ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

1941 гъэм и бжьыхьэр

2017-11-08

  • Дунейм дыдейхэм закъыдищI хуэдэт: нэху къекIат пшэхэр лъахъшэу къегъуэлъхьэхауэ, уэс къесу. Ар хуабжьу къезэгъырт – фашист кхъухьлъатэхэр къэлъэтэнымкIэ шынагъуэр нэхъ мащIэ хъурт.
  • Москва и Утыку Плъыжьым илъэгъуащ дзэ парад куэд, ауэ 1941 гъэм Октябрь революцэр илъэс 24-рэ зэрырикъум и щIыхькIэ екIуэкIар псом нэхърэ нэхъ гукъинэж хъуащ.
  • АР КЪЫЗЫХЭКIАРИ гурыIуэгъуэщ. Къэралыр псэзэпылъхьэпIэ ихуат. Бийр щыхьэрым лъэщу ебгъэрыкIуэрт. Уеблэмэ, языныкъуэ щIыпIэхэм километр 80 хуэдиз фIэкIа имыIэжу гъунэгъу къыхуэхъуат. Танк армэм и унафэщI Гудериан и къэрал унафэщIхэр къигъэгугъат «мыгувэу нэмыцэхэр Кремлым пивэ щефэну». Фашист генералхэм загъэхьэзырырт Москва текIуэныгъэм и парад щрагъэкIуэкIыну. Абы папщIэ лъабжьэ псори щыIэт. Совет къалащхьэр иубыдыным теухуа мурадыр зрагъэхъулIэн папщIэ нэмыцэхэм зэхалъхьа «Тайфун» планым ипкъ иткIэ къаруушхуэ мыбдеж щызэщIагъэуIуат. Абы къелыну ар? Ди щыхьэрыр фашистхэм къызэращтэнум шэч къытрахьэжыртэкъым дэ къыддэщI къэралхэм я Iэтащхьэхэми.
  • Дауи, Москва яубыдкIэ зауэр иухынутэкъым, ауэ къэралыр къызэрымыкIыфынкIэ шынагъуэ щытыкIэ хьэлъэ ихуэнут. Япэрауэ, абы пэплъэрт КъуэкIыпIэ Жыжьэм къыщIэнэцI Япониемрэ Кавказыр сыт щыгъуи зи плъапIэ Тыркумрэ. ЗэкIэ ахэр шынэрт зауэм къыхыхьэн, ауэ нэмыцэхэм ди щыхьэрыр яубыдамэ, абы тегушхуэнут. ЕтIуанэрауэ, ар псэкIэ гъэвыгъуей хъунут совет цIыхухэм я дежкIэ. Геббельс и пропагандэм и къалэныр игъэзащIэрт: куэдым я гугъэр хахыжат дыдейхэм бийр къагъэувыIэным. 1941 гъэм жэпуэгъуэм и 16-м москвадэсхэм къалэр ябгынэу хуежьащ. ГъэщIэгъуэныращи, псом япэу щIэпхъуар IуэхущIапIэхэм я унафэщIхэмрэ парт къулыкъущIэхэмрэт. Арати, къалащхьэр къаухъуреихьын хуей хъуащ зыри дамыгъэкIыу.
  • Совет унафэщIхэм я фIэщ хъурт нэмыцэхэр къызэрызэтрагъэувыIэнур. Дзэзешэ Жуков Георгий жиIэрт бийм и лъэр мыгувэу щIэкIыну: абы иIэжтэкъым зауэм хишэфыну нэгъуэщI къару. АрщхьэкIэ ар цIыху къызэрыгуэкIхэм ягурыбгъэIуэфыну? Апхуэдэ Iэмал къагъуэтащ.
  • Жэпуэгъуэм и 24-м Командующэ Нэхъыщхьэ Сталин Иосиф унафэ ищIащ парадым зыхуагъэхьэзырыну. Ар щэху дыдэт. Революцэм и махуэр зэрагъэлъапIэм и щIыхькIэ Моссоветым гуфIэгъуэ зэхыхьэ щэкIуэгъуэм и 6-м щригъэкIуэкIащ метром и «Маяковская» станцым (щыхьэрым къыщрадзых бомбэхэм защыщыпхъумэну мы щIыпIэр хуабжьу къезэгъырт). Сталиныр я пашэу совет унафэщIхэр абы кIуащ мафIэгукIэ. ЗэIущIэм къыщыщыпсалъэм Сталиным бийр зэрызэхакъутэнум теухуауэ жиIахэр къэрал псом радиокIэ зэхахащ. ИужькIэ вождым къызэхуэсахэм щэху дыдэу хъыбар яригъэщIащ дзэ парад зэрекIуэкIынумкIэ. Ар къызыхэкIари гурыIуэгъуэт: шэч къыщIытепхьэн щыIэтэкъым фашистхэр я къару къызэрихькIэ зэран къахуэхъуну зэрыхущIэкъум. Уеблэмэ парадым хэтыну къыхаха езы зауэлIхэм ар къыщащIар нэхущырщ, ирагъэблэгъа цIыху къызэрыгуэкIхэм – абы щIидзэным сыхьэтищкIэ ипэ итущ.
  • Парадыр къызэIуахащ щэкIуэгъуэм и 7-м пщэдджыжьыр сыхьэти 8-м. Абы къыщыпсэлъащ Сталиныр. Къэралым и Iэтащхьэм дуней псом зэхахыу жиIащ фашист Германиер зэрызэхагъэщэщэнур икIи ди цIыхухэр къыхуриджащ бий хьэщхьэрыIуэм и пащхьэм щызэкъуэувэну. Утыку Плъыжьым ирикIуащ Т-34, КВ-1 танкхэр, топгъауэхэр, хыдзэлIхэр, шууейхэр. Абыхэм ящыщ куэдыр иужькIэ занщIэу зауэм Iухьащ Москва яхъумэну.
  • Парадым къратыкI репортажыр щызэхахам нэмыцэхэр къэуIэбжьащ, ауэ, псынщIэу зыкъащIэжри, къэлыбащ. Фашист генералхэм кхъухьлъатэ гупышхуэ къалащхьэм къраутIыпщащ. Ауэ абыхэм ящыщу зыри Утыку Плъыжьым нэсакъым: абы хуэхьэзыру къыщIэкIащ ди зениткэхэр – бомбэзехьэ 34-рэ къраудыхащ, адрейхэм щхьэхьу ягъэзэжащ къыздикIамкIэ.
  • ЦIыхухэм я фIэщхъуныгъэр зэфIагъэувэжын папщIэ мы Iуэхум иIа мыхьэнэр гъунапкъэншэщ. Абыхэм къагурыIуащ къэралыр зэрыпсэур икIи къызэрымыланджэр, бийр щрагъэкIуэтыжыну зэманри къызэрыблагъэр. Иджы абыхэм къаруущIэ къахыхьат.
  •  
  • МАЦIЫХЪУ  Мухьэмэд.