ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

КIэрэфхэ Къамболэтрэ Майерэ

2017-10-10

  • Зи зэфIэкI лъагэхэмкIэ ди респуб­ликэми къэралми щыцIэрыIуэ щIэ­ныгъэлI щыпкъэ, Хэку зауэшхуэм и ­ветеран, адыгэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор цIэр япэу зыхуагъэфэща, КъБКъУ-м и ректору 1965 – 1973 гъэхэм лэжьа КIэрэф Къамболэт Нау­рыз и къуэр Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэныгъэм зыщегъэужьыным хэлъ­хьэ­ны­гъэ ин хуэзыщIа хэкулIщ. Хэку зауэшхуэм и ужь лъэхъэнэм ди щIыналъэм мэкъу­мэш хозяйствэр щы­зэ­фIэгъэувэ­жы­нымкIэ, абыхэм ехьэлIа къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIынымкIэ лэжьыгъэшхуэ зэфIэзыха Къамболэт апхуэдэуи къызэригъэпэщауэ щытащ къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэ­кIынымкIэ IэнатIэ щхьэхуэ.
  •  

  • Мэкъумэш лэжьыгъэхэр къы­зы­хуэ­тын­шэу зэтеублэжын къалэн гугъур 50 гъэхэм я пэм дзыхь къыхуащIауэ щытащ КIэрэфым, республикэм мэкъумэш хозяйст­вэмкIэ и министру ягъэуври. Ар я пашэу зэрагъэ­пэщыжауэ щытащ пхъэ­щхьэмыщхьэхэр, ха­дэхэкIхэр гъэкIыным елэжь щIэныгъэ IэнатIэхэр, псыщIэгъэлъадэм пыщIа станцхэр.
  •  
  • КIэрэ­фым къару куэд ирихьэлIащ ди щIыпIэм ­хъарзынэу къыщыхъуфыну щIыIэрысэ гуэдз лIэу­жьыгъуэхэр, узыфэхэм япэщIэтыф, гъавэ бэв къэзыт нартыху лъэпкъыгъуэхэр къэгъэкIыным. Абы къэхутэныгъэхэр щригъэкIуэкIырт къуа­жэ­хэм щызэхэт колхозхэм, совхозхэм я губгъуэхэм, техникэ станцхэри зэгъэпэщыжынми гулъытэ хэха хуищIу, къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщIэхэм я зэ­фIэкI­хэр къэхутэным, нэхъ псынщIэу ахэр хозяйствэ псоми къагъэсэбэпыф, апхуэдэуи гъавэ бэв къы­трахыф хъуным хуэнаб­дзэгубдзаплъэу.
  • Жэуаплыныгъэ зыпылъ IэнатIэ куэдым пщIэрэ щIыхьрэ иIэу пэрытащ КIэ­рэфыр. ЩIэныгъэ куу, акъыл шэщIа зыбгъэдэлъ IэщIагъэлI щыпкъэр лэ­жьащ Къэбэрдей-Балъкъэр щIэныгъэ-къэхута­кIуэ институтым и уна­фэщIу. Абы къыкIэ­лъы­кIуэу ар и пашэ хъуащ Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ ин дыдэу къалъытэ Къэ­бэрдей-Балъкъэр къэрал университетым. Зэ­фIэ­кIы­шхуэ, гудзакъэ зиIэ щIэ­ныгъэлI Iэзэм мыбдежми зыкъыщигъэлъэгъуащ лэ­жьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ нэсу. КъызэIуахагъащIэ еджапIэ нэхъыщ­хьэр зыхуэныкъуэр IэщIагъэлIхэм я закъуэтэкъым, атIэ а иIэ егъэджакIуэ ­мащIэри зыхуей-зыхуэфI куэдым хущыщIэрт. Абы къыхэкIыуи егъэджэныгъэр, щIэныгъэ-къэху­тэ­ныгъэ лэжьыгъэр тэмэму зэтеубла хъуртэкъым. Iуэхур зыIутым фIыуэ щыгъуазэ зищIа нэужь, КIэ­рэфым мурад ищIащ зэман кIэщIым къриубыдэу университетыр мылъку-техникэ лъабжьэ быдэкIэ къызэригъэпэщыну икIи ар зригъэхъулIащ. Къамболэт и фIыгъэкIэ нэхъ псынщIэу зэфIэкIауэ щытащ университетым и ­химие-биологие, тхыдэ-филологие, физико-ма­тематикэ факультетхэм, механизацэм, зауэ Iуэху­хэм щыхурагъаджэ къудамэхэр щылэжьэну унэ­хэр ухуэныр. Апхуэдэу студентхэм папщIэ яухуауэ щытащ спорт пэ­шышхуэр, общежитхэр, тIысы­пIэ 300 зиIэ шхапIэ иныр, библиотекэр.
  • КIэрэфыр КъБКъУ-м и ректору щыщыта илъэсхэм абы апхуэдэу къы­щызэIуахауэ щытащ студентхэр ухуэныгъэм, про­мышленностым, мэкъу­мэш IэнатIэм епха IэщIа­гъэхэм щыхура­гъаджэ, медицинэ фа­куль­тетхэр. Псори зэхэту а лъэхъэнэм университетым къыщIигъэкIыу щытащ цIыхубэ хозяйствэм и унэтIыныгъэ 11-м щы­лэ­жьэф IэщIагъэлIхэр. Абы­хэм я щIэныгъэм щыхагъэхъуэн, я къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм щыхэплъэн папщIэ а зэманым КъБКъУ-м къыщызэра­гъэ­пэщауэ щытащ кан­дидат диссертацэхэмкIэ совет щхьэхуэ. ЩIыпIэ щIэныгъэлI ныбжьы­щIэ­хэм я зэ­фIэкIым хэгъэ­хъуэнымкIэ ар IэмалыфI хъуауэ щытащ.
  • ЩIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэ купщIафIэхэр иригъэкIуэкIащ Къамболэт. Абы къигъэкIащ къэ­кIыгъэ лIэужьыгъуэхэу «Кабардинец» (зэнтхъ), «Кабардинка» (гуэдз), «Ка­бардинская белая ­зубовидная», «Юбилейная-50» (нартыху лъэп-къыгъуэхэр). Ахэр цIэры-Iуэ щыхъуар ди республикэм и закъуэкъым, атIэ ди къэралым и щIыпIэ куэдми, хамэ щIыналъэхэми щытхъушхуэ щыхужаIащ. Абы игъэхьэзыращ щIэ­ныгъэхэм я кандидатрэ доктору 60-м щIигъу, и ­къалэмыпэм къыщIэкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 400-м нэс.
  • Еджагъэшхуэм зэфIиха лэжьыгъэхэр гулъытэн-шэу къэнакъым. Абы къы­хуа­гъэфэщауэ щытащ СССР-м и къэрал да­мыгъэ зыбжанэ, къратауэ щытащ РСФСР-м, КъБАССР-м я Совет Нэхъыщхьэхэм ­къабгъэдэкI щIыхь тхылъ­хэр, ВДНХ-м, ВСНХ-м я дыщэ, дыжьын медалхэр. Апхуэдэу щIэныгъэлI, ­ЩIДАА-м и академик, КъБКъУ-м и профессор КIэ­рэф Къамболэт къы­фIащауэ щытащ УФ-м, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, щIыхь зиIэ я агроном, ­КъБР-м щIыхь зиIэ и нартыхугъэкI цIэхэр.
  • Къамболэт ирихьэжьа Iуэхухэр ягъэкIуатэ щIэ­ныгъэлIым и лъэужьым ирикIуэ и гъэсэнхэм. Адэм и гъащIэр, и гупсысэхэр, и Iуэху бгъэдыхьэкIэр щапхъэ зыхуэхъуахэм ящыщщ абы ипхъу закъуэр. Къэ­бэрдей-Балъкъэрым и щIэ­ныгъэ лэжьакIуэ цIэ­рыIуэ, ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу щIэныгъэхэм я доктор япэу хъуа, КъБР-м щIэныгъэмкIэ щIыхь зиIэ  и лэжьакIуэ, РСФСР-м и изобретатель, профессор КIэрэф Майе Къамболэт и пхъум и гъащIэ псор тыхь хуищIащ лъэпкъ егъэ­джэ­ныгъэмрэ щIэныгъэмрэ я зэфIэувэны­-гъэм, ехъу­лIэныгъэм. Курыт школыр къиухыу IэщIагъэ къыхихын хуей щыхъум, Майе триухуат тхыдэм нэхъ куууэ хуе­джэну, арщхьэкIэ Къам­болэти Лиди (ахэр тIури мэкъумэшым хуе­джат, Къамболэт абы щыгъуэ республикэм мэкъу­мэш хозяйствэмкIэ и министрт) зыщIэхъуэпсыр я бын пажэр я лъагъуэм ирикIуэнырт. Апхуэдэу щы­хъум, бзылъхугъэ ныбжьыщIэм къыхихащ биолог IэщIагъэр икIи абы щыхуеджащ Москва дэт къэрал университетым, Ломоносовым и цIэр зезыхьэм. Студент илъэс­хэр щызу, купщIафIэу ирихьэкIащ адыгэ хъыджэбзым. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, ар жыджэру хэтт МКъУ-м щекIуэкI ­жы­лагъуэ, студент гъащIэми. А зэманым ирохьэлIэ Майе и япэ къэ­хутэныгъэ лэжьыгъэхэри. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэ­дэлъу къалъытэ бзылъхугъэ цIыкIур абыхэм ар трагъэгушхуэрт и егъэджакIуэхэм.
  • Майе 1956 гъэм щIэ­тIысхьащ Куржым Мэкъу­мэш щIэныгъэхэмкIэ и академием къепхауэ ла­жьэ институтым и аспирантурэм икIи 1961 гъэм игъэхьэзыращ, ехъулIэ­ныгъэкIи Тбилиси щып­хигъэкIащ и кандидат ­диссертацэр, нартыху лIэужьыгъуэщIэхэр къэгъэкIыным теухуар. Зэман дэкIри, 1969 гъэм, КIэрэф Майе ди республикэм щыпсэу бзылъхугъэхэм ящыщу япэ дыдэ къыфIащащ «Биологие щIэ­ныгъэхэм я доктор» цIэлъапIэр.
  • Биологие щIэныгъэхэм  я доктор, профессор Iэзэ КIэрэф Майе и къалэмыпэм къыпыкIащ къэ­хутэныгъэ лэжьыгъэ куп­щIафIэ куэд. Аращ ди республикэм и еджапIэ ­нэхъыщхьэм япэу къы­щызэзыгъэпэщар ГенетикэмкIэ, селекцэмрэ жы­лэхэм елэжьынымкIэ кафедрэ щхьэхуэр. Илъэс 43-кIэ, 1973 – 2016 гъэхэм къриубыдэу, КIэрэф Майе щытащ езым къызэIуиха кафедрэм и унафэщIу. ЗэфIиха щIэныгъэ-къэ­ху­тэныгъэ лэжьыгъэ куп­щIа­фIэхэм я бжыгъэр 200-м нос.
  • Зэадэзэпхъухэу Къам­болэтрэ Майерэ къагъэ­хъуа нартыху, бжьыхьэсэ гуэдз, зэнтхъ лIэужьы­гъуэхэр лъэпкъ щIэныгъэ-къэхутэныгъэр здынэсыфа лъагапIэ къудейкъым, атIэ мэкъумэш IэнатIэм мыхьэнэшхуэ щызиIэ Iуэхугъуэ инхэщ. Биологие, мэкъумэш щIэныгъэхэм хэлъхьэныгъэфI­хэр нобэ хуэзыщI щIэныгъэлIхэм я нэхъыбапIэр а тIум я нэIэм щIэтущ къэ­хутэныгъэхэм я гъуэгу мытыншым зэрытехьар.  Ябгъэдэлъ зэхэщIыкI ­лъагэм, щIэныгъэ куум ­я ­фIыгъэкIэ КIэрэфхэ ­Къамболэтрэ Майерэ яхулъэкIащ КъБР-м и мызакъуэу, УФ-ми я щIэныгъэ лэжьакIуэ пажэхэм халъытэныр. 
  •  
  • ЖЫЛАСЭ  Маритэ.