ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2017-12-02

  • Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
  • КIэтIий нэкулъ, прунж хэлъу гъэвауэ
  • Прунжыр зэхащыпыкI, псы щIыIэкIэ ялъэсыжри, шыуаным ит, шыгъу зыхэдза псы къэкъуалъэм хакIутэ. ЗэIащIэурэ зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрах, мафIэр цIыкIу ящIри, ныкъуэвэ хъухукIэ – дакъикъи 8-10 хуэдизкIэ – ягъавэ. Прунж ныкъуэвэр шыбзэм иракIутэри псывэ упщIыIуакIэ ялъэсыж, Iэнэ гъущэм тракIутэри ягъэжэпхъ.
  • ИтIанэ жьэнфэныр псы щIыIэкIэ фIыуэ ятхьэщI, тIэкIу ягъэжэпхъ, сэкIэ яупщIатэри лыхьэжым щIагъэкI. Абы тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта щэ тхъурымбэ, джэдгын, губгъуэпхъ, шыгъу, шыбжий сыр хьэжа, шыбжий фIыцIэ, бжьыныху уба халъхьэ, псы щIыIэ тIэкIу хакIэри фIыуэ зэхагъэзэрыхь. ИтIанэ абы прунж жэпхъар хакIутэри зэIащIэж.
  • Абы иужькIэ кIэтIий лъэсар лы зэхэлъымкIэ якудэ, и кIапэр IуданэкIэ е кIэтIий псыгъуэкIэ папхыкI, псы хуабэм халъхьэри зэ къытрагъэкъуалъэ, тхъурымбэр къытрахыурэ. АдэкIэ мафIэр цIыкIу ящI, шыгъу хадзэри, шыуаныщхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъавэ. Абы сыхьэтитI нэблагъэ ехь.
  • Нэкулъ вар лэпсым къыхах, тепщэчым иралъхьэ, Iуданэр къыхахыж, хъурейуэ сэкIэ зэпаупщIри Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ, лэкъум, пIастэ дашх. ШатэкIэ щIа бжьыныху шыпс щхьэхуэу фалъэкIэ трагъэувэ.
  • Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
  • жьэнфэну – г 400,
  • бжьыныхуу – г 10,
  • прунжу – г 200,
  • щэ тхъурымбэу – г 120-рэ,
  • шыбжий сыр хьэжауэ – 1 г,
  • шыбжий фIыцIэу – 1 г,
  • губгъуэпхъыу – г 5,
  • джэдгыну – г 3,
  • шыгъуу – узыхуейм хуэдиз,
  • кIэтIий гъуму – и кIыхьагъыр см 40 хъууэ.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • ЖыIэгъуэхэр
  • ЯIэтыр нэхъ лъэщу зыIэтхэм къащохъу
  • Губжьым гур къегъэкъабзэ.
  • Гум уIэгъэ традзар кIыж хуэдэу хъуми, дыркъуэр зэман-зэманкIэрэ къошынэуэж.
  • Гум щIыхьэнум, щхьэр хуиткъым, щхьэм ихьэнур гум ищIэркъым.
  • Псалъэр хущхъуэ хъунумэ, гум ежалIэркъым – щхьэм йоуэ.
  • Псэм бэмпIэгъуэ телъмэ, узыншагъэми IэфI щIэлъкъым.
  • Зи щхьэ и унафэ зыхуэмыщIыжым къыхуащI и унафэщ.
  • Зыщыдгъэгъупщэнур къонэри, дигу идгъэлъынур йоху.
  • МафIэм исын пэрумыдзэмэ, зэхокIыж.
  • Псыр псоми зэдайщ, бдзэжьейр ещэм ейщ.
  • Фейдэ умылъыхъуэмэ, хэщIыныгъэ богъуэт.
  • ХузэфIэкIынур Iэпэдэгъэлэл зыщIым, зыпэмылъэщынум зыкIэрещIэ.
  • Хьэрэ пэт зраушт псом ебэныркъым.
  • Шэуэ ятехуэн уи гугъэурэ бгъэтIыгъуа псалъэр хъымпIар щамыщIыххи къохъу.
  • ЯIэтыр нэхъ лъэщу зыIэтхэм къащохъу.
  • Iуэху зэмылIэлIам зыхущIэмыхьа фIащыж.
  • Iуэху тыншым зыдебгъэхьэхмэ, ардыдэри къыптохьэлъэж.
  • Уи акъыл, щIэныгъэ, гурыщIэ зыхунэмысамкIэ укъигъэщIакъым.
  • Щыуагъэр еджапIэщ, щхьэж къыщIих и дерсщ, ауэ къэух иIэкъым.
  • ЩIэныгъэ къэхь жаIэри ирагъэжьати, диплом къихьри къэсыжащ.
  • Бейтыгъуэн Сэфарбий.
  •  
  • Къуажэхьхэр
  • Къебэ-небэу къэзыкIухь
  • Жыгыжьхэм еIэзэ,
  • Ауэ Iэзагъэм хуемыджа.
  •  
  • ЖэщкIэ лъэтэрей,
  • МахуэкIэ жеирей.
  •  
  • Зи кIэр бажэкIэ,
  • Зи псэупIэр жыг щхьэкIэ.
  •  
  • ПсынщIэ пэтми,
  • Бдзыну гугъущ.
  •  
  • Къебэ-небэу къэзыкIухь,
  • Псым хэсыныр зигу ирихь.
  •  
  • Лъапэ щабэ, щабэрыкIуэ,
  • Пшахъуэ щIыпIэхэм
  • щызекIуэ.
  •  
  • Гъэмахуэм шхэрей,
  • ЩIымахуэм жеирей.
  • ЖЭУАПХЭР:
  • ЖыгыуIу. Жьынду. КIэпхъ. Къауц. Къаз. Махъшэ. Мыщэ
  • Зэхэзылъхьар  Щоджэн Леонидщ.
  •  
  • Псалъэжьхэр
  • Насыпыр пщэдджыжьым  ягуэш
  • Уэщыр яIэтыхукIэ пхъэм зегъэпсэху.
  • Лэжьыгъэм хэзэгъар щIэныгъэми хогъуазэ.
  • Нобэ пщIа Iуэхур зыгуэрым пхуищIа хуэдэщ.
  • Бгым щыхунур шхийм егъэлъэпэрапэ.
  • Бдзэжьей цIыкIу псышхуэм итхьэлэрэ.
  • Насыпыр пщэдджыжьым ягуэш.
  • Iуэху щIэкIэ зымыщIэр Iуэху щIэным егъалIэ.
  •  
  • Фэ фщIэрэ?
  • Хъуапсэрытэ
  • Хъытех. Ижь зэманым адыгэхэм яхэлъа хабзэхэм ящыщщ. ХьэгъуэлIыгъуэр иуха иужь, зы цIыхубз гуэрым шабзэшэ иратырти, абыкIэ нысащIэм тепхъуа щхьэтепхъуэр къытрырагъэхырт. А хабзэм «хъытехкIэ» еджэрт. Ди зэма-ным ар кIуэдыжащ.
  • Хъуапсэрытэ. ЦIыхухэм я зэхущытыкIэм ехьэлIа хабзэщ. ХьэщIэ къыпхуэкIуауэ е уи ныбжьэгъур уи Iэщэ-фащэ, шы, шы Iэпслъэпс, нэгъуэщI хьэпшып гуэрхэм ехъуэпсамэ, адыгэ хабзэм ипкъ иткIэ ептын хуейт. Абы «хъуапсэрытэкIэ» еджэрт.
  • Хъуэхъу. ЦIыхухэм я зэхущытыкIэм ехьэлIа псалъэщ. ГуфIэгъуэ зиIэм е апхуэдэкIэ зыхуэупсэ цIыхум зэрызыхуагъазэ псалъэ хэIэтыкIащ.
  • ХъуэхъуакIуэ. ЦIыхухэм я зэхущытыкIэм ехьэлIауэ ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэм къадекIуэкI хабзэщ.
  • ГуфIэгъуэ зиIэ унагъуэм (нысэ къыхуашауэ, япхъу яшауэ, щIэблэ къихъуауэ, унэщIэм щIэтIысхьэжауэ, хэхъуэ иIауэ, н.къ. щытмэ) кIуэурэ благъэ-Iыхьлыхэр, гъунэгъу-жэрэгъухэр, ныбжьэгъухэр йохъуэхъу. Зыгуэрым и гуфIэгъуэр я гуапэ зэрыхъуар, зэрафIэфIыр жраIэ-ну, ягъэгушхуэну зэрыкIуэмрэ абы кIуэ цIыхухэмрэ «хъуэхъуакIуэкIэ» йоджэ. Хабзэ дахэр ноби щыIэщ.
  • Хъудз. Лэжьыгъэм епхауэ цIыхухэм яку къыдэхъуэ зэхущытыкIэм ехьэлIа псалъэщ. ХъупщIэкIэ Iэхъуэм гурыIуауэ хъушэ зэхэтым хаутIыпщхьэ Iэщым «хъудзкIэ» йоджэ.
  • Псалъэр бзэм хэкIуэдыкIыжахэм ящыщщ.
  • Цыщ шыгъажэ. Лэжьыгъэм, адыгэхэм я нэгу зегъэужьыкIэм ехьэлIа хабзэщ. Пасэ зэманым мэл щыгъуэм адыгэ- хэм егугъуу зыхуагъэхьэзырырт, цым и фIыгъуэм блэмыкIыу цыщыр зэфIэгъэкIыным мыхьэнэшхуэ иратырт. Ма-хуэ гуэр хахырти, цыщ щIыхьэху ящIырт. А лэжьыгъэр яуха нэужь тхьэлъэIуи ящIыжырт. Абы щыщт «цыщ шыгъажэкIэ» зэджэри. Шыгъажэм щытекIуахэм саугъэту мэл, цы къащам щыщ иратырт.
  • ЦIэфIэщ джанэ. Сабийм иращIэкI гуфIэгъуэхэм щыщщ. Сабий къалъхуагъащIэм цIэ фIэзыщам абы джанэ ирит хабзэщ, нэгъуэщI зэрыджэгу хьэпшып цIыкIуфэкIу гуэрхэр щIыгъуу. Абы щхьэкIэ Iэнэ къаIэтрэ сабийм щхьэ- кIэ хъуахъуэу щытащ. Ноби цIэфIэщ джанэ ят, ауэ абы щхьэкIэ Iэнэ къаухуэ-рэ хъуахъуэу къыщыхъур зэзэмызэх-хэщ.
  • Думэн Хьэсэн.
  •  
  • Хъуэхъу
  • Налшык къалэ щыпсэу ГъуэплъащIэ Дианэ ТIэхьир и пхъур нобэ къыщалъхуа махуэщ, илъэс 18 ирокъури дохъуэхъу!
  • Псэм хуэдгъадэ, фIыуэ тлъагъу ди пхъурылъху Дианэ! Илъэс 18-р ба- лигъ гъащIэм ухэзышэ ныбжьщ. Уэ курыт школыр фIыуэ къэбухауэ, удэзыхьэха IэщIагъэм ухуоджэри, ехъулIэныгъэ, узыншагъэ быдэ уиIэну, уи дунейр дахэрэ уэркIэ дыгушхуэу упсэуну, гъащIэм гу щыпхуэну ди гуапэщ, лъагъуныгъэрэ фIыгъуэкIэ гъэнщIа насыпкIэ Тхьэшхуэр къыпхуэупсэ!
  • Уэртэнхэ уи адэшхуэ Хьэжмуридрэ
  •  анэшхуэ ФатIимэтрэ, уи Iыхьлыхэр.
  •  
  • Дыщалъхуа щIыналъэм
  • Дзэлыкъуэ районым и щIыпIэ дахэхэм ящыщщ Шэтхъурей гуэлыр.

     

  • Псысэ
  • Бобикрэ Джекрэ
  • Елбэздыкъуэ жылэм и хьэблэхэм ящыщ зым зэгъунэгъуу щыпсэурт Хьэжбэчыррэ Iэубэчыррэ. Псори зэхъуапсэм хуэдэ унагъуэт ахэр: хабзэмрэ нэмысымрэ я жьэгу дэлъу, сыт и лъэныкъуэкIи хуэщIауэ псэурт. УнагъуитIми, зэпеуэ фIэкIа умыщIэну, джэдкъаз хъушэ зэрахуэрт. Махуэ къэс я абгъуэхэм джэдыкIэу матэ из кърахырт.
  • Зы пщэдджыжь гуэрым Хьэжбэчырхэ я хьэжь цIыкIу Бобик пщIэууэ унагъуэр къигъэушащ.
  • - Сыт къэхъуар, Бобик, щхьэ упщIэурэ? – щIэупщIащ унагъуэм я нэхъыжьыр.
  • - Дауэ сымыпщIэунрэ, – зигъэтхьэмыщкIафэу жэуап къет Бобик, – ныжэбэ фыкъысхуэмыгъэушурэ зы бажэжь, гъуэжьыфэ-плъыжьыфэ хъужауэ, и кIэ баринэ бэлацэр илъэфу къакIуэри, а уэ пщIэ адакъэ купраузыфэр сыкIэрыщIауэ сфIихьащ. Абы папщIэ сыт къызэфщIэми къэзлэжьащ.
  • - Зы адакъэ бажэм ихьамэ, зытлIэжын-тIэ?! – жиIащ къыфIэмыIуэхущэу Хьэжбэчыр.
  • АрщхьэкIэ бажэр зы адакъэкIэ увыIэнт?! КъэкIуэрей хъуащ. Бобик пэмылъэщу унагъуэм джэдкъазымкIэ хэщIыныгъэшхуэ къахилъхьащ. Я гъунэгъу Iэубэчырхэ я джэдкъазым бажэр зэрыхэмыIэбэм Бобик и гукъеуэм къыхигъахъуэрт. Дауи, къыгурыIуэрт ар зи фIыщIэр абы я мэлыхъуэхьэ Джеку зэрыщытыр. А Iуэхум Бобик гупсысэшхуэм хидзащ: «Сэри Джек хуэдэу сыпIащэу, сыкъарууфIэу щытамэ, си Iуэхут сэ бажэм зы джэд езгъэхьтэмэ. СыцIыкIущи, бажэм тегушхуэгъуафIэ сищIауэ аращ. Дауэ мыхъуми, мы Iуэм зы Iэмал гуэр къыхуэгупсысын хуейщ», – щызригъэзахуэрт абы и щхьэм. Сытми Бобик мурад ещI Джек къигъапцIэу абы я джэдкъазым бажэр ириутIыпщыну.
  • Хьэжь цIыкIум бажэр нэIуасэ къещIри, жреIэ:
  • - Ди джэдкъазым пшхы хъун хуэдэ къыхэбнэжакъым, ди гъунэгъум ейм узэрыхэIэбэн Iэмал къыпхуэзгъуэтащ. Сэ Джек ди дежкIэ къесшэкIынщ, шхынкIэ къыдэсхьэхынщи, тезгъэхьэулеикIынщ, апщIондэхукIэ уэ абы я джэдкъазым ухэуэнщ.
  • Апхуэдэу бажэм Iэубэчырхэ я джэдкъазыр игъэкIуасэу щIедзэ. Ауэ куэдрэ Джек уедыгъуэфынт?! Iуэхур зытетыр мэлыхъуэхьэм къыщыгурыIуэм, лейр имыгъэгъуну гъунэгъум екIуэкIащ. ПщIантIэм къызэрыдыхьэу, абы Бобик зридзри, хьитIым зэзэуэн щIадзащ. Хьэжбэчыррэ Iэубэчыррэ къэхъуар къагурымыIуэу хьэхэр зэкIэрачыжащ.
  • Хьэзэрышхым фэбжьышхуэ хэзыхар Бобикт. ТхьэмыщкIафэ дыдэ хъуауэ ар щилъагъум, абы и деж Джек къекIуэкIащ. Бобик гъунэгъум зэрекъуэншэкIар ищIэжырт, и щыуагъэр зэригъэзэкIуэжыным егупсысырти, къыхуэкIуар щилъагъум щыгуфIыкIащ.
  • Абдежым Бобикрэ Джекрэ зэгурыIуащ лей къатезыгъэхьам хуамыгъэгъуну. Арати, бажэм и зи чэзу къэкIуэгъуэм, хьитIым «ялъ» ящIэжащ.
  • Пщыбий СулътIан.
  •  
  • ГушыIэ
  • ЩIыхьыр зейр щыгъынырщ
  • Зэгуэрым Хъуэжэ пхъэ къишэу къуажэм къыщыдыхьэжым, жылэм дэс лIыхэр зы лъэныкъуэкIэ зэрыхьу илъэгъуащ. Хъуэжэ къэувыIэри, абыхэм яхэупщIыхьащ:
  • - ЦIыхуфIхэ, дэнэ мыпхуэдизу фыпIа- щIэу фыздэкIуэр? Къэхъуар сыт? – жиIэ- ри.
  • - Пщым тхьэлъэIу иIэу докIуэ. Уэ ар умыщIэу дэнэ иджыри къэс уздэщыIар? – къыжраIащ абы.
  • Ар зэхэзыха Хъуэжэ пщIантIэм гур дихуэжри, витIыр щIигъэхуащ, пIащIэри и щыгъыныр зэримыхъуэкIыу, мэз зэрыщыIам хуэдэу, бэлэбанэу тхьэлъэIум кIуащ.
  • ТхьэлъэIум цIыхур щыIувт, хэти ефэ-ешхэрт, хэти джэгурт.
  • Хъуэжэ пщIантIэм дыхьащ, ауэ ар зы- ми иригъэблэгъакъым. Зыкъиплъыхьщ-зыниплъхьри, зыми «къеблагъэ» къыщыжримыIэм, къигъазэри къыдэкIыжащ.
  • Унэм къэкIуэжщ, мэзым зэрыщыIа щыгъыныжьхэр зыщихщ, екIуу зихуапэри, тхьэлъэIум игъэзэжащ. Куэбжэм зэрыдыхьэу, тхьэлъэIур зезыхьэхэм ящыщу лIитI къыпежажьэри, къыщыгуфIыкIыу ирагъэблэгъащ.
  • - Уэ, Хъуэжэ угъурлыжь, иджыри къэс щхьэ укъэмыкIуарэ, дэнэ уздэщыIар? – жаIэурэ жьантIэм дашэри ягъэтIысащ, шхын нэхъыфIхэри и пащхьэм къралъхьащ.
  • - Шхэ, си цей джэхужь, щIыхьыр зейр сэракъым – уэращ! – жиIэри Хъуэжэ и цеикIэр къызэщIикъуэри шыпсым хиIуащ.
  • Махуэ Iэлисэхь.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:3. Урысей Федерацэм и Совет Нэхъыщхьэм и япэ унафэщIу щыта Хасбулатов … 6. Хьэцэпэцэм я лъэдий. 8. Пасэрей зауэлI джанэ, гъущI хъаркIэ щIауэ. 9. Хьэ … тIысыпIэншэщ. 10. Дзэм къулыкъу щызыщIэ. 11. Лъэпщ и Iэмэпсымэхэм ящыщ. 13. КъурIэным и зы пычыгъуэ. 16. Бжэныфэ къэп. 17. Ди мэлыр … хъуауэ пщIантIэ кIуэцIыр хъурейуэ къызэхежыхь. 18. ХадэхэкI. 21. МыIэрысэ, къыпцIэ, кхъужь, жызум хуэдэхэр къызэщIэзыубыдэ псалъэ. 24. Ахъшэ жьгъей. 25. Спорт зэхьэзэхуэм 2-нэ увыпIэр къыщызыхьым ират медалыр къызыхащIыкIа гъущIхэкI. 27. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 28. Нартхэм я гъукIэ. 30. Зи … исым и уэрэд жеIэ. 31. Щыхь лIэужьыгъуэ. Е цIыху къарууфIэ. 33. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал драмэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ. 35. ТхьэкIумэкIыхьхэм фIыуэ ялъагъу хадэхэкI. 36. Адыгэ режиссёр цIэрыIуэ … Владимир. 37. Iэмалшы, и щхьэ Iуэхур дигъэкIын папщIэ бзаджагъэм хуекIуэ цIыху. Адыгэ таурыхъхэм къызэрыхэщымкIэ, бажэри апхуэдэщ.
  • Къехыу:1. Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ … 2. Къудамэ, гуанэ зи куэд жыгым щхьэкIэ апхуэдэу жаIэ. 4. Языныкъуэ джэдкъазхэм, къуалэбзухэм я щхьэщыгум къыхокI. 5. Iэпслъэпсым щыщ. 6. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ Бещтокъуэ … 7. Адыгэ псалъэжьым анэр – нэм, ар – дэм хуегъадэ. 12. НысащIэр къыздраша унагъуэр, и лъэпкъыр. 14. Дзыгъуэм и бий кIэуфIыцI псэущхьэ дахэ цIыкIу. 15. Адэ-анэм щехъуэхъукIэ мыпхуэдэу щыжаIэ щыIэщ: «Уи быным я … Тхьэм уимыгъэлъагъукIэ». 19. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 20. Зиусхьэн лъэпкъ. 22. Кхъуейлъалъэ е кIэртIоф дэлъу ягъэва. 23. … и кIуэдыжыгъуэм дамэ къытокIэ. 25. Хьэку кIуэцIым жьэражьэу илъщ. 26. Совет зэманым зэхьэзэхуэм щытекIуа бригадэм ирату щыта, пхъэм фIэщIа щэкI плъыжь цIыкIу. 29. Къуажэ унафэ-щIым Iуэху … зэфIигъэкIащ. 30. Зэгъунэгъу цIыхубзитI зэщыхьам я зым жеIэ: «ПцIы къыстеплъэу … къыумыхь». 32. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 34. Зеиншэ.
  • Зэхэзылъхьар  Мыз Ахьмэдщ.
  • Жэпуэгъуэм и 25-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:5. ХьэмытIэ. 6. Уэнжакъ. 8. ШкIэрышэ. 9. Ажэгъуэмэ. 10. Кхъузанэ. 12. Сыт. 13. Чехов. 17. Пыл. 18. Уэтэр. 20. Ужьэ. 23. Уае. 24. Бзу. 25. Дзэл. 28. Алъп. 30. Дурэш. 32. Къута. 33. Пабжьэ. 34. Къуэш. 36. КIэрэф. 37. Тхьэмбыл. 39. Мурадин. 41. Уэзрэдж. 42. Хуэрэджэ.
  • Къехыу:1. Умар. 2. Уэсэпс. 3. Жумарт. 4. Бжэгъу. 5. ХьэкIэзэпх. 7. Къамболэт. 11. Нал. 14. Ету. 15. Гуу. 16. Хур. 19. Тезыр. 21. Лъей. 22. Бдзы.
  • 26. Хамащхьэу. 27. Лъапэрисэ. 29. Пыжь. 30. Ду. 31. Шху. 32. Къурэ. 34. Къуэладжэ. 35. Шумахуэ. 38. Мазэ. 40. Арэф.