ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2017-12-09

  • Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
  • ЛыцIыкIулыбжьэ, бжьыныху щIэгъэжьыхьауэ
  • Мы ерыскъыгъуэр нэхъ къызыхащIыкIыр былымылым и тхыцIэл щабэращ. ЛыпцIэр зэпаупщI псыгъуэ цIыкIуурэ, и кIыхьагъыр см 3 – 4, и хьэлъагъыр г 10 – 15 хуэдизурэ. Шыгъу трагъэщащэри тIэкIу щагъэлъ. ИтIанэ Iэнэм тралъхьэри ягъэжэпхъ. Бжьыныхур яукъэбз, пIащIэурэ яупщIатэ. ТебэкIэ тхъу къагъэплъ, абы лы шыуар мыIув дыдэу иралъхьэ, зэIащIэурэ, тхъуэплъ къищIыху ягъажьэ, бжьыныху упщIэтар хакIутэри, зэIащIэурэ дакъикъэ 1 – 3 хуэдизкIэ ягъажьэ, абы шыбжий сыр хьэжа хагъэщащэ. Псори зэрызэщIэлъу, зэрызэIащIэм хуэдэурэ, тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. Абы и ужькIэ шатэ тIэкIу щIакIэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэ- ри, мафIэ щабэм тету дакъикъэ зы-тIукIэ ягъэбэкхъ. Iэнэм, зэрызэщIэлъу, тепщэчкIэ трагъэувэ. ПIастэ, мырамысэ хуабэ, щIакхъуэ, лэкъум дашх.
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): былымыл лыпцIэу – г 300, тхъууэ – г 80, бжьыныхуу – г 40, шатэу – г 50, шыгъуу, шыбжийуэ – узыхуейм хуэдиз.
  •  
  • ДзасэкIэ гъэжьа мэл жьэжьей
  • Жьэжьейм и кIыхьыпIэмкIэ тIу-щыуэ зэгуагъэжри и фэр трах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, и кIыхьыпIэмкIэ дза-сэм фIалъхьэ. Шыгъу шыпс тракIэурэ хьэзыр хъуху дэпкIэ ягъажьэ. Iэнэм щытралъхьэкIэ дзасэм къыфIахыж, пIастэ хуабэм тралъхьэ, IупщIэурэ упщIэта бжьыныщхьэ трагъэщэщэж. Пщтыру яшх.
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): жьэжьейуэ – г 300, бжьыныщхьэ укъэбзауэ – г 75-рэ, шыгъу шыпсу – узыхуейм хуэдиз.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр»  тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • ГъукIэ  Маринэ
  • Усщыгъупщэмэ – сигу  зыкъэгъэкIыж!
  • Новеллэ
  • щхьэгъубжэм къыдих сабэм пэш блын хужьым IэплIэ хуещIри, и куэщIым къонэ. Абы къыкIэлъыпхъуэу пэшым къыщIэлъэда жьы мащIэм хущхъуэмэм и Iэпэр иIыгъыу кърешэкI. Щхьэгъубжэ Iухам къыдих епэрымэ гуакIуэр а псом къыхохьэжри, я лъэужьи къэмынэу егъэкIуэд. Ар къысIуроуэри, си нэхэр къызэтызох икIи сызыщIэлъ пэшыр къызэхэсплъыхьын щIызо-дзэ. Сабэм гъуабжэ ищIа блыныр, емышыжу сыт щыгъуи зы цIыху зытес шэнт закъуэр, зы стIол, гъуэлъыпIэм пэжыжьэу, сэ – а гъуэлъыпIэм къыхэмыкIыу хэлъу. Аращ пэшым щIэлъыр зэрыхъур.
  • Сыкъызэрыушар илъэгъуауэ, си пащхьэм исыр къызоупщI:
  • - Зыгуэр ухуей?
  • «Хьэуэ» жыхуэсIэу си щхьэр сощI. Абы и нэгум гупсэхуу соплъэ, си нэхэмкIэ сурэт тесхым хуэдэу. Си щхьэм къихьа упщIэр естынрэ езмытынрэ сымыщIэу сыщылъщ, итIанэ:
  • - Хэтыт жыпIа си цIэр?
  • - Мариещ, уи цIэр Мариещ…
  • - Уэ-щэ?
  • - Аслъэнщ, – шыIэныгъэшхуэ хэлъу аргуэру зэ къытрегъэзэж си пащхьэм исым.
  • - Сэ сы-Мариещ, уэ у-Аслъэнщ, – къызоIущэщ сэри.
  • - Аращ: уэ у-Мариещ, сэ сы-Аслъэнщ.
  • - Дэнэт дыщыпсэур?
  • - Мы къалэм дыщопсэу… Тхьэмахуэ и пэкIэ уджалэри уи щхьэм удын игъуэтащ. Машэ, зыри къэпщIэжакъэ иджыри? – гугъэкIэ гъэнщIа нитIыр къызоплъ.
  •  - Хьэуэ, уэ къызжепIам фIэкIа зыри сщIэжыркъым…
  • - Ягъэ кIынкъым, – хощэтыкI Аслъэн. – Мыдэ унэм усшэжмэ, псори къэпщIэжынщ. Абы зэман хуейуэ аращ, дохутырми удынышхуэ уи щхьэм имыIауэ жеIэ.
  • - Ара къыщIэкIынщ, дежьэнщ тIэкIурэ, – зы дакъикъэ дызогъэкIри, аргуэру сыщIоупщIэ: – Си цIэр хэт жыпIа?
  • Аслъэн Iэнкун хъуауэ къызоплъ, ауэ итIанэми жэуап къызетыж:
  • - Мариещ…
  • - Уэ-щэ?
  • - Аслъэнщ…
  • - Аааа… къэсщIэжащ иджы…
  • КъэсщIэжа щхьэкIэ, куэд мыщIэу сщыгъупщэжынущ, сощIэ. Сэ сабий къалъхуагъащIэм срещхьщ, махуэ къэс щIэрыщIэу гъащIэр къасщIэу аращ. Нобэ псори сщIэ-уэ сыгъуэлъыжынурэ, пщэдей аргуэру щIэрыщIэу сыкъалъхужынущ. Мис мыпхуэдэу аргуэру Аслъэн нэщхъейуэ си пащхьэм исынущ.
  • - Илъэс дапщэ сыхъурэ?
  • - 25-рэ.
  • - Сабий диIэ?
  • - Хьэуэ…
  • - Си IэщIагъэр сыт?
  • - ГъэсакIуэщ… Дыгъуасэ бжесIати… Ахэри пщIэжыркъэ?
  • - Хьэуэ, сщIэжыркъым.
  • Адрей махуэхэми хуэдэу, ди псалъэмакъыр абыкIэ иухащ. Иджыри зэман гуэр- кIэ щосри, Аслъэн къотэджыж.
  • - ТIэкIу зыгъэпсэху иджы. Пщэдей сыкъэкIуэнщ.
  • «Хъунщ», жыхуэсIэу си щхьэр сощI. Ауэ бжэм нэсыжа нэужь, соджэ:
  • - Аслъэн…
  • И цIэр зэрысщымыгъупщэжам иригуфIэу ар къызоплъэкI.
  • - Сытыт жыпIа си цIэр?
  • Аргуэру нэщхъей къохъужри, жеIэ:
  • - Мариещ, уи цIэр Мариещ…
  • Аслъэн куэбжэм дэкIыжа нэужь, зы тэлайкIэ сыкIэрытщ щхьэгъубжэм. Абы и дамэхэр си уз гущIэгъуншэм хьэлъэу ири-шэхащ. И нэхэр сымылъагъуми, абы щIэлъ нэщхъеягъуэшхуэр зыхызощIэ. Аслъэн си гум и зы къуэпсщ, абы и нэгум сиплъэн хуейкъым къищыр слъагъун папщIэ. Сытри сщыгъупщэжынкIэ мэхъу, ауэ абы хузиIэ лъагъуныгъэр сщызыгъэгъупщэн уз иджыри къагупсысакъым.
  • Ар зэрыдэкIыжым сыкIэлъыплъурэ, аргуэру сигу къокIыж зы махуэ гущIэгъун- шэ. Мис мыпхуэдэ зы пэш, зы щхьэгъубжэ, си жагъуэ къэзыщIа зы цIыху… ГукъэкIыжхэм нэхъ куууэ сыхилъэсэху, си гур нэхъ ину къеуэн щIедзэ. Аддэ жыжьэу гупсысэ гуэр къоIу, а къэсщIэжынум зыкIи сыхуэмейуэ жиIэу къызэIущащэу. Ауэ, а чэнджэщыр гуващ. ГукъэкIыжхэм я кIапэр къэзубыда- щи схуэмыутIыпщу сыкърехьэкI…
  • «ФIыуэ услъагъужыркъым, сызыщыгъэгъупщэ», – жиIэу си пащхьэм ит щIалэр Аслъэн сыту ещхьыщэ?! Хьэуэ, ар ещхь къудей хъунщ, армырмэ абы апхуэдэ дауэ къызжиIэн?! И хьэпшыпхэр зэщIикъуэжауэ унэм щIэкIри ара?! Абыи ещхьщ… Сэ абы сыкIэлъоплъри щхьэгъубжэм сыIутщ… Седжэмэ къигъэзэжыну пIэрэт? ТIэкIу сызригъэлъэIуну хуейуэ арагъэнт! Сэри зыри жесIакъым… Щхьэгъубжэ Iухам зыдызошийкIри соджэ: «Аслъэн». Сыт мо цIыхухэр щIэкIийр! Хьэуэ, къывгурыIуакъым, зыдэздзыжын Iуэху къесхуэкIыркъым, Аслъэн седжэну аращ. Ауэ, жьыбгъэм кърихьэкI пщIащэм хуэдэу, еплIанэ къатым соджэрэзэх… «Аслъэн»…
  • - Сыт ущIэгъыр? КъэпщIэжа зыгуэр?! – щIоупщIэ си щIыбагъым дэт дохутыр цIыхубзыр.
  • - ТIэкIу, – жызоIэри, си нэпсхэр солъэ-щIыж.
  • Угупсысэну апхуэдэу гугъуу си гугъэнтэкъым, ауэ сригъэзэшащи, си гъуэлъыпIэм сыхуокIуэж…
  • - Сыт къэпщIэжар? КъызжеIэжыт…
  • Ауэ гукъэкIыжхэм я пIэкIэ, си пащхьэм исым жызоIэ:
  • - Сыхъужауэ къызэрищIэу, абы сыкъигъэнэнущ.
  • - Хэт ар?
  • - Аслъэн…
  • - Умыхъужуи хъунукъым. Ар уэ щхьэкIэ хуабжьу мэгузавэ…
  • - Сызыщыгъэгъупщэ жиIати, зыщызгъэгъупщащ.
  • А псалъэхэм къыкIэлъыкIуэу, си нэпсхэ-ри йожэх. Си щхьэм Iэ къыдэзылъэ дохутырым сызэрыхъужынур къызжиIэурэ, жейм сыхелъафэ. Абы аргуэру сщигъэгъупщэжынущ псори. Пщэдей сыкъэушмэ си пащхьэм исынущ зыщызгъэгъупщэну къызэлъэIуа цIыхур, сигу зыкъигъэкIыжу…
  •  
  • ЖыIэгъуэхэр
  • Напэ  зимыIэ  щыIэкъым,  зэдэIуэжыф  закъуэмэ
  • Адэ-анэ гугъуехьыр зыщымыгъупщэр гурыхуэщ.
  • Дадэ къуапэри ядакъым: мыхъунур пасэу мэтIыгъуэ.
  • Зи къарум къимыгъэгугъэм и унэцIэ-адэцIэм трегъэчыныхь.
  • Хабзэм и къежьэгъуэм зыпыIуадз, и кIуэдыжыгъуэм зыкIэращIэ.
  • ХабзэщIэ мыхъумыщIэр, гувэ-щIэхми, мэкIуэдыж, хабзэжьыфIми зеузэщIыж.
  • ЦIыхум хуэпщIэр ууейщ, къыпхуищIэр езым еижщ.
  • Гугъу узыдезымыгъэхьри, гугъу къыбдехьри фIыщ.
  • Гъуэгущхьищыр щызэхэкIым тетхащ: лIыгъэ, цIыхугъэ, щIэныгъэ – щыми зэдрикIуэн хуейщ.
  • Зи хьэщIэ ежьэжым езыгъэхъуапсэм хэгъэрей хуэфащэкъым.
  • КъыпхуащIар яхуэпщIэжыр зырикIт, я гум илъри къэпщIэн хуэмейтэмэ.
  • Напэ зимыIэ щыIэкъым, зэдэIуэжыф закъуэмэ.
  • Напэр зэ щэгъуэщ, къыщIэпхар зэ шхэгъуэщ.
  • Ажалым къебгъэла пэлъытэщ, цIыхум и сэбэп зыхэлъыр и чэзум къыпхугурыгъаIуэмэ.
  • Бейтыгъуэн Сэфарбий.
  •  
  • ЩIымахуэ   теплъэгъуэхэр
  •  

    Псей цIыкIур уэсым щIихъумащ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.

  • ГушыIэхэр
  • Щхьэ укъызэупщIрэ?
  • Зы махуэ гуэрым пхъэ къишэу Хъуэжэ мэз къикIыжырт. Къуажэм къыдыхьэжауэ зимыIуэху зезыхуэ и цIыхугъэ гуэр къыIущIэри къеупщIащ:
  • - Уа, Хъуэжэ, дэнэ ущыIа, сыт мы къапшэри? – жиIэри.
  • - Хьэмым сыщыIауэ хукхъуэ къызошэ, – жриIащ Хъуэжэ.
  • - АтIэ уи гум илъыр пхъэи, мэзымкIи укъокIыжри, – къыжриIащ и цIыхугъэм.
  • - АтIэ, си хэгъэрей, сыкъыздикIыжым- рэ къасшэмрэ уэ нэхъыфIу пщIэ пэтрэ, щхьэ укъызэупщIрэ? – жиIэри къежьэжащ Хъуэжэ.
  •  
  • ЩIыпIэм сыщыщкъым
  • Чэф хьэлъэ зыгъуэта удэфаитI дыгъэр зэпаубыдауэ зэныкъуэкъурт:
  • - Мо тлъагъур дыгъэкъым, мазэщ, – жи-Iэрт зым.
  • - Мазэкъым, дыгъэщ, – жиIэрт адрейм.
  • Абыхэм япэмыжыжьэу блэкI пэтрэ, Хъуэжэ къагъэувыIэри къеупщIащ:
  • - Мо уафэм щытлъагъур дыгъэ хьэмэрэ мазэ? – жаIэри.
  • - Сэ мы щIыпIэм сыщыщкъым, сщIэркъым, – жиIэри Хъуэжэ и гъуэгу теувэжащ.
  • Махуэ Iэлисэхь.
  •  
  • Псалъэжьхэр
  • ЩхьэзыфIэфI лъагъугъуейщ
  • «Яхуэмышхын сщIынщ», – жери ямышхыфын ищIащ.
  • ХэкIэ зымыщIэм и гъубжэр дзагуэщ.
  • Делэм зэхибзэнщ, губзыгъэм зэхихыжынщ.
  • Илъэс Iуэху къэщтэжыгъуейщ.
  • Дзыгъуэ пэтрэ щIымахуэм хуогъэтIылъэ.
  • Iуэхур зейм зэрыжиIэу пщIэфмэ, уIэзэщ.
  • ЩхьэзыфIэфI лъагъугъуейщ.
  • Унэ къыбдимысарэ шу гъусэ къыпхуэмыхъуарэ я хьэл пщIэркъым.
  • Хэт и щхьэщытхъуи пцIыупсщ.
  • ШыщIэ къамылъхуам уанэ хузэщIелъхьэ.
  • Уеуэмэ – мэкъущ, уемыуэмэ – къурэщ.
  •  
  • Едзыгъуэхэр
  • Си лъэужьыр дахэу зызогъэзэхуэж
  • ХьэщIэм хъугъуэфIыгъуэ хузэблэпхми,
  • Унэщхъыцэм, – псори кIуэдыжащ.
  • Ауэ Iэнэ нэщIым бгъэдэбгъэсми,
  • УнэщхъыфIэмэ, – бгъэтхъэжащ.
  • * * *
  • Уо, хъыджэбз, щагуэшым щыгъуэ дахагъэр,
  • Уэрати нэхъ IыхьэфIыр зылъысар!..
  • Ауэ щытрагуэшэжым Iэдэбагъэр
  • Дэнэ къуагъ, гущэт, уэ уздыкъуэсар?
  • * * *
  • Си ныбжьэгъу, гуапагъэкIэ си гу  укъыдэмыхьэфми,
  • СынолъэIу: къысхуумыщI лъакъуэпцIэрыуэ.
  • ИтIанэ, дыщэкIэ ущIэзмыгъэнэжыфми,
  • Сыпсэуху сэ пхуэсщIынкъым гукъеуэ.
  • * * *
  • НыбжьэгъуфIыр анэкъилъху пэлъытэщ.
  • Уныбжьэгъуншэ? – Удамэншэ тхьэрыкъуэщ!
  • Ауэ щхьэгъусэ пэж нэхъ ныбжьэгъу лъэщ
  • Мы дунейм темыткIэ сэ си тхьэрыIуэщ.
  • * * *
  • СыщефэкIэ, мащIэу сегъэжанри,
  • Къысщохъур фадэр фоупс.
  • ИужькIэ пкъыуэу сыкъегъанэри,
  • Сигу щокIыр, слъагъумэ зы ткIуэпс.
  • Дудар Хьэутий.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:1. … уасэ иIэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иIэкъым. 4. Шхын зи мащIэм, тхьэмыщкIэм ират Iыхьэ. 6. Аушыджэр къыщалъхуа къэбэрдей тхакIуэ. 8. Iэзэ къашэри … ирищIщ. 9. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ артисткэ Хьэмыку … 11. … къызытеха къэбыр нэхъ IэфI мэхъу. 13. Адыгэ генерал. 14. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 15. Мэш хьэуазэ. 16. Пасэрей зэрыпыджэ Iэщэ. 19. Пщэдейрей … нэхърэ нобэрей бзу. 20. Уи … мыкIуэду уи уз укIуэд. 22. Мылъэтэфми, Iэзэу бадзэ къеубыд. 23. ПхъащIэ Iэмэпсымэ. 24. Уи … мыузым боз иумышэкI. 25. Пхъэ уадэшхуэ. 29. ФызитI зэфIэнам зым адрей жреIэ: «Уи … къысщыхуэ!» 32. УэрэджыIакIуэ Iэзэу щыта, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 34. ХъумакIуэ, къэрэгъул, … 35. … бзий щабэхэр Iэпкълъэпкъым и гуапэщ. 36. Колхоз тхьэмадэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Хьэсэн. 37. Макъамэ Iэмэпсымэ.
  • Къехыу: 2. Лажьэ лъэпкъ симыIэу, си гъунэгъум … къызищIэкIащ. 3. Гъуор маджэ: « … Iуэхушхуэ щыIэщи, къуажэбгъум фыкъыщызэхуэс!» 4. Ди унафэщIым и … къызэкIащ: си улахуэм къыщIигъуащ. 5. Хэтхэ я унэ … тес? 7. Шатэ гъэвэжам къытрищIэ дагъэ. 8. ЛIы и къуэгъурэ … и гъуррэ. 10. … зимыIэм дзажэпкъ иIэщ. 12. Аруан районым щыщ къуажэ. 13. Плъыжьыфэ. 17. ДжэдыкIэ … 18. Псэхэлъхьэж. 21. Мынэхъыжь, мынэхъыщIэ. 26. Пхъум и щхьэгъусэ. 27. «Уэзы …» – ПащIэ Бэчмырзэ и псалъэхэр зыщIэлъ адыгэ уэрэдыжь. 28. Шыр зэрагъэIэсэ кIапсэшхуэ. 30. Къэ- бэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ, КъурIэныр адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIахэм ящыщщ. 31. Муслъымэн диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 33. Фызыжь хьилэ- шы.  
  • Зэхэзылъхьар   Мыз  Ахьмэдщ.
  •  
  • Дыгъэгъазэм и 2-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр
  • ЕкIуэкIыу:3. Руслан. 6. Хьэуазэ. 8. Афэ. 9. Бзаджэ. 10. Сэлэт. 11. Уадэ. 13. Сурэ. 16. Нэд. 17. Щхьэзэ. 18. Къэб. 21. Пхъэщхьэмыщхьэ. 24. Сом. 25. Дыжьын. 27. Хьэм. 28. Лъэпщ. 30. ГупкIэ. 31. Бланэ. 33. Сибэч. 35. Пхъы. 36. Вэрокъуэ. 37. Хьилэшы.
  • Къехыу:1. Иризгъэкъунщ. 2. Къуабэбжьабэ. 4. Сыдж. 5. Нахътэ. 6. Хьэбас. 7. Адэ. 12. Дыщ. 14. Ужьэ. 15. НэщIэбжьэ. 19. Жэм. 20. Пщы. 22. Псыхьэлывэ. 23. ХъумпIэцIэджым. 25. Дэп. 26. Нып. 29. Щхьэпэ. 30. Гуэныхь. 32. «Нур». 34. Ибэ.