ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Гуапагъэм и жылэр сабиипсэм щыхэдвгъасэ

2017-10-24

  • Гуапагъэ! Къаруушхуэ иIэщ а псалъэм. Гуапагъэм цIыхум и лъэр щIегъэкI, гугъэ кърет, и гуащIэм хегъахъуэ. ЦIыхухэр нэхъыбэрэ зэхуэгуапэу щытыфамэ, я дунейри куэдкIэ нэхъ плъыфэбэу екIуэкIынут. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, нобэрей гъащIэм гуапагъэр щыпэрыткъым. Сыт-тIэ нобэ ди хъуреягъым щытлъагъур? ЦIыхухэр тэмакъкIэщIщ, шыIэныгъэ яхэлъкъым, губжьыр куэдрэ яфIытокIуэ. А псом фIы лъэпкъ къыхэкIыркъым.
  • Дэ, дохутырхэр, цIыху куэдым дахуозэ. Языныкъуэ сымаджэхэм я узыфэхэр къыщытхутэкIэ, Iэджэрэ дрохьэлIэ ахэр псалъэмакъ мыщхьэпэхэм, псалъэм папщIэ, зэныкъуэкъум, зэдауэм, губжьым, къызэрыхэкIам. Абы и щапхъэ къэсхьынщ.
  • ЦIыхубз ныбжьыщIэ лэжьапIэм кърашри сымаджэщым къашащ. Абы и гур ину къеуэрт, и Iэпэлъапэхэр кIэзызырт, психомоторнэ жыхуаIэ узым къыхигъэзыхьат. А псом къищынэмыщIауэ, ар шынэрт лIэнкIэ, бэуапIэ имыгъуэтыжу и гур къэувыIэнкIэ. Ахэр къызыхэкIар унафэщIымрэ цIыхубзымрэ яку дэлъа зэхущытыкIэ мыщIагъуэрат: псалъэ жагъуэхэр зэрапэсри, абыхэм я псалъэмакъыр зэфIэнэкIэ иухат. Дохутырхэм сымаджэр узым къыIэщIахащ. ЦIыхубзыр и унагъуэм хыхьэжащ, и IэнатIэм пэрыувэжащ. Ауэ хэт шэсыпIэ иувэфынур апхуэ-          дэ Iуэху дяпэкIэ къэмыхъужыну?
  • Куэдрэ ухуозэ цIыхум и лэжьыгъэ къалэнхэр щигъэзащIэкIэ цIыхугъэ, гуапагъэ хэлъу, тэмакъкIыхьу, зэпIэзэрыту щытын зэрыхуейр щыгъупщэжу. Зым и дежкIи щэхукъым унафэщIым пщIэрэ щIыхьрэ иIэмэ, зыпэрыт IэнатIэр ефIакIуэмэ, ар зыкъомкIэ зи фIыщIэр абы и нэIэм щIэт лэжьакIуэхэм я къалэныр хьэлэлу зыгъэзащIэр зэрыарар. Абы къыхэкIыу, унафэщIыр и лэжьакIуэхэм тэмакъкIыхьу яхущытын хуейщ.
  • Дэ псоми  ди гъащIэр къуэпс IэджэхэмкIэ зэпхащ. Зыр адрейм дыхуэныкъуэщ. ИкIи дызэпызыщIэ ди гъащIэм и къуэпсхэр зэпызыуд псалъэ жагъуэхэм гум тра-дзэ уIэгъэхэр кIыжыгъуейщ. Сыт хэлъыр гуапагъэкIэ цIыхум ухуэупсэным?! Ауэ, хамэр къэгъэнауэ,  ди благъэ-Iыхьлыхэм псалъэ дахэ къахуэдгъуэтыфыркъым, гулъытэ щахуэтщIын зэман яхухэтхыфыркъым.
  • Зэгуэрым сымаджэщым къашащ зи ныбжьыр хэкIуэ- та цIыхубз. Ар икъукIэ хьэлъэт. Жылагъуэм пщIэ щызиIэ бзылъхугъэт ар. ЦIыхубзыр зэрысымаджэ хьэлъэм псори иригузавэрт… и бынхэм къищынэмыщIауэ. Дохутырхэм къагурыIуэрт ар махуэ зыбжанэ фIэкIа зэрымыпсэужынур. Ауэ абы и щIалитIми зэман къахудэгъэхуакъым цIыхум и дежкIэ дунейм щынэхъ лъапIэ дыдэ анэм и иужьрей махуэхэм нэхъ мы-хъуми гулъытэ хуащIыжыну, бынкIэ псэтыншыгъуэ ирагъэгъуэтыжыфакъым.
  • НэгъуэщI зы щапхъи. ЦIыхубзым и ныбжьыр зэрыхъур илъэс 54-рэт. Ауэ медицинэр иджыри зыпэмы-лъэщ узыфэм ар зэщIиубыдати, куэд къигъэщIэну къызэрыхуэмынэжар гурыIуэгъуэт. Ар белджылыт цIыхубзым и пхъуитIми и щхьэгъу- сэми я дежкIэ. Сыту гуапэт а цIыхубзым и стIолым  удз гъэгъахэр тету плъагъуну. НэгъуэщI мыхъуми, а гулъытэ мащIэмкIэ сымаджэм и иужьрей махуэхэр бгъэщIэ-рэщIэну. ЦIыхубз сымаджэм и Iыхьлыхэм апхуэдэ гулъытэ ядэтлъэгъуакъым…
  • ЦIыхум и IуэхущIафэхэр къыбгурыIуэну икъукIэ гугъущ, ахэр дызэса хабзэ, хьэл-щэн, дуней тетыкIэ дахэхэм къемызэгъыу щытмэ. ГущIэгъуншэу, гулъытэншэу дунейм тетхэри зэгуэр адэ-анэ хъунщ икIи зэгуэрым я бынхэм я нэгум абыхэм иралъэгъуэжынщ езыхэм яхэлъу щыта гущIыIагъэр: къалъхуахэр езыхэми апхуэдэу къахущытыжынщ. Сыту жыпIэмэ, быным зыхилъхьэнур адэ-анэм ядилъагъу хьэлырщ…
  • Гум къокIыж зи анэр сы-маджэщым щIэлъ цIыхубз щIалэм хузиIа псалъэмакъыр.
  • - Уэ укъызоупщI, – жиIэрт, абы, – си анэм и узынша-          гъэм сыщIыщIэмыупщIэмкIэ, абы и Iуэху зэрыхъунум сыщIытемыгузэвыхьымкIэ. Гугъущ а псори фIыуэ умы-цIыху гуэрым зэуэ хуэпIуэтэну… Сэ унагъуэ хуэщIам сыкъыщалъхуащ, сыщапIащ. ЛъэныкъуэкIэ укъыщеплъмэ, ди унагъуэм и Iуэху фIы дыдэт. Си адэ-анэм нэхърэ нэхъ цIыхуфI, псэ хьэлэл зиIэ щымыIэу къэслъытэу щытащ унагъуэ сихьэхукIэ. Си щхьэгъусэмрэ сэрэ унэ диIэтэкъыми, фэтэр къэтщтауэ дыщIэст, сабийри къыщытхэхъуэм, си лэжьыгъэр къэзгъэнэн хуей хъуащ. Си щхьэгъусэм и лэжьапщIэр къыдэмэщIэкIырти, ар жэщхэми щылажьэ къыхуихуэрт. Мис абдежым зыхэсщIащ си адэ-анэм я гущIэгъуншагъэр: ди гугъуехьхэм зыкIи ягъэпIейтеякъым, зэпымыууэ я пщэдыкъым дыдэсыну къащыхъури, я щIыб къытхуагъэзащ. Илъэс зыбжанэ дэкIащ абы лъандэрэ. Си унагъуэр иджыпсту узэхъуэпсэным хуэдэщ. Хъарзынэу допсэу, ауэ нобэр къыздэсми сигу схуигъэхуакъым ди анэм и псэ быдагъыу къыщIэкIар. Сэ мызэ-мытIэу си нэгу къыщIэзгъэхьэжащ си сабиигъуэр икIи куэд зэзгъэзэхуащ, ауэ зы теплъэгъуи къысхуэгубзыгъыжакъым си анэр гурэ псэкIэ цIыхухэм яхуэхьэлэлауэ. Ауэ, дауэ щымытами, сыкъэзылъхуахэм пщIэ яхуэзмыщIу цIыхухэм къазэрезмыгъэщIэным сыхущIокъу, сыту жыпIэмэ сэри бын сиIэщ. Сыхуей-        къым а псоми аргуэру къытрагъэзэжыну…
  • Пэж куэд хэлъщ а цIыхубзым и псалъэхэм. Ауэ сэ гу лъывэзгъэтэну сыхуейщ зы Iуэхугъуэм. «Мызэ-мытIэу си сабиигъуэр си нэгу къыщIэзгъэхьэжащ», – жеIэ цIыхубзым. Мис абдежырщ псори къыщежьэр. Сабиигъуэ зэманым хуэдэу зы щIыпIи щыхъума хъуркъым цIыхум и гуапагъэр, лъагъуныгъэр, пэжыгъэр. Сабийр къыпхуэгъэпцIэнукъым, абы псори гукIи псэкIи зыхещIэ. Абы къикIращи, быным цIыкIухукIэ зыхыумыгъэлъхьар, ар балигъ хъуа иужь дэплъагъужынукъым. Гуапагъэм и жылэр сабиипсэм щыхэсэн хуейщ.
  • Гуапагъэм уасэ щIатыркъым, гугъукъым укъэзыухъуреихьхэм абыкIэ уахуэупсэныр. Ар сыт щыгъуи ди гум идвгъэгъэлъ. ЦIыхухэ, гуапэу дызэхущывгъэт!
  •  
  • Урысмамбэт  Шагъир,
  • КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр,  медицинэ щIэныгъэхэм  я кандидат.