ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-21

  • Къаныкъуэ – Фырэ Анфисэ
  • (КIэухыр. ПэщIэдзэр №№200-201-хэм итщ).
  • Уэсмэн къэралыгъуэм и адыгэ анэхэр
  • ХV-ХIХ лIэщIыгъуэхэм я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Уэсмэн къэралыгъуэмрэ адыгэхэмрэ Iуэху куэдкIэ зэпыщIауэ щытащ. ГъэрыпIэ ихуарэ, щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхуа пщащэхэр тырку сулътIаным и гаремым къызэрыщыхутэу щытам я закъуэ мыхъуу, зауэ-политикэ зэгурыIуэныгъэхэр зэрыщагъэбыдэ Iэмалу адыгэ пщащэхэм ящыщхэр сулътIаным щхьэгъусэу щишэм и щапхъэ куэд къыхощыж ди блэкIам. Псалъэм папщIэ, Сулеймэн Гъуэзэджэм и анэ, Сэлим Шынагъуэм и щхьэгъусэ Хьэфсэ сулътIан гуащэр адыгэ щылъхут. Пэжщ, языныкъуэ тхылъхэм Менгли-Джэрий ипхъу Хьэфсэ тэтэру щытауэ ятхыж, ауэ абы и анэр адыгэт. А зэман жыжьэм псэуа тхыдэтххэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «тэтэру жыхуаIэ гуащэм адыгэ теплъэт иIэр».
  • Сулеймэн Гъуэзэджэ сулътIэныр

  • Къанокъуэ Махъидевран

  • Сэлим сулътIаным и унафэр Къафэ (Феодосие) щызыгъэзащIэ, абы и къуэ Сулеймэн адыгэ мамлюкхэр игъэныбжьэгъурт икIи адыгэхэм я тхыдэр куууэ иджу щытауэ жа-Iэж. Сулеймэн и жагъуэт Сэлим адыгэ мамлюкхэр игъэкIуэдыну зэрыхущIэкъур, и адэм пэщIэмыувэфми. Къыхэгъэщыпхъэщ, Мысырым щыпсэу шэрджэсхэр игъэбийми, Адыгэ Хэкум щыIэ адыгэхэр Сэлим игъэныбжьэгъуу зэрыщытар.
  • И адэм хуэдэу, Сулеймэн Гъуэзэджэм и япэ щхьэгъусэу щытар адыгэщ – беслъэней пщы лIакъуэ Къанокъуэхэ ящыщ пщащэщ. ЦIыхубзым и адыгэцIэр зыщIыпIи къыщыхэщыжыркъым, ауэ ар Къанокъуэ Мэхъуэщокъуэ и шыпхъу нэхъыщIэу щытащ икIи илъэс 15-м иту Сулеймэным иратри, Махъидевран (Гюлбахар) цIэ дахэр къыхуагъэфэщат. ЗэратхыжымкIэ, дахагъэкIэ Махъидевран къефIэкIын бзылъхугъэ а лъэхъэ-нэм щыпсэуакъым дуней псом. Махъидевран сулътIаным хуигъуэта Мустэфа гъэсауэ, щэныфIэу, цIыху Iущу, зэтету, хьэл дахэ хэлъу щытауэ ятхыж икIи тетыгъуэр зыхуагъэтIыгъуэри арат. Ауэ Сулеймэн и етIуанэ щхьэгъусэ, урыс цIыхубз Хуррем (Роксоланэ) бзаджэу къыщIэкIри, Мустэфа и адэм къыпэщIэува хуэдэу ар и фIэщ ищI-ри, 1553 гъэм сулътIаным и унафэкIэ щIалэр яукIащ. Къыхэгъэщыпхъэщ а зэманым къекIуэкIыу щыта хабзэмкIэ, тетыгъуэр къызылъыса шахзадем къыдалъхуа и къуэшхэр хьэрхуэрэгъу къыхуэмыхъун папщIэ, ахэр иригъэукIыжу зэрыщытар. Хуррем къуиплI иIэт, Мустэфа тетыгъуэр къылъысмэ, и щIалэхэр яукIынкIэ шынэрти, япэ зригъэщри, Мустэфа и адэм иригъэукIыжыну ирихулIауэ арат.
  • Махъидевран Сулеймэн фIыщэу къилъагъуу, и щхьэгъусэхэм къахигъэщхьэхукIыу, и къуэ Мустэфа зыпищIыни щымыIэу псэуащ, Хуррем я зэхуаку дыхьэху. Урыс пщащэр гаремым къыщыхута нэужьщ зэлIзэфызым я Iуэхур щызэIыхьар. Ар Махъидевран игу техуакъым икIи зэрыхуа щытыкIэр Хуррем хуимыгъэгъуфу, псэуху зэбийуэ, зэмызэгъыу, зыр зым зэран хуэхъуу я гъащIэр яхьащ.
  • Хьэфсэ сулътIаным и гаремым и унафэщIу щытащ псэуху. Абы и щхьэм лъы дэуейри, зэман кIэщIкIэ ирисымэджауэ дунейм ехыжа нэужь, гаремым и унафэр Махъидевран къылъысащ. Гаремым щIэс бзылъхугъэхэр зыхуей хуэзэу, зыщыщIэ щымыIэу, тырку сулътIаным и фызхэр зэрыкъулеймрэ зэрыдахэмрэ и хъыбар дуней псом щигъэIуу адыгэ цIыхубзым зэрихьэрт и Iуэхур. Абдежми Хуррем зэран хъуащ. И тIуанэм гаремым къигъэщIэрэщIэн IуэхукIэ щIыхуэшхуэ къызэрытехуар, и къалэнхэм зэрыпэмылъэщыр сулътIаным деж нигъэсыжри, Сулеймэн Махъидевран и къулыкъум тригъэкIащ икIи и къуэр щIыгъуу Манисэ къалэм игъэкIуауэ щытащ. Абы иужькIэ, езы Хуррем къылъысащ гаремым и унафэр.
  • Махъидевран и къуэри, и къуэрылъху закъуэри яукIа нэужь, гуауэр хуэмыхьыжу и нысэми зиукIыжри, зы унэIут закъуэ фIэкIа имыIэжу, щIыхуэшхуэ къытехуауэ, и быдапIэхэри, мылъкури трахыжауэ утыку къинауэ щытащ. ПщIэи щхьэи имыIэжу псэуащ адыгэ цIыхубзыр илъэс куэдкIэ. Ауэ, Хуррем и къуэ Селим ЕтIуанэм тетыгъуэр къылъыса нэужь, Махъидевран и щIыхуэхэр зэрыщы-ту хуипшынщ, быдапIэрэ зыхуэныкъуэм хуэ-диз унэIутрэ иритри, псэуху зыхуей хуигъазэу и нэIэ щIэтащ. Махъидевран дунейм щехыжам илъэс 81-рэ хъурт икIи Сулеймэни Хурреми, абыхэм я бынхэми я нэхъыбэрэ псэуащ.
  • Адыгэ бзылъхугъэхэр узыншэт, дахэт, гъэсат, пагагъэмрэ щIыхьымрэ я лъым хэтти, апхуэдэхэм бын узыншэ къащIэхъуэу къалъытэрт. Абыхэм щIалэ цIыкIухэр хахуэу, хъыджэбзхэр щэныфIэу ягъасэрт. КIэщIу жыпIэмэ, сулътIаным и лъэпкъыр езыгъэфIэкIуэн щIэблэ узыншэ хуащIырт. Арат пщIэшхуэ къыщIыхуащIри.
  • СулътIан Ахьмэд Езанэм (1603 – 1617 гъэхэм тетащ) и япэ щхьэгъусэри – Махъфейруз – адыгэт. А тIум зэдагъуэта щIалэр – Уэсмэн ЕтIуанэр – 1618 – 1622 гъэхэм тырку сулътIану щытащ. Ахьмэд сулътIаныр зекIуэ щыIэу яукIауэ ягъэIущ, абы и къуэш, акъылкIэ мыузыншэ шахзаде Мустэфа Езанэм тетыгъуэр иратын мурадкIэ гаремым зэрыхьзэрий къыщыхъейри, Махъфейруз абы хэкIуэдауэ щытащ. Уэсмэн сабий цIынэу и бгъафэм щIэкъузауэ зызыгъэпщкIуа цIыхубзыр къагъуэтри, яукIауэ, лIыукIым щIалэ цIыкIуми зытришэщIауэ кърагъэлат. Ахьмэд сулътIаныр узыншэу, бэIутIэIуншэу зекIуэм къикIыжри, гаремым бэлыхь хэзыдзахэм я щхьэр пиупщIащ, Уэсмэни сулътIаным и фыз етIуанэ Кесем ипIыжащ. Къыхэгъэщыпхъэщ Ахьмэд и пIэкIэ трагъэувэну я гугъа шахзаде Мустэфа и анэ Хьэлимэ абазэу зэрыщытари.
  • Уэсмэн къэралыгъуэм и 32-нэ сулътIан Абдул-Азиз (1861 – 1876) и анэр (Мыхьмуд ЕтIуанэм и фызабэр) къэбэрдейт. «Бгырыс депутатхэм сулътIаным и уардэунэм лъа- гъуэ къыхуащIащ, гаремым щыIэ адыгэ пщащэхэм я фIыгъэкIи Абдул-Азиз и анэри я телъхьэ ящIыфащ. Гуащэм и лъэпкъэгъухэр фIы дыдэу елъагъу икIи дэтхэнэ зыми зыщIигъэкъуэну и къалэну къелъытэ», – етх а зэманым Урысейм и лIыкIуэу Истамбыл щыIам. Езы Абдул-Азиз и щхьэгъусэр шапсыгът, и гуащэм хуэдэу, и лъэпкъэгъухэм я телъхьэти, а зэманым ирихьэлIэу Уэсмэн къэралыгъуэм адыгэхэр щыкуэд хъуат.
  • Мыхьмуд сулътIан (1838 – 1861) и къуэ нэхъыжь Абдул-Мэжид къэзылъхуар адыгэ бзылъхугъэт. Абдул-Мэжид къухьэпIэ щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ иратати, франджыбзэкIэ тха газетхэр тыркубзэкIэ хузридзэкIыурэ и анэм къыхуеджэу щытауэ ятхыж тхыдэтххэм. Бэсмы-Аллэм зи цIэу щыта адыгэ гуащэм и къуэхэм я гаремыр адыгэ пщащэ защIэкIэ къызэригъэпэщу щытауэ жаIэ.
  •  
  • Черкасскэхэм я лъэхъэнэр
  • Адыгэ Хэкум щыпсэуа пщышхуэхэмрэ лIыхъужьхэмрэ уатепсэлъыхьмэ, къыхэгъэщыпхъэщ къэбэрдей, беслъэней, кIэмыргуей, хьэтыкъуей уэркъ лIакъуэхэр къызытехъукIыжа Инал Нэху (XIV лIэщIыгъуэм и кIэхэм – XV лIэщIыгъуэм и пэхэм). Нобэ дызыщыгъуазэ адыгэ щэнхабзэм, хабзэм, пщыгъуэм, уэркъыгъэм я зэхэлъыкIэр зыубзыхуар, адыгэ лъэпкъыр зы унафэрэ жыпхъэрэ изыгъэувауэ щытар Инал Нэхущ. Абы хузэфIэкIащ цIыкIу-цIыкIуу зэбгрыдза адыгэ-абазэ лъэпкъхэр зэрипхыу, зы къэралыгъуэшхуэ къигъэунэхуну. ЦIыхухэм лей къатемыхьэу, щхьэж къылъыс щIыпIэр иригъэфIакIуэу щыпсэуну Iэмал яритырт пщышхуэм, ауэ абы и унафэм къемыдаIуэхэр, къыпэщIэувэхэр, лъэпкъыр зэщIэзыгъэстхэр къарукIэ игъэсабырыжу, Iэлхэр лъэныкъуэ иригъэзу дунейм тетащ ар.
  • Инал Нэху цIыхухэм фIыуэ къалъагъурт, пщIэ хуащIырт, Инал IущкIэ еджэрт. А лъагъуныгъэри нэхъыбэ щыхъуар нэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIа, и адэжьхэм къакIэлъыкIуа цIыхухэм адыгэбзэмрэ адыгэ хабзэмрэ къаригъащтэу, адыгэу залъытэжу хъуа нэужьщ.
  • Пщышхуэм щэ фыз къишат. Языныкъуэ тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, къуитху иIащ пщышхуэм. Япэрей щхьэгъусэм Жанхъуэт къыхуилъхуат, етIуанэм – Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм – Унэрмэсрэ Къэрмыщрэ. Пщым и къуэхэр, адыгэ хабзэм тету, уэркъхэм къану яритри, яригъэпIащ. НэгъуэщI щIэныгъэлIхэм зэрыжаIэмкIэ, Инал къуитIщ иIар – Тобылэрэ Беслъэнрэ, Унэрмэси, Къэрмыщи, Минболэти, Жанхъуэти абы и къуэрылъхуу арат.
  • ИужьыIуэкIэ, ХVI лIэщIыгъуэм, Къэбэрдейм Урысейр дамэгъу къыхуэхъуа нэужь, урыс пащтыхьыгъуэм къулыкъу хуэзыщIа, а лъэхъэнэм цIыху нэхъ лъэрызехьэу, нэхъ къулей дыдэу, нэхъ зэфIэкI зиIэу щыта Черкасскэ лIакъуэри Инал Нэху и щIэблэщ. Арами, пэжыр пэжщ, Инал Нэху и бынми, абыхэм я быныжми зы щIалэ къахэкIакъым пщышхуэм къызэригъэпэща къэралыгъуэр ихъумэну, иригъэфIэкIуэну, зригъэужьыну. Тхыдэджхэм зэрыжаIэмкIэ, Инал дунейм ехыжа нэужь, пщым къыщIэна щIыналъэм-рэ мылъкумрэ зэкъуэшхэм зэхуагуэшыжщ, щхьэж къылъысым езым и цIэр лъэпкъы-цIэу фIищыжри (кIэмыргуей, беслъэней, къэбэрдей), уэркъ лIакъуэу забжыжу зэбгрыкIыжащ, зэгурымыIуэмрэ зэзауэмрэ пищэжащ.
  •  

    Инал Нэху

  • Черкасский Къанщауэ (Дмитрий)

  • Инал Нэху и щIэблэу Адыгэ Хэкур зезыхьа пщышхуэхэр:
  • Инал Нэху и тетыгъуэр (1427 – 1453)
  • Инал и къуэ Тобылэ (1453 – 1465)
  • Тобылэ и къуэ Жанхъуэт (1465 – 1483)
  • Тобылэ и къуэ Инэрмэс (1483 – 1498)
  • Жанхъуэт и къуэ Беслъэн (1498 – 1525)
  • Инэрмэс и къуэ Идар (1525 – 1540)
  • Беслъэн и къуэ Къейтыкъуэ (1540 – 1554)
  • Идар и къуэ КIэмыргуокъуэ (1554 – 1571)
  • Къейтыкъуэ и къуэ Пщыапщокъуэ (1571 – 1578)
  • Идар и къуэ Къамболэт (1578 – 1589)
  • Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэч (1589)
  • Къетыкъуэ и къуэ Жансэхъу (1589)
  • Къетыкъуэ и къуэ Къетыкъуэ (1589 – 1609)
  • Тепщэрыкъуэ и къуэ Щолэхъу (1609 – 1616)
  • Къамболэт и къуэ Къудэнет (1616 – 1624)
  • Щоджэныкъуэ и къуэ Алыджыкъуэ (1624 – 1654)
  • Къазий и къуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1654 – 1672)
  • Къазий и къуэ Мысост (1672 – 1695)
  • ХьэтIохъущокъуэ Къазий и къуэ Кургъуокъуэ (1695 – 1710)
  • Мысост и къуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1710 – 1721)
  • Мысост и къуэ Ислъамбэч (1721 – 1732)
  • Бэчмырзэ и къуэ Тэтэрхъан (1732 – 1737)
  • Къетыкъуэ и къуэ Аслъэнбэч (1737 – 1746)
  • Джамболэт и къуэ Бэтокъуэ (1746 – 1749)
  • ХьэтIохъущокъуэ Кургъокъуэ и къуэ Бомэт (Мухьэмэд) (1749 – 1762)
  • ХьэтIохъущокъуэ Къасей (1762 – 1773)
  • Тэтэрхъан и къуэ Жанхъуэт (1773 – 1785)
  • ХьэтIохъущокъуэ Бомэт и къуэ Мысост (1785 – 1788)
  • Хьэмырзэ и къуэ Хьэтlэхъущыкъуэ (1788 – 1806)
  • ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIэхъущыкъуэ (1809)
  • Жанхъуэт и къуэ Кушыку (1809 – 1822)
  • Тхыдэр щыхьэт тохъуэ Инал пщышхуэм и зэман лъандэрэ Адыгэ Хэкур зэрыпхъуакIуэхэм зэрамыгъэтыншам. Абы щыгъуэ Инал Нэхум адыгэхэр зэгуигъэхьэу, бийхэр зыфIэлIыкI къэралыгъуэ лъэщ иухуами, пщышхуэм и къуэрылъху Идар Темрыкъуэ и зэманым адыгэпщхэр зэныкъуэкъуу, зэщыхьэжауэ утыку къинат.
  • А зэман жыжьэм, XVI лIэщIыгъуэм, Къэбэрдейр Джылахъстэнейрэ (Къэбэрдей ЦIыкIу) Къэбэрдеишхуэу зэхэщхьэхукIа хъуат. Къэбэрдеишхуэм Къетыкъуэрэ абы и къуэхэмрэ щытепщэт, Къэбэрдей ЦIыкIур Джылахъстэныпщымрэ абы и къуэхэмрэ зэрахьэрт. Къетыкъуэ и бынхэмрэ Идархэмрэ лъыкIэ зэблагъэми, я зэхуаку зэгурымыIуэныгъэ къыдэхъуэри, Темрыкъуэ я пашэу Идархэр Джылахъстэней щIыналъэм Iэпхъуауэ щытащ.
  • Пщышхуэ IэнатIэр къылъыса нэужь, псэзэпылъхьэпIэ щихуэм, зы хэкIыпIэ закъуэщ Темрыкъуэ къыхуэнэжар – къыщхьэщыжын, къыдэIэпыкъун, бийхэм ящызыхъумэн гуэр дамэгъу къищIыныр.
  • Зи благъэр жагъуэгъу зыхуэхъужа пщышхуэм зэрызыхуэмыхъумэжынур къыщыгурыIуэм, урыс пащтыхь Иван Грознэм деж япэ лIыкIуэр игъэкIуащ, дамэгъу къыхуэхъуну, кърым-тэтэрхэм ящихъумэну щIэлъэIуу.
  • 1557 гъэм абы и лIыкIуэхэр етIуанэу Мэзкуу щигъэкIуам щыгъуэ Темрыкъуэ илъэс щэ ныкъуэм щхьэдэхауэ, лIыку ныбжьым зэритам шэч хэлъкъым: и къуэхэр балигъ хъуат, ипхъу нэхъыжьитIыр лIы дэкIуат. Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэращIылIэ зауэ зэгурыIуэныгъэм и щыхьэту, Темрыкъуэ и къуэ СулътIан Москва къыщынащ, чристэн диныр къищтэри, Черкасский Михаил цIэр къыфIащыжащ.
  • 1560 гъэм урыс пащтыхьым и щхьэгъусэ Анастасие дунейм ехыжащ. Грозный Иван етIуанэу фыз къишэжыну щытегушхуэм, къэрал зыбжанэм лIыкIуэхэр игъэкIуащ, ауэ къэбэрдеипщ Идар Темрыкъуэ ипхъу нэхъыщIэ Гуащэнэт и гум нэхъ дыхьари, 1561 гъэм пащтыхь лIыкIуэхэмрэ къэбэрдей уэркъхэмрэ зэщIыгъуу Идархэ я пхъур Москва яшащ.
  • 1561 гъэм шыщхьэуIум и 21-м Иван ЕплIанэмрэ къэбэрдей пщащэмрэ я нэчыхьыр ятхащ. А Iуэхугъуэм Темрыкъуэ и Iулыджым, къарум хигъэхъуащ, и жагъуэгъухэм япэщIэтыну нэхъ тынш хъуащ. Сыту жыпIэмэ, Грознэм и щыкъу адэм дзэ къыхуиутIыпщат, и ныкъуэкъуэгъухэм япэщIэтынымкIэ къыдэIэпыкъуу.
  • Къэбэрдей пщышхуэ Идар Темрыкъуэ, и пхъуищым нэмыщI, къуитху иIащ: Думэныкъуэ, Мамсырыкъуэ, Белгъэрыкъуэ, МатIэ, СулътIан сымэ. Зэшхэм я нэхъ цIэрыIуэр, дауи, Мамсырыкъуэщ. Урысейми Къэбэрдейми я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Мамсырыкъуэ лIыгъэшхуэ зыхэлъа, Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ нэхъри благъэ зэхуэхъуным хэлIыфIыхьа дзэпщ, лIыщхьэ цIэрыIуэщ. Абы хуэфэщэн дзэпщу псэуащ и къуэри – Черкасский Дмитрийр.
  • Мамсырыкъуэ и къуэ Къанщауэ (иужькIэ Черкасский Дмитрий зыфIащар) 1591 – 1592 гъэхэм къриубыдэу Урысейм кIуауэ жаIэ. НыбжькIэ щIалэ дыдэу Къанщауэ и цIэр игъэIуащ. 1608 гъэм Урысейм граждан зауэр щекIуэкIырт – Шуйский Василийрэ Лжедмитрий ЕтIуанэмрэ властым щхьэкIэ зэзауэрт. Лжедмитрий кIэ ирата нэужь, Къанщауэ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм хэтащ.
  • 1612 гъэм къыщыщIэдзауэ 1634 гъэ пщIондэ Черкасский Дмитрий дзэпщ нэхъ лъэрызехьэ дыдэхэм хабжэу щытащ. Ауэ иужькIэ пащтыхь унафэхэр зэгъэпэщыжынымкIэ жэуап ихьу, зэIущIэхэмрэ дауэдапщэхэмрэ и нэIэ щIэту, пащтыхьыр къыщытым деж и пIэкIэ Къанщауэ унафэщIу къигъанэу, пщIэрэ щхьэрэ иIэу къекIуэкIащ.
  • 1558 гъэм Къэбэрдейм икIри, пщышхуэ Темрыкъуэ и къуэхэу Белгъэрыкъуэрэ СулътIанрэ кIуащ урыс пащтыхь Грозный Иван деж, къумыкъупщым щахъумэну елъэIуну. СулътIан и лъэIум ипкъ иткIэ, пащтыхьым унафэ ищIащ абы чристэн ди- ныр кърагъэщтэну, езым и пщIантIэм дэт унэхэм ящыщ зым щыпсэуну. Къыхуагъэува унафэр игъэзащIэу, СулътIан диныр къищ-та нэужь, Михаил цIэр къыфIащащ икIи абы щIэныгъэ ирагъэгъуэту пащтыхьым хуэлэжьэн папщIэ ирагъэджащ.
  • Белгъэрыкъуэ къыжраIащ шамхалым щызыхъумэн дзэ Къэбэрдейм къагъэкIуэну пащтыхьым унафэ зэрищIар.
  • Михаил илъэс 19 щыхъуам, Грознэм и унафэкIэ кърагъэшащ пащтыхьым и щыкъу щIалэ Захарьин-Юрьев Василий и пхъур. Михаил зэрихьа лIыгъэм, бгъэдэлъа къарумрэ акъылымрэ я щыхьэту, тхыдэм къыхэнэжащ Iуэхушхуэ куэд. Апхуэдэу, 1559 гъэм СулътIан и зауэлIхэр и гъусэу Урысейм и ипщэрабгъу къэрал гъунапкъэхэм бийм и шу гуп щызэтрикъутащ. Япэ дыдэу Черкасский Михаил зыкъыщигъэлъэгъуа зауэрат ар.
  • Черкасский Михаил 1567 гъэм зауэм хэтащ дзэпщ Iэтащхьэу. А лъэхъэнэм Марие и дэлъхум пащтыхьым хуабжьу гулъытэ къыхуищIу щытащ: щIапIэшхуэ къритат, Клязьмэ псым Iут Пороховец къалэри хэту. Михаил къулыкъушхуэ зыбжанэ IэщIэлъащ: боярину, хэкушхуэ зыIэщIэлъ пщыуэ, боярхэм я судым и комиссэм и унафэщIу, опричнэ думэм и Iэтащхьэу, япэ дзэпщу.
  • Михаил урысыдзэхэм я Iэтащхьэу зауэ зыбжанэм 1571 гъэм нэс жыджэру хэтащ. Ар Ливон зауэми щыIащ, 1563 гъэм Полоцк къалэр къыщащтам а текIуэныгъэшхуэм и хъыбарыфIыр пащтыхьым деж къэзыгъэ-сар Михаилщ.
  • Къэбэрдей пщышхуэ Къундет и къуэр 1624 гъэм и пэщIэдзэм и адэм и унафэм тету Москва кIуащ. А гъэм Урыскъан чристэн диныр къищта нэужь, цIэуэ Яков къыфIащащ. Апхуэдэу абы къратат стольник къулыкъури. Урыскъан бгъэдэлъа акъылым, щIэныгъэм, зэфIэкIым я щыхьэтщ къыкIэлъыкIуэ гъэм кърата къулыкъур – Дыщэ палатэ цIыкIум стольникхэм яхэсу япэ тIысыпIэм щыст.
  • Уеблэмэ, 1626 гъэм мазаем и 5-м пащ-тыхь Михаил Федорович и хьэгъуэлIыгъуэм, щауэр здэщысын хуей тIысыпIэм деж щысащ Яков. А зэманым щегъэжьауэ, Черкасский Яков, Романов Иван, Черкасский Иван, Черкасский Дмитрий сымэ я фIыгъэкIэ, пащтыхьым и гъунэгъуу щытащ. Абы Иноземнэ приказым къулыкъу щищIащ, дзэпщу Тулэ щыIащ 1641, 1645 гъэхэм.
  • Черкасский Алексей 1680 гъэм фокIадэм и 28-м Москва къыщалъхуащ. Урысей тхыдэм лъагъуэшхуэ къыхинащ, ауэ езыр щIэблэншэ хъуащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, канцлер ин Черкасский Алексей нэхърэ нэхъ къулей Урысейм исакъым, и пщIэр лъагэт, пащтыхьым дзыхь къыхуищIырт, ауэ, ди жагъуэ зэрыхъунщи, Черкасскэ лIакъуэм и иужьрейт. А зэманым псэуа, Алексей къыдэлэжьа къулыкъущIэхэм къызэранэкIа гукъэкIыж тхыгъэхэм къазэрыхэщыжымкIэ, канцлер Черкасскэр псэлъэрейтэкъым, цIыху зэтетт, щэхут, дэнэ щыIами, сыт хуэдэ IэнатIэ зэрихьами сакъыу апхуэдэт.
  • 1702 гъэм Алексей и адэ, тобольск дзэпщ Михаил дэIэпыкъуну ягъакIуэри, илъэси 10-кIэ къулыкъу зэрихьащ. А зэманым къриубыдэу сыт хуэдэ IуэхугъуэкIэ Алексей зыкъигъэлъэгъуа жыпIэмэ, абы иухуащ Брон-нэ быдапIэр. Алексей и адэр дунейм ехыжа нэужь, 1712 гъэм, ар пащтыхьым ириджэж-ри, стольникыу и деж щыIащ.
  • 1714 гъэм щегъэжьауэ Черкасскэр щылэжьащ къалэ канцелярием. Петербург щаухуэм щыгъуэ, Пётр Езанэм абы унафэ къыхуищIат нэхъ Iэзэ дыдэу Москварэ къинэмыщI щIыпIэхэмрэ къыщигъуэту IэщIагъэлI 458-рэ къалащхьэм елэжьыну къришэлIэну. КъищынэмыщIауэ, илъэс 20 нэхърэ мынэхъыжьу щIалэщIэ 15 къигъуэту, коммерцэ щIэныгъэхэр ирагъэджын пап-щIэ хамэ къэралыгъуэхэм ягъэкIуэну. Алексей къыхуащIа унафэхэр псынщIэу, нэсу зэригъэзащIэу щытам и щыхьэтщ къыкIэлъыкIуэ гъэм ар Петербург щрагъэкIуэкI лэжьыгъэм кIэлъыплъыну обер-комиссар зэращIар. Черкасскэр а къулыкъум тетащ 1719 гъэ пщIондэ.
  • 1719 гъэм Пётр I и унафэкIэ Черкасский Алексей Сыбырым и губернатору ягъэуващ. Урысейр а зэманым губернэу 8-т зэрыхъур. Сыбырым губернатору щыIа Гагариным дзыхь хуащIа мылъкур зэхидыгъуэжати арат Черкасскэр щIагъэкIуар. Пащтыхьым абы дзыхь къыхуищIырт, зэрыцIыху пэжыр, зэрымынэпсейр ищIэрт, къищынэмыщIауэ, Алексей Сыбырыр фIы дыдэу ицIыхурт.
  • ИлъэситхукIэ Сыбырым и тету зэрыщыIам къриубыдэу, Черкасскэм а щIыналъэр башкирхэмрэ монголхэмрэ ящихъумащ. Черкасскэр дэлэжьауэ щытащ Екатеринэ Езанэм, Пётр ЕтIуанэм, Аннэ Иоановнэ сымэ. Къыхэгъэщыпхъэщ пащтыхьыр дунейм ехыжа нэужь, абы и унагъуэм и пщIантIэм къыщекIуэкI псалъэмакъхэм хэмыIэ-бэу, лей жимыIэу, зэныкъуэкъухэм Алексей япэIэщIэ зищIауэ зэрыщытар. Абы щыгъуэщ Черкасскэм Первозваннэм, Невскэм я орденхэр къыщыхуагъэфэщар.
  • 1727 гъэм гъатхэпэм и 8-м Екатеринэ I къызэригъэпэща, коммерцэмкIэ комиссэм хагъэхьащ Черкасскэр. Алексей къызыхуигъэщIари, и акъылри, и зэфIэкIри къыщигъэсэбэпын къулыкъур арат – политикэ утыкур. «Черкасский Алексей щапхъэ зытрахым хуэдэ политикщ. Гурэ псэкIэ и лэжьыгъэм хуэпэжщ, пащтыхь гуащэми пщIэшхуэ къыхуещI», – апхуэдэ псалъэхэр урыс тхыдэм къыхэнэжащ канцлерым теухуауэ.
  • Зыми и унафэ щIэмыувэу, я щхьэрэ я лъэпкъымрэ яхъумэжу, щIыхькIэ, лIыгъэкIэ, хахуагъэкIэ къалъэщIыхьэн щымыIэу псэуащ дяпэ итахэр. Урыс-Кавказ зауэм и Iэужьу дуней псом текъухьа хъуа ди лъэпкъэгъухэм я гур иудами, лъэрытету къыщIэнар, лъабжьэ быдэ зрагъэгъуэтмэ, зэгуэр адыгэм иIа цIэмрэ щхьэмрэ щи-гъуэтыжыну чэзум пэплъэн, дэнэ лъэныкъуэкIэ къыщымыхутами «уей-уей» жезыгъэIэу псэуа лъэпкъым хуэфэщэн щIэблэ игъуэтын хъуэпсапIэр и гъуазэти аращ. Зыхъумэжыным и закъуэ мыхъуу, зыхэхуа лъэпкъым къарукIэ, акъылкIэ къахэщхьэхукIыныр и лъым хэту къэгъуэгурыкIуащ адыгэр. Абы и щапхъэ куэд ди пащхьэ кърелъхьэ тхыдэм. Ноби аращ: адыгэ лъэпкъым къыхэкIа бын пажэхэм – къулыкъущIэхэм, еджагъэшхуэхэм, унафэщIхэм, дзэпщ хахуэхэм, зауэлI бжьыфIэхэм, бзылъхугъэ Iущхэм – я цIэр щоIу дунейм и сыт хуэдэ щIыпIэми. Ди лъэпкъыр мащIэкъым, хэкум исыр Iэбжьыбым хуэдиз фIэкIа мыхъуми, дунейм адыгэ мелуани 10-м щIигъу тетщ. Ахэр адыгэбзэкIэ псалъэу, адыгэ хабзэм тету, я бгъэм адыгэгу къыщеуэу псэуху щыIэнущ ди лъэпкъри.
  • ИщхьэIуэкIэ дызыщытепсэлъыхьа тхыдэшхуэм дызэрыщыщым, дунеижьыр зыгъэгызу щыта зауэлIхэмрэ пщы ерухэмрэ я щIэблэу дызэрыщытым уи щхьэр лъагэу уигъэIэтыжми, къыхэгъэщыпхъэщ адыгэм дэнэ лъэныкъуэкIэ игъэзами, сыт хуэдэ лIыгъэ игъэхъами и хэкум щилэжьам, хуищIам ефIэкIын щIыхь зэи зыщIыпIи зэрыщимыгъуэтар. Тырку адыгэхэм ящыщ усакIуэ Лу Джихьэн и IэдакъэщIэкIкIэ духынщ мы тхыгъэр:
  •  
  • Ди лъэпкъыр и цIыху
  • Къалэным хуэпэжу щымыту
  • ГъащIэм зы махуи хыхьакъым,
  • Iэщэр тIэщIэлъу хамэщIыр тхъумэжу
  • ДгъэщIати, зы фIыщIи, щIыхьи
  • пытхакъым…