гъэм Мухьэммэд-Iэмин къызэралъхурэ илъэси 180 – рэ щрикъум ирихьэлIэу Дагъыстэным щекIуэкIа Дунейпсо конференцым къыщипсэлъам щыщ
  •  Конференцым къызэригъэпэща лэжьыгъэм ипкъ иткIэ, Аулъэр Щамил и хэку Гимры, Мухьэммэд- Iэмин къыщалъхуа Гонодэ къуажэм, Дагъыстэным и бгырысхэм ирагъэкIуэкIа щхьэхуитщIыжакIуэ зауэр щиуха Гъуниб щыIащ. А щIыпIэхэр къыщызэхикIухьым Аулъэ Мэлыч яIущIащ Мухьэммэд-Iэмин и Iыхьлыхэу нобэ псэухэм. Гъуниб къуажэм профессор Аулъэм къыщратащ «Щамил илъэс 200 ирикъуащ» цIэуней дыщэ медалымрэ дипломымрэ.
  •  
  • «Дэ псори Кавказым дрибынхэщ» – апхуэдэущ сэ сызэреплъыр лъэпкъхэмрэ бзэхэмрэ щыбжыгъэншэ Кавказым ис лъэпкъхэм яку дэлъыпхъэ зэхущытыкIэм. Дауэ щымытами, ди лъэпкъхэр лIэщIыгъуэкIэрэ псэуащ зым адрейр зэхищIыкIыу, зэпымыууэ зэIущIэу, зэпыщIауэ. Абы щыхьэт тохъуэ хъыбарыжьхэ-ри, тхыдэ тхыгъэхэри, бзэ нэщэнэхэри, лъэпкъхэм я материальнэ, духовнэ щэнхабзэкIэ дызэджэ нэгъуэщI куэди.
  • Кавказ лъэпкъхэр лIэщIыгъуэкIэрэ япыщIауэ къокIуэкI урысхэми икIи ахэр я бийуэ зэи къалъытакъым, уеблэмэ Кавказ зауэм и илъэс гуауэхэм щыгъуи. Куэд щIащ абыхэм къазэрыгурыIуэрэ зауэ хьэза- бым хэзымыгъэкI бийр хэтми. Ди лъэпкъым и щэнхабзэ щIэиныр щызджым, гу лъыстащ урысхэм яхуэгъэзауэ ди IуэрыIуатэм губгъэн зэрыхэмытым. «Хэт къуаншэр?» упщIэм уэрэдыжьхэмрэ хъыбархэмрэ занщIэу, щIагъыбзи хэмылъу жэуап ират: Ермо-лов, Воронцов, Граббе, Евдокимов, Засс… Лъэпкъым генерал-лIыукIхэм я унэцIэхэм щIегъу пащтыхь зэадэзэкъуэхэу Николай Езанэмрэ Александр ЕтIуанэмрэ. ЦIыхубэм игу ихуакъым Кавказ зауэм и мурадым теухуауэ Николай I гурыIуэгъуэу жиIар: «Тыркумрэ яхуэдгъэлъагъуэ щIыпIэхэмрэ гъэIэпхъуэн, абы зыпэщIэзысахэр зэтеукIэн».
  • КъуэкIыпIэ Кавказым зауэ гущIэгъуншэ щекIуэкIырт, абы и мафIэр щыужьыхыртэкъым а щIыналъэ дахащэм и ищхъэрэ-къухьэ- пIэ лъэныкъуэ щIыпIэхэми. Къемызэгъыу, е къуаншагъэу къэплъытэ хъуну пIэрэ Адыгэ Хэкум (Шэрджэсейм) къыщыщIэдзауэ Дагъыстэным нэсыху щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм хэт лъэпкъхэр зэкъуэувэну зэрыхэтар! Шэч хэмылъу, хъунукъым.
  • А гупсысэ дыдэр и лъабжьэ къыщIэкIынщ Шэшэн, Дагъыстэн лъэпкъхэм я къарур зи щхьэхуитыны-гъэм щIэбэн адрей лъэпкъхэм я къарум гуигъэувэн папщIэ, Имаматым и теп- щэ Щамил абыхэм запищIэну зэрыхущIэкъуам.
  • Щамил щыгъуазэт Адыгэ Хэкум иригъэкIуэкI бэнэныгъэм икIи хущIэкъурт ар гъусэ къищIыну. А мурадым хуэунэтIа лъэбакъуэу щытащ 1842 гъэм Хьэжы-Ахьмэд Шэрджэсейм зэригъэкIуар, ауэ абы и лъэр адыгэхэм я деж щигъэбыдэфакъым. ИлъэситI дэкI-ри, Дагъыстэным къикIри абы и пIэкIэ Адыгэ Хэкум кIуащ Сулеймэн-ефэндыр, ауэ ари и мурадым лъэIэсыфакъым. ИкIэм, 1848 гъэм Дагъыстэным кърагъэкIри Шэрджэсейм къагъэкIуащ Мухьэммэд-Iэ-мин. Ар Адыгэ Хэкум нэIибу илъэс 11-кIэ, Щамил Iимамыр гъэр ящIыху, щы-Iащ, 1859 гъэм и шыщхьэу-Iум и 25 пщIондэ.
  • Пащтыхьыдзэм Дагъыстэным текIуэныгъэ къыщихьа нэужь, Мухьэммэд-Iэминрэ абазэхэхэм я нэхъыжьхэмрэ унафэ къащтащ зэуэн щагъэтыну. Ахэр урысыдзэ тетыгъуэм екIуалIэхэри Iэщэр зэрагъэтIылъыр хэIущIыIу ящIащ. Адыгэ тхьэмадэхэр и гъу- сэу Мухьэммэд-Iэмин Урысейм и къалащхьэ Бытырбыху щыIащ, Калугэ къа-лэм Щамил дежи кIуащ. ИужькIэ Тыркум Iэпхъуэри, къыхуэнэжа и гъащIэр иухыху абы щыпсэуащ. Адыгэ Iимамым и фэеплъу Кавказым икIахэм ар щыщIалъхьа щIыпIэм мэжджыт щаухуащ. А щIыпIэр иужькIэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм иIэпхъукIа лъэпкъхэм, къэрал зэмылIэужьыгъуэхэм къикIа муслъымэнхэм я кIуапIэ.
  • Асиялов Мухьэммэд-Iэмин 1818 гъэм Гонодэ бгырыс къуажэм къыщалъхуащ. Абы щыгъуэм ар къуажэ жэмыхьэтхэм я Анда- лал зэгухьэныгъэм хыхьэрт, нобэ зыхыхьэр Дагъыстэн Республикэм щыщ, Авар щIыналъэм ит Гъуниб районырщ. Абы щыпсэухэм Iэщ ягъэхъу, жызум ягъэкI, цIыху гуапэхэщ, хьэщIэкIэ фIыхэщ; дэтхэнэ зыми я хэкуэгъум гуапэу и гугъу ещI, хэти нэIиб цIэрыIуэм и щIэблэу, е и благъэ гъунэгъуу зыкъелъытэж.
  • Мухьэммэд-Iэмин илъэс куэдкIэ дин щIэныгъэ зригъэгъуэтыным иужь итащ, хьэрыпыбзэми, шэрихьэт хабзэми фIыуэ хищIы- кIыу. ЩIалэ дыдэу ар XIX лIэщIыгъуэм и 30 гъэхэм я кум Щамил и унафэм щIэ- ту екIуэкI щхьэхуитщIыжа- кIуэ зэщIэхъееныгъэм хыхьащ. Илъэс 13 фIэкIа имыныбжьу зэхэуэхэм хэтащ. Адыгэ Хэкум щагъэкIуа 1848 гъэм ар илъэс щэщI ирикъуа щIалэ губзыгъэт.
  • НэIибым и къалэныр ауэ сытми трагъэхуатэкъым Мухьэммэд-Iэмин. Еджагъэшхуэу, зауэлI хахуэу, къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэу и цIэ Iуат Щамил и лIыкIуэм.
  • Мухьэммэд-Iэмин илъэс 14-кIэ игъэзэщIащ Кавказым и Ищхъэрэ-КъухьэпIэ лъэныкъуэм щыпсэу адыгэхэм я щхьэхуитщIыжа- кIуэ зэщIэхъееныгъэм и нэIиб къалэныр.
  • Кавказ Ищхъэрэм дагъыстэнхэми, шэшэнхэми, адыгэхэми, адрей лъэпкъ-хэми щрагъэкIуэкIа бэнэныгъэм и тхыдэм пэжкIэ дыбгъэдыхьэну дыхуеймэ, а бэнэныгъэм пашэу хэтахэм я IуэхущIафэхэм хуэфащэ пщIэ яхуэщIын хуейщ. Бгырыс лъэпкъхэм XIX лIэщIыгъуэм ирагъэ- кIуэкIа бэнэныгъэр мытэмэму къыщIрагъэдз дызэрыт зэманым, ар Тыркум, Инджылызым, е нэгъуэщI къэралхэм зэщIагъэстауэ жаIэу. Щамил Iимамри адрей бгырыс лъэпкъхэм я пашэхэри Тыркум и агент-хэу щыта къудейуэ Багировым иукъуэдия Iуэхур щыуагъэ дыдэу зэрыщытым тхыдэ щIэныгъэр и щыхьэтщ. Мухьэммэд-Iэ-мин Адыгэ Хэкум щилэжьахэм хуэфащэ пщIэ хуамыщIу, ахэр цIыхубэм я бий Iуэхугъуэхэу, Тыркум и сэбэп зыхэлъу къалъытэу куэд щIауэ къокIуэкI. Апхуэдэ щытыкIэм илъэс пщIы бжыгъэхэм щIигъуауэ итщ Занокъуэ Сэфарбий и тхыдэри.
  • Дызытепсэлъыхь Iуэхугъуэхэм революцэм ипэкIэ нэхъ тэмэму бгъэдыхьэрт иджырей тхыдэтххэм я Iуэху еплъыкIэм елъытауэ. Псалъэм папщIэ, абы щыгъуэ ятхахэм къыхощ Мухьэммэд-Iэмин Лабэ къыщыщIэдзауэ Бзыбэ нэсыху ис бгырыс лъэпкъхэр зэкъуигъэувэну къызэрехъулIар.
  • Мухьэммэд-Iэмин гуащIэу зыкъыпэщIасэрт адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ, демократиер и лъабжьэу Щамил и лIыкIуэм иригъэкIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэр ягу иримыхьу. Iуэхур нэхъ гугъуж ищIт адыгэ пщы-уэркъхэр мылъкукIи псалъэкIи зыгъэгушхуэ Тырку къэралыгъуэм и политикэм. «ПщылIыгъэр зыгъэкIуэдыж, лъэпкърэ лIакъуэкIэ зэхэгъэж зымыщI, псори зэхуэзыгъадэ Мухьэммэд-Iэмин адыгэпщхэмрэ уэркъхэмрэ я пщIэр игъэлъахъшэрт, ардыдэмкIэ къызэрыгуэкI цIыхухэр и лъэныкъуэ къищIырт. Ар и щхьэусыгъуэу джыназхэм-рэ уэркъхэмрэ Мухьэммэд-Iэмин бий къыхуалъыхъуэрт», – дыкъыщоджэ Кавказ археографическэ комиссэм и актхэм.
  • Мухьэммэд-Iэмин и фIыщIэщ Щамил Дагъыстэнымрэ Шэшэнымрэ щиу- хуа Имаматым и щапхъэр зэрыщыт дыдэм хуэдэу Шэрджэсейм щимыгъэуву, и ущиякIуэм игъэунэхуа- хэр Адыгэ Хэкум нэхъ къызэрыщезэгъым хуэдэу къызэригъэсэбэпар.
  • Ар адыгэ лъэпкъхэр къэралыгъуэу зэгуигъэхьэну хэтащ икIи а мурадым лъэIэсын папщIэ зыхуэфащэ IуэхущIапIэхэри къызэригъэпэщащ. Езым и унафэм щIэт цIыхубэр дэтхэнэми унагъуи 100 къызэщIиубыдэу, хьэблэ-хьэблэу зэпиудри, хьэблэ къэс Iы- хьитху ирищIыкIыжащ. УнафэщI нэхъыщIэ дыдэхэр щыхахыр къуажэ зэхуэ- сырт. Дэтхэнэ хьэблэми суд щыхахат ефэндыр и унафэщIу. Ефэндыр зыгъэувыр шэрихьэт узэщIакIуэу щыт Мухьэммэд-Iэминт. Псалъэм къыдэкIуэу жысIэнщи, литературэм къыхэ- нащ шэрихьэт хабзэр и лъабжьэу Iуэху нэхъ ткIий дыдэхэми унафэ тращIыхьу зэрыщытам и щапхъэхэр. Кавказ археографическэ комиссэм и актхэм мыпхуэ-дэ псалъэхэм уащрохьэлIэ: «Асиялов Мухьэммэд-Iэмин езым и шэрихьэт судым- кIэ гъэщIэгъуэну щабэу зэгуригъэIуэжыфырт бий зэхуэхъуа лъэпкъ щхьэ- хуэхэр».
  • Мухьэммэд-Iэмин къэрал лэжьакIуэуи, дзэпщ акъылыфIэуи, Тыркум, Европэм щыщ къэралхэм я лIыкIуэхэм запызыщIэф дипломат губзыгъэуи щытащ. Щхьэхуэ-щхьэхуэу зэхэт адыгэ лъэпкъхэр зэгуэгъэхьэнымкIэ, ахэр псори къызэщIэзыубыдэ унафэм щIэгъэувэнымкIэ иригъэкIуэкIа лэжьыгъэмкIэ ар XIX лIэщIыгъуэм адыгэ къэралыгъуэ ухуэным гъунэгъу дыдэу бгъэдыхьахэм язщ.
  • Мухьэммэд-Iэминщ Адыгэ Хэкум зэпымыууэ яIыгъ дзэ, мылъку, Iэщэ, улахуэкIэ ягъэлажьэ къулыкъущIэ гуп япэу къыщызэзыгъэпэщари, уIэгъэ хъуахэм, хэкIуэдахэм я унагъуэхэм мылъку хухатыкIын хуейуэ утыку къихьэу зыукъуэдияри. Шэрихьэт хабзэкIэ абы зэригъэпэщат цIыхубэр зэпымыууэ къэзыхъумэн дзэ, зауэлIхэр къыхыхьэ зэпыту. ЦIыхубэм зауэлIхэр зыхэпсэукIын мылъку езы-хэм ябгъэдэлъым дин хабзэкIэ хагъэкIырт.
  • Шэч хэмылъу, Мухьэммэд-Iэмин иригъэкIуэкIа лэжьыгъэр пыупщIауэ зы лъэныкъуэ закъуэкIэ къэбгъэлъэгъуэфынукъым. Ауэ пцIы зыхэмылъыжращи, Щамил Iимамри Мухьэммэд-Iэмини хамэ къэралхэм я агенту щытакъым, Кавказ лъэпкъхэм ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм къарурэ зэфIэкIыу яIэр халъхьащ.
  • Мухьэммэд-Iэмин и махуэр гъэлъэпIэн зэрыхуейм хуэдэ дыдэу, шэч хэлъкъым, абы и IуэхущIафэхэм уащыбгъэдыхьэкIэ тхыдэм и хабзэм тетын зэрыхуейм. ЗэфIэгъэувэжын хуейщ Занокъуэ Сэфарбий, Хьэжы-Бэрзэдж сымэ хуэдэхэм я пщIэри. Адыгэхэр щыгъуэзэн хуейщ ЩIэныгъэхэмкIэ Урысей Академием и Дагъыстэн щIэныгъэ центрым къищта, Дагъыстэн Республикэм и унафэщIхэмрэ щIэныгъэлI гупышхуэмрэ Iэ зыщIадза тхыгъэм:
  • 1. Гонодэ щыщ Мухьэммэд-Iэмин къызэралъхурэ илъэси 180-рэ щрикъу махуэр къэрал мыхьэнэ ету гъэлъэпIэн.
  • 2. Махуэшхуэр зыгъэхьэзырын комитет республикэм къыщызэгъэпэщын.
  • 3. Щамил Iимамым и IуэхущIэгъу цIэрыIуэу щыта Мухьэммэд-Iэмин и ма-хуэшхуэм хуэгъэхьэзырыным икIи егъэкIуэкIыным къэрал управленэм и органхэр, щэнхабзэм, щIэныгъэхэм я IуэхущIапIэ- хэр, ВУЗ-хэр, творческэ организацэхэр, общественнэ зэщIэхъееныгъэхэмрэ фондхэмрэ къыхэшэн.
  • ИщхьэкIэ зи гугъу тщIа псор къэплъытэмэ, шэч къызытумыхьэжынщ Мухьэммэд-Iэмин къыщалъхуа махуэр Кавказ псом щыгъэлъэпIэн хуей цIыхушхуэу зэрыщытам.
  •  
  • Аулъэ Мэлыч,
  • тхыдэ  щIэныгъэхэм я доктор, профессор, Бжьэдыгъухьэблэ (Краснодар), 1999 гъэ.