ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Анэ лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъ гуащIэ щыIэкъым

2017-10-11

  • Шэмызокъуэ Мухьэмэд Машэ и къуэм и цIэр зэхэзымыха нэхъыжь Къулъкъужын Ищхъэрэ къуажэм дэбгъуэтэну къыщIэкIынкъым.
  •  

  •  
  • Хэт ухуейми еупщI, къыбжаIэнур зыщ: «Зи IэнатIэм хьэлэлу бгъэдэта, лэжьакIуэ емызэшыжу, жэуаплыныгъэшхуэ зыхэлъу щыта цIыхущ». Шэмызокъуэр Хэку зауэшхуэм и ­гуащIэгъуэ дыдэм псэемыблэжу хэтащ, адэ гумызагъэу, унагъуэкIэ фIыуэ щытащ. Абы и цIэр сэ япэ дыдэу щызэхэсхар школым сыщы-щIэса 60 гъэхэращ. Къуажэм дэт ку­рыт еджапIэ №4-м ныбжьыщIэ ­цIы­кIу­хэр пэщIэдзэ дзэ хуэIухуэщIэ-хэм щыхуезгъаджэу сыщылэжьам, Шэ­мы­зокъуэм мызэ-мытIэу сыхуэзэну къысхуихуащ сэ.
  • ТекIуэныгъэм и махуэр щыдгъэ­лъапIэ ди зэхыхьэхэм Мухьэмэд ­дэ зыбжанэрэ къедгъэблэгъауэ щы-тащ. Шэмызокъуэм щIэблэр зэрыдущиин хъыбар хьэлэмэтхэр къы­джи­Iэжырт, зауэ IэнатIэм щыпэрыта ­лъэхъэнэм теухуа и гукъэкIыжхэр къытхуиIуэтэжырт. Ауэ сэ къыхэзгъэ­щыну сызыхуейращи, Мухьэмэд, дызыщIэупщIэхэм жэуап къащритыжкIэ, щытхъу зи жагъуэхэм зэра­хабзэу, езым и щхьэм кърикIуа гу­гъуехьхэр игъэбэтэн фIэфIыщэу ­щытакъым.
  • Шэмызокъуэ Мухьэмэд 1923 гъэм къалъхуащ. Абы и адэ Машэ граж-дан зауэм жыджэру хэтащ, къыщы­хъуа и къуажэм гъукIэ IэщIагъэм щрилэжьащ, «зэIусэм псэ хелъхьэ» зы­хужаIэм хуэдэу.
  • Мухьэмэд и хьэлыр гугъуехьхэм япсыхьащ. Зауэм щIидза нэужь, ар фронтым  кIуэну щIэлъэIуащ икIи 1942 гъэм накъыгъэм и 10-м дзэм ираджащ. МазитIкIэ ягъэхьэзыра иужь, сержант цIэр къыфIащащ, Ип­щэ фронтым и 5-нэ армэм и 40-нэ гвардейскэ дивизием и 3-нэ фочауэ полкым хыхьэ взводым и Iэтащхьэу ягъэуващ. Ар зэхэуэ гуащIэхэм хэтащ, лIыгъи къыщигъэлъэгъуащ. 1943 гъэм жэпуэгъуэм и 23-м Шэмызокъуэр уIэгъэ хьэлъэ хъури, 1944 гъэм и мазаер къэсыху уIэгъэщым щIэ­лъащ. Сыт хуэдизрэ мылъэIуами, Мухьэмэд фронтым яутIыпщыжакъым. А илъэс дыдэм ар ныкъуэды­къуэу къалъытэри, и унэ къагъэкIуэжащ – абы и щхьэм фэбжьышхуэ ­телът.
  • Зэман дэкIа иужькIэщ, Шэмызо­къуэм зэрихьа лIыгъэм папщIэ ­къы­хуагъэфэща ЩIыхь орденым и 3-нэ нагъыщэмрэ Хэку зауэ орденым и 2-нэ нагъыщэмрэ къыщы­Iэ­рыхьэ­жауэ щытар. АрщхьэкIэ, ­къилэжьа медаль зыбжанэр зэ­ры­мыщIэкIэ ­кърамыту къэнащ.
  • Къызэрысыжу, Шэмызокъуэ Му­хьэ­мэд  Къулъкъужын  Ипщэ къуажэм ­­дэт курыт еджапIэ №5-м военрукыу ягъэуващ, пэщIэдзэ дзэ хуэIухуэщIэхэм ныбжьыщIэхэр щыхуигъасэу. Зэман докIри, ар колхоз унафэщIхэр щагъэхьэзыр Къэбэрдей мэкъумэш школым еджакIуэ ягъакIуэ. Къуажэм къигъэзэжа иужькIэ, ар колхозым и агроному  ягъэув. 1955 гъэм Му­хьэ­мэд къуажэ советым и уна­фэ­щIу хахащ.
  • А зэманым Iэщ гъэхъуныр колхоз лэ­жьыгъэм и IэнатIэ нэхъ гугъу ды­дэхэм ящыщу къалъытэрт. Шэмызокъуэм гъэш фермэм и унафэщI IэкIуэлъакIуэуи зыкъигъэлъэгъуащ. ИужькIэ абы дзыхь къыхуащIащ Iусхэр зэгъэзэхуэным теухуа лэжьыгъэр. Мухьэмэд а IэнатIэри хъарзынэу ирихьэкIащ.
  • Шэмызокъуэр зэрылэжьакIуэшхуэр къалъытэри, щIыпIэ советым и депутату хахащ, колхозым и парткомымрэ и правленэмрэ хагъэхьащ. «Къэмылэнджэжу зэрылажьэм пап­щIэ» медалыр, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр, нэгъуэщI дамыгъэ­хэри къыхуагъэфэщащ. 1994 гъэм Шэмызокъуэ Мухьэмэд дунейм ехыжащ.
  •  
  • Ленэ и гъащIэ мытыншыр
  •  
  • - Абы лъандэрэ зэман дэкIащ, арщ­хьэ­кIэ ар зы сыхьэти сигу ихуа­къым, псэум хуэдэу си нэгу щIэтщ, – къы­д­жиIащ Ленэ.
  • Зызумысыжынщи, япэщIыкIэ му­раду сиIар зауэм хэтам и щхьэгъусэ Ленэ и закъуэ сытетхыхьынырт. Абы щхьэусыгъуэ иIэт: нанэм и ныбжьыр илъэс 90-м щхьэдэхат. АрщхьэкIэ, зэрыфлъагъущи, Мухьэмэд и деж къыщыщIэздзэн хуей хъуащ.
  • Ленэ гуауэ куэд игъэващ. Абы и ­быни 8-м щыщу 3-р щIилъхьэжын ­хуей хъуащ: Любэ, МуIэед, Хьэсэн. ЩыгъкIэ, анэм и нэхэм нэпсхэр къыщIэкIыжыфыртэкъым. Арщ­хьэ­кIэ, гъащIэр гъащIэщ. ЦIыхум и ­гъуэгугъэлъагъуэр гугъэрщ икIи бзылъ­хугъэм махуэ насыпыфIэ куэ-ди илъэгъуащ.

 

  • И ныбжьыр хэкIуэта пэтми, Ленэ иджыри гурыхуэщ. Абы зэгъэ­-кIуауэ, IупщIу икIи гурыIуэгъуэу къып­хуи­Iуэтэжыфынущ езыр къы­щы­хъуа ­Зеикъуэ къуажэм зауэм и пэ ита илъэсхэм къыщыдэлэжьауэ щыта цIыхухэм ятеухуа и гукъэ­кIыжхэр. ­Ленэ и хъыбархэм къы­зэ­рыхэщыжымкIэ, псом нэхъ гугъужу щытар фронтым кIуахэр цIыхубз­хэмрэ ба­лигъ ­мыхъуахэмрэ зэра­хъуэкIын хуей ­щыхъуа илъэ­схэрщ.
  • - ВыхэмкIэ, жэмхэмкIэ дыващ, гъубжэкIэ щхьэмыжхэр къэтхащ, нэху щыху хьэмым дыщылажьэрт, гуэдз къэпхэр къетлъэфэкIыу, – игу къегъэкIыж абы. – Зауэм кIуахэр гугъу зэрехьыр зэрызыхэтщIэм ди къарухэм хигъахъуэрт. Мыдрейуэ, ди бригадир Щауэ Аскэрбийрэ учётчик БжьыхьэлI Хьэсэнрэ ди лэжьыгъэм ткIийуэ къыкIэлъыплъырт.
  • Ленэ, дыбгъэдэсыху, япэщIыкIэ къытщыукIэтэрэ псэлъэгъуейуэ щы­тами, хуэм-хуэмурэ къыдэсэжащ. Уеб­лэмэ, Къулъкъужын Ищхъэрэм щыщ щIалэм зэрыхуэзэу зэрыди­хьэхауэ щытари къытхуиIуэтэжащ. ­ЗэгуэкIуар къызэрыгуэкIтэкъым: ­Хэку зауэшхуэм жыджэру хэтат, школым и военрукт, и нэгу зэлъыIухамкIэ удэ­зыхьэхт. Мухьэмэд хуэдэ щауэхэр хъыджэбз куэдым яхузэрыгъэгъуэ­тыртэкъым. Пщащэми псэлъыхъур игу ирихьат: зэкIужщ, псалъэ лей жи­Iэнукъым, лэжьакIуэшхуэщ.
  • Щызэрышэм, Мухьэмэдрэ Ленэрэ пIалъэ жыжьэм тещIыхьа мурад ­гуэрхэри зэхуаIакъым. Шэч хэмылъу, сабий къащIэхъуэным хуабжьу щIэхъуэпсырт. Арати, Хьисэ дунейм къы­техьа иужь, тIуми къащыхъуащ я ­п­эш­хэр нэхъ нэху, дахэ хъуауэ. Абы ­къакIэлъыкIуащ Любэ, Марие, Му­Iэед, Хьэсэнбий, Мусэ, Хъусен, Хьэсэн сымэ. Апхуэдиз бын пIыныр тынш­тэкъым, АрщхьэкIэ, Ленэ псоми зы­хуигъэныкъуэрт, ахэр зыхуей хуигъэзэн папщIэ.
  • Зэманыр кIуэрт. Сабийхэр балигъ хъурти, гъащIэ щхьэхуэм хыхьэрт, дэтхэнэми езым и унагъуэ иухуэрт. Иджы нанэм и къуэрылъху-пхъурылъху языныкъуэхэми унагъуэш­хуэхэр яIэ хъуащ.
  • Ныбжьышхуэ къэзыгъэщIа бзылъ­хугъэм зэрыжиIэмкIэ, ахэр и деж ­къокIуэ, тыгъэхэр къыхуахь, я деж яшэну къолъэIу, арщхьэкIэ езыр щып­сэу и унэр зы тхьэмахуэ зэхуаку за­къуэкIи къыхуэгъэнэнукъым. Ленэ Хъусен и гъусэу мэпсэу. Абы и уна­гъуэми зиубгъуащ. И щхьэгъусэ ­ФатIимэрэ абырэ хъыджэбзиплIрэ щIалитIрэ яIэщ.
  • - СылIэмэ, зигу сыкъэзыгъэкIыжын сиIэщ, – жеIэ ныбжьышхуэ къэзыгъэщIа бзылъхугъэм. – Ди Тхьэшхуэм солъэIу ахэр дэр нэхърэ нэхъыфIу куэдрэ псэуну.
  • Дахэщ икIи кIыхьщ Ленэ къикIуа гъа­щIэ гъуэгур. Нэхъыщхьэжыращи, зэрыгушхуэн иIэщ. Ленэ сакъыу ­ехъумэ къыхуагъэфэщауэ щыта медалыр, «1941-1945 гъэхэм екIуэкIа Хэ-ку зауэшхуэм и лъэхъэнэм фIы ды­дэу зэрылэжьам папщIэ» фIэщыгъэ зиIэр, «Лэжьыгъэм и ветеран» бгъэ­хэIур, «Анагъэ медалым» и етIуанэ нагъыщэр. А псори и щыхьэтщ Ленэ и гъащIэр купщIафIэу, унагъуэшхуэ-ри зэрихьэу, губгъуэ лэжьыгъэхэми щехъулIэу зэрыпсэуам. И бынхэми ­ялъигъэIэсащ езым и гу хуабагъэр. Сигу къокIыж Шэмызокъуэхэ я ­къуэхэм ящыщ зым, «Налшык къалэм щэнхабзэмрэ зыгъэпсэхунымкIэ и парк зэгуэт» IуэхущIапIэм и уна­фэщIым и къуэдзэ Мусэ и псалъэхэр:
  • - Дэ тщыщ дэтхэнэми дежкIэ ди анэр нэмысымрэ нэхугъэмрэ я ­гъуэгур къытхузэIузыха гъуазэщ. Абы нэхърэ нэхъ лъапIэрэ нэхъ гъунэгъурэ диIэкъым. Удэпсэун къудейр насыпщ. Анэ лъагъуныгъэм нэхърэ нэхъ гуа­щIэ щыIэкъым. Ар ноби дэркIэ дахэщ, Iущщ. А псори кIэщIу къыпхуэIуэтэнукъым. Тхьэшхуэм и ужькIэ, анэращ дэ гъащIэ къыдэзытар. Зы­щыдвмыгъэгъупщэ щIэх-щIэхыурэ анэ­хэм едэхэщIэн, фIыуэ зэрытлъа­гъур зыхедгъэщIэн зэрыхуейр.
  • А псалъэ гъуэзэджэхэмкIэ мы си тхыгъэ кIэщIыр сухыну сыхуейт.
  •  
  • НЫР Iэуес.