ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Къылышбий СулътIанбэч и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ

2017-10-28

  • ЩэкIуэгъуэм и 5-м илъэси 150-рэ ирокъу Къылышбий СулътIанбэч къызэралъхурэ. 1909 гъэм щыщIэдзауэ 1917 гъэ пщIондэ ар и унафэщIу щытащ Налшык административнэ округым, Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ зэгъусэу зыхэт щIыналъэм арат а зэманым зэреджэр.
  • Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я тет Къылышбий СулътIанбэч. 1916 гъэ

    Къулыкъур къратын и пэ Къылышбий СулътIанбэч урысыдзэм хэтащ. КъызэрыгуэкI сэлэту къыщIидзэри, полковникым нэс дэкIуеят ар. 1908 гъэм дзэм къыхэкIыжри, япэщIыкIэ Тифлис губернэм хиубыдэ Сингах щIыпIэм, 1909 гъэм Тэрч щIыналъэм щыщ Хасавьюрт округым я унафэщIу щытащ. ИужькIэ, 1910 гъэм, ар къагъэкIуэжащ Налшык округым. Къыхэгъэщыпхъэщи, Кавказ зауэжьыр зэриухрэ а къулыкъур япэ дыдэ адыгэм къылъысу арат.

  • Къылышбий СулътIанбэч жыжьэ плъэфу, гуащIафIэу, зэчиифIэу, унафэщI лъэщу щытащ, иджырей тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ. Абы щыхьэт тохъуэ Къылышбийм иригъэкIуэкIа зэхъуэкIыныгъэхэмрэ ухуэныгъэхэмрэ. Псалъэм папщIэ, Налшык и зыгъэпсэхупIэ щIыпIэхэр нобэм къэса жыпхъэм изыгъэувар аращ. КъищынэмыщIауэ, СулътIанбэч и унафэкIэ яухуауэ щытащ Котляревскэ станцым къыщыщIэдзауэ Налшык нэс къакIуэ гъущI гъуэгур. Курыт еджапIэхэм я лэжьыгъэр зыубзыхуари, цIыхубзхэр егъэджэн хуейуэ къыхэзылъхьари, Владикавказ дэт музейм къэбэрдей къудамэ къыщызэIухынри зи жэрдэму щытари аращ. Гулъытэншэ пщIы хъунукъым Налшык округым щыщу къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэс щIалэгъуалэм мылъкукIэ защIигъакъуэу зэрыщытари.
  • Дызытепсэлъыхь зэманым Къэбэрдейри Балъкъэрри Тэрч областым и административнэ Iыхьэт. Апхуэдэу абы хиубыдэрт осетинхэри, ингушхэри, шэшэн-
  • хэри, къумыкъухэри. Къылышбий СулътIанбэч и тетыгъуэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я экономикэкIэ, щыIэкIэ-псэукIэкIэ а псоми къахэщхьэхукIырт, нэхъ заужьат, ефIакIуэрт. Абы лэжьыгъэшхуэ иригъэкIуэкIырт адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ я IуэхущIафэкIэ, IэщIагъэкIэ Урысей псом къыщацIыхуным теухуауэ. И мурадхэр къехъулIэнымкIэ сэбэп хъуащ ищхьэIуэкIэ зи гугъу тщIа гъущI гъуэгур Налшык къызэрырашэлIар.
  • Къылышбий СулътIанбэч. 1892 гъэ

    СулътIанбэч гулъытэ хэха хуищIырт къуажэ школхэр зыхуей хуэгъэзэным, ахэр егъэджакIуэ IэзэхэмкIэ къызэгъэпэщыным. Абы къуажэ унафэщIхэмрэ нэхъыжьхэмрэ къыхуриджэрт егъэджэныгъэм кIэлъыплъыну, щхьэж и къалэн зэригъэзащIэм, цIыкIухэм я еджэкIэм я нэIэ трагъэтыну. Абы и фIыгъэкIэ 1914 гъэм ирихьэлIэу Налшык округым курыт еджапIэу 112-рэ щыIэт, цIыху 6700-рэ щеджэу, абыхэм ящыщу 47-р адыгэ школт, 3-р – балъкъэрт. КъищынэмыщIауэ, муслъымэн еджапIэу 97-рэ къызэрагъэпэщат.

  • 1909 гъэм Налшык къыщызэIуахауэ щыта Реальнэ училищэм (иджы КъБКъУ-м медицинэмкIэ и къудамэр здэщыIэ унэр) зегъэужьынымрэ егъэфIэкIуэнымкIэ Къылышбийм иригъэкIуэкIа лэжьыгъэм и хъыбар яIуэтэж ноби. Училищэм и унэр зыхуей хуэгъэзэным текIуэда мылъкум и нэхъыбапIэр – сом мин 90 – СулътIанбэч цIыхухэм захригъэдзауэ щытащ.
  • КъулыкъущIэм зыщIигъакъуэрт лъэпкъым зезыгъэужьын Iуэху гуэр къезыхьэжьа дэтхэнэми, я жэрдэмыр ядиIыгът. Псалъэм папщIэ, адыгэбзэ алфавитыр зэхэзыгъэува ЩэрэлIокъуэ Талъостэн Бытырбыху университетым щыщIэсым, Тамбий Пагуэ и узэщIакIуэ лэжьыгъэхэр игъэкIуэтэфынымкIэ лъэкI къимыгъанэу ядэIэпыкъуащ. СулътIанбэч къыхилъхьэри, Реальнэ училищэм и нэIэ тригъэтыну хахат публицист, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэ Щэрдэн Батырбэч. 1911 гъэм ар хахащ «Налшык округым щыпсэу адыгэхэмрэ бгырысхэмрэ егъэджэным теухуауэ лажьэ зэгухьэныгъэм» и унафэщIу. КъищынэмыщIауэ, училищэм щIэс еджакIуэ хуэмыщIахэм папщIэ зэхуахьэс жылагъуэ мылъкумрэ ахъшэмрэ студентхэм ятегуэшэнымкIэ Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ я комиссэм и унафэщI ящIауэ щытащ СулътIанбэч. 1913 гъэм ирихьэлIэу къэралым и еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэст Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ щыщ цIыхуи 10. Абыхэм ящыщ дэтхэнэми сом 400 иратырт илъэсым (а зэманым зы мэлым соми 3 – 4 и уасэу арат).
  • 1914 гъэм Къылышбийм къыхилъхьащ Владикавказ дэт музейм къэбэрдей къудамэ къыщызэIуахыну Тэрч щIыналъэм и унафэщIым елъэIуну. «ГъащIэм псынщIэу зехъуэж, дылъэщIэмыхьэу. Абы къыхэкIкIэ, адыгэхэмрэ балъкъэрхэмрэ игъащIэ лъандэрэ къыддекIуэкIа Iэмэпсымэ, хьэпшып куэд кIуэдыжынкIэ шынагъуэ щыIэщ», – жиIэрт къулыкъущIэм. Къылышбийм и жэрдэмыр къыщыхуагъэдахэм, жылагъуэ мылъкум къыхэкIыу сом мини 3 хуаунэтIауэ щытащ а Iуэху щхьэпэм. Тэрч щIыналъэм и унафэщI Флейшер С. Н. жиIауэ щытащ къэбэрдейхэр адрей кавказ лъэпкъхэм зэрефIэкIыр, лэжьыгъэкIэ щапхъэ зытрахым зэрыхуэдэр, уеблэмэ щэнхабзэкIэ урысхэм зыкIи къазэрыкIэрымыхур.
  • XX лIэщIыгъуэм и пэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ къыщыунэхуащ егъэджэныгъэр, щэнхабзэр зыIэта узэщIакIуэ гуп. Апхуэдэхэщ Къармэ Исхьэкъ, Къэшэж ТIалиб, Къудащ Елбэздыкъуэ, Фэнзий Мэжид, Цагъуэ Нурий, Дым Iэдэм, Гугу Мухьэмэд, Мечиев Кязим, ПащIэ Бэчмырзэ сымэ, нэгъуэщIхэри. Тхыдэм къыхэщыжыркъым абыхэм я лэжьыгъэмкIэ Къылышбийр зыгуэрым зэран хуэхъуауэ, я мурад къызэпиудауэ, дэтхэнэ зыми хузэфIэкIымкIэ зыщIигъэкъуа, дэIэпыкъуа мыхъумэ.
  • Мыбдеж и гугъу щIын хуейуэ къысщохъу властымрэ совет тхыдэджхэмрэ Къылышбий СулътIанбэч зэрагъэкъуаншэу щыта Iуэхугъуэхэм. Дауи, лэжьакIуэхэмрэ уэркъхэмрэ я зэхуаку дэлъ щыхупIэм тезыгъащIэу щыта идеологием тхыдэтххэм нэгъуэщI къахуидэнутэкъым. СулътIанбэч пащтыхьым и блыгущIэт залыму, Дзэлыкъуэрэ Шэрэджрэ зыкъыщызыIэта мэкъу-
  • мэшыщIэхэр 1913 гъэм гущIэгъуншэу зэтриукIауэ ягъэуват. СулътIанбэч уэркъ лIакъуэм зэрыщыщым къыхэкIыу, апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр яукъуэдийри, зыкъом-рэ къекIуэкIащ, Урысейр зэхъуэкIыныгъэхэм хуэкIуэхукIэ.
  • Опрышкэ Олег 1996 гъэм къыдигъэкIащ «На изломе времен» жыхуиIэ и тхылъыр. А тхылъыр ятеухуащ совет зэманым зи цIэр ягъэулъия е зи гугъу ямыщIыххэу щыта узэщIакIуэхэм я гъащIэм. Абыхэм ящыщщ Къылышбийри. Тхылъыр зи Iэдакъэ къыщIэкIа щIэныгъэрылажьэм жиIэм срителъхьэщ, а Iуэхур Опрышкэ нэсу иджауэ къызолъытэ, дзыхь хузощIри. Тхыдэтхым етх: «1913 гъэм Къэбэрдеймрэ Балъкъэрымрэ зыкъыщызыIэта мэкъумэшыщIэхэм Къылышбийм якIэлъызэрихьакъым залымыгъи гущIэгъуншагъи». АдэкIэ пещэ:
  • «Мазае революцэми, 1918 гъэм Налшык округым Совет властыр щагъэува нэужьи, 1913 гъэм зыкъэзыIэтауэ щыта мэкъумэшы-щIэхэм ятеухуауэ Къылыш- бийм лъы игъэжауэ зыми игъэкъуэншакъым. Уеблэмэ, 1920 гъэм ар яубыду, следствие щрагъэкIуэкIам щыгъуэ апхуэдэ щIэпхъаджагъэ зэрихьауэ зыми игъэкъуэншакъым».
  • 1914 – 1918 гъэхэм екIуэкIа Япэ дунейпсо зауэм Къылышбийм лIыхъужьу зыкъыщигъэлъэгъуащ. Абы и фIыгъэкIэ къызэрагъэпэщат зи цIэр ину зыгъэIуа, Австриеми Румыниеми къыщацIыхуу щыта Къэбэрдей шуудзэр. Шууей 600 ирикъу дзэм и нэхъыбэр къэбэрдейрэ балъкъэррэт, икIи абы хэта зауэлIхэр, къанэ щIагъуэ щымыIэу, медалрэ жоркIэ ягъэлъэпIащ зауэ губгъуэм щызэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ папщIэ.
  • Езы Къылышбийм хэлъа лIыгъэм Станислав щихъым и орденым и 3-нэ нагъыщэр, Аннэ щихъым и орденым и 3-нэ нагъыщэр, нэгъуэщIхэри къыхуагъэфэщащ, урыс армэм и полковник цIэ лъапIэри къыфIащащ.
  • Октябрь революцэм и ужькIэ, СулътIанбэч ягухьащ большевикхэм япэщIэтахэм. 1919 гъэм Къэбэрдейм и уэлий Бекович-Черкасский уэркъым жылагъуэ IуэхухэмкIэ и къуэдзэ ящI Къылышбийр. Большевикхэм зэрахьа политикэ залымыгъэм ар пэщIэхуащ 1920 гъэм. ИужькIэ хэкур ирагъэбгынащ абы и щхьэгъусэ Чэбыхъанрэ (1932 гъэм) и къуэ Мурадинрэ (1937 гъэм).
  • Къылышбий СулътIанбэч Налшык и административнэ округым и унафэщIу лэжьэху хузэфIэкI ищIащ щIыналъэми лъэпкъхэми заригъэужьыным теухуауэ. ДызэригугъэмкIэ, абы хуэфащэщ и цIэр фIыкIэ жаIэну, Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхыдэм хуэфащэ увыпIэ къыщылъысыжыну.
  •  
  • Къалмыкъ  Жылэбий,
  • КъБР-м и Жылагъуэ палатэм хэт,
  • КъБР-м и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм
  • я лэжьыгъэр зыубзыху советым и унафэщI.