ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

АдыгэлI цIэрыIуэ Бекович-Черкасский

2017-08-29

  • ШыщхьэуIум и 29-м илъэс 300 ирокъу пащтыхь Пётр Езанэм Азие Курытым игъэкIуауэ щыта япэ урыс зекIуэ иным хэтахэр зэрызэтраукIэрэ. Тхыдэм къыхэна а зекIуэ гуимыхужым и пашэу щытар адыгэ лъэпкъым къыхэкIа, урыс пащтыхьышхуэм и щIэгъэкъуэн икIи ныбжьэгъу пэж Бекович-Черкасский Александрт (Долэт-Джэрий).
  •  
  • Бекович-Черкасскэр щыпсэуар Пётр Езанэм иригъэкIуэкIа зэхъуэкIыныгъэшхуэхэм, къихьа текIуэныгъэ инхэм я лъэхъэнэращ. УсакIуэ цIэры-Iуэ Пушкин Александр а зэманым хужиIауэ щытащ: «Урысейр Европэм хыхьащ, псы уэрым хуиту траутIыпщхьа кхъухьым хуэдэу». Александр Пётр Езанэм дзыхь къыхуищIу, къэрал мыхьэнэ зиIэ къалэнхэр иригъэгъэзащIэу къыдекIуэкIащ. Апхуэдэу пащтыхьым пэгъунэгъуу зэрыщытам Бекович-Черкасскэм и Iулыджыр нэхъ лъагэж       ещI.
  • Долэт-Джэрий Москва къызэрыщыхута щIыкIэм, абы щыхьэрым щиIа благъагъэ зэпыщIэныгъэхэм ятеухуа хъыбар куэд щекIуэкIырт а лъэхъэ-   нэм жылагъуэм. Языныкъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, адыгэпщ щIалэр иджыри сабийуэ нэгъуейхэм ядыгъуауэ щытащ, иужькIэ Iузэв къалэм щыпсэу тырку унагъуэм яIэрыхьащ. Къалэр урысхэм къащта нэужь, адыгэ щIалэ цIыкIур Москва къашат. Адрейхэм зэраIуатэмкIэ, Долэт-Джэрий залымыгъэкIэ и адэ-анэм къытрахащ, шэсыпIэм къина цIыхуу.
  • Тхыдэдж цIэрыIуэ Опрышкэ Олег къиугъуея дэфтэрхэм къызэрыхэщымкIэ, Бекович-Черкасскэр 1690 гъэм е 1691 гъэм Урысейм кIуащ, дзэм къулыкъу щищIэну. Апхуэдэу куэдрэ ящIэу щытащ абы и благъэхэм. Адыгэпщ щIалэр Москва ягъэкIуащ Пётр Езанэм гъунэгъу хуащIын мурадкIэ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ урыс пащтыхьыгъуэм и мурадт Кърымым гухьэну хуеIэ Жамболэтыпщхэм тракъузэу я гупэр Урысейм къыхурагъэгъэзэну. Кърым хъаным и телъхьэхэм ящыщт Долэт-Джэрий и адэ Бэчмырзи.
  • Бековичыр щыпсэуащ Пётр пащтыхьым и Iыхьлы дыдэ Голицын Борис пщым и унэм. Абы а унагъуэм щигъуэтащ къызыхэкIа лIакъуэ лъагэм хуэфэщэн щIэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ. Долэт-Джэрий а лъэхъэнэм зыцIыхуу щытахэм жаIэжырт адыгэ щIалэм хьэл-щэн дахэ зэрыдалъэгъуар. 1707 гъэм Бековичыр Пётр Езанэм Голландием, иужькIэ Франджым игъэкIуащ щIэныгъэ иригъэгъуэтыну,   хым епха IэщIагъэхэм хуригъэджэну. «ЩIымахуэм и кIуэцIкIэ бзэм, есэ-пым, геометрием, кхъухь зегъэкIуэкIэм ухуеджэнщ, – итт Пётр Езанэм Бекович-Черкасскэм хуигъэхьа унафэм. – Гъэмахуэм псым утехьэнщи, а IэщIагъэм хуэIэзэ зыпщIынщ».
  • Хамэ къэралхэм къикIыжу Урысейм къигъэзэжа нэужь, пащтыхьым и жэрдэмкIэ Бекович-Черкасскэм щхьэгъусэ ищIащ пщы Голицын Борис ипхъу Марие. ИужькIэ ар къулыкъу щищIэну ягъэкIуащ Преображенскэ полкым. Апхуэдэ щIыкIэкIэ ар Пётр Езанэм нэхъри нэхъ гъунэгъуж хуэхъуащ, къэрал зэхъуэкIыныгъэхэм епхауэ   абы къыхилъхьэ жэрдэмхэр гъащIэм хэпщэнымкIэ  сэбэпышхуэ  хъууэ.
  • 1710 гъэм Уэсмэн къэралыгъуэм Урысейм зауэ кърищIылIащ. Абы щыгъуэ Пётр Езанэм къалэн пыухыкIахэр иIэу Кавказым игъэкIуащ къэбэрдеипщ щIалэр – урысыдзэм и офицер хахуэ Бекович-Черкасскэр. Пащтыхьым Кавказым хуиIэ мурадхэр абы щыпхигъэкIырт и къуэш нэхъыжь Тэтэрхъани адрей къэбэрдеипщхэм я дежи. Ар хущIэкъурт урыс-къэбэрдей зауэ-политикэ зэпыщIэныгъэхэр нэхъри гъэбыдэным. Бгырыс лъэпкъхэр Урысей къэралыгъуэм гъунэгъу къыхуэщIыным и телъхьэ Черкасскэр 1711 гъэм Пётр Езанэм и унафэкIэ кIуащ Къэбэрдеймрэ Дагъыстэнымрэ. Абы-хэм ядригъэкIуэкIа зэпсэлъэныгъэ-хэм япкъ иткIэ, къэбэрдейхэми адрей бгырыс лъэпкъхэми урыс пащтыхьыр къагъэгугъащ Каспий тенджызымрэ тенджыз ФIыцIэмрэ къадекIуэкI гъунапкъэр езыхэм я къарукIэ яхъумэну. Апхуэдэу адыгэхэр хьэзырт кърым тэтэрхэмрэ нэгъуейхэмри псэхугъуэ ирамытыну, ахэр Тыркум гъусэ хуэхъумэ. А лъэхъэнэм Кубаныр зи бийр Урысейм и закъуэтэкъым, атIэ Къэбэрдейми къыхуэфIтэкъым. А зэпэщIэувэныгъэм щыгъуазэ Пётр Езанэр хущIэкъурт адыгэхэр езым и лъэныкъуэ къищIыну. Апхуэдэ мурадхэр зи гъуэгугъэлъагъуэ пащтыхьым 1711 гъэм и гъэмахуэм къызэригъэпэщащ Кубаныр къэщтэным хуэгъэпса зекIуэ. Ар абы ехъулIэныгъэкIэ зэфIихащ.
  • 1711 гъэм и гъэмахуэм и кIэм къэбэрдеипщхэм я дзэхэр хуэхьэзырт зекIуэм. Дзэм и пашэт Бекович-Черкасскэм и адэ къуэш Мысост ХьэтIохъущыкъуэ, абы и адэ къуэшым и къуэ Къетыкъуэ Аслъэнбэч, Александр и къуэш Тэтэрхъан сымэ. Бгырысыдзэхэм псоми зэхэту я пашэт езы Черкасскэр. ШыщхьэуIум и 30-м Кубаныпсым зэпрыкIауэ, адыгэхэм къапэщIэуващ кърым хъан унагъуэм ящыщ Нурадин зи пашэ дзэшхуэр. Сыхьэт зыбжанэкIэ екIуэкIа зэзауэм адыгэхэр щытекIуащ, хъаныдзэр къанэ щымыIэу хьэлэч зэтращIэри. Адыгэхэм зэрахьа апхуэдэ лIыгъэхэм ятеухуа хъыбархэм хуабжьу щыгуфIыкIат урыс пащтыхьыр, сыту жыпIэмэ ипэкIэ екIуэкIа Прут зауэм пашэныгъэр тыркудзэм щаубыдауэ щытати.
  • Политик Черкасскэм и цIэр фIыкIэ аргуэру къэIуащ 1714 гъэм. Абы зэхигъэувауэ щытащ Урысей къэралыгъуэм Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэр зэрыхэбгъэхьэным и проект. Урысейм щыпсэуми, Черкасскэм зэи щыгъупщэртэкъым щалъхуа и щIыналъэр, абы щекIуэкI Iуэхугъуэ-хэм набдзэгубдзаплъэу дапщэщи якIэлъыплъырт. Зи гугъу тщIы проектыр щызэхигъэувэм, Черкасскэм и мурадт Кавказым щыпсэу лъэпкъхэр Тыркум и бжьым щIимыгъэувэу Урысейм и дамэм щIигъэтыну. Абы итхырт Каспий тенджызым и къухьэпIэ Iу- фэм щIыуэпсым и хъугъуэфIыгъуэу ялъытэ минерал, руда зэмылIэужьыгъуэхэр зэрыщыкуэдыр. Абыхэм елэжьмэ, Урысей къэралым фейдэшхуэ зэриIэфынур. Черкасскэм и проектыр гъуэзэджэу къилъытащ Пётр Езанэм икIи ар сенатым игъэхьащ ягъэзэщIэн папщIэ. Ар гъащIэм хэпщэным зэран хуэхъуат Урысейм Швецием дригъэкIуэкIауэ щыта зауэр.
  • Мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхугъуэхэм ящыщщ Бекович-Черкасскэм Урысейм и правительствэм и цIэкIэ 1711 гъэм Iэ зытридзауэ щыта зэгурыIуэныгъэм. Абы ипкъ иткIэ Къэбэрдейр Урысей къэралым зэрыхыхьэр езым и автономие иIэжут. Апхуэдэу Урысейм къалэн зыщищIыжат Къэбэрдейр нэгъуэщI зэрыпхъуакIуэхэм ящихъумэ-ну, адыгэхэм налог къыIамыхыну, хэкушхуэм къулыкъу хуэзыщIэхэм илъэс къэс улахуэ хэха яритыну. Адыгэхэри шэсыпIэ иуват Урысейм хуэпэжыну, абы и гъунапкъэхэр яхъумэну, хуей хъумэ, и дзэхэр Тыркумрэ кърым хъанымрэ япэщIигъэувэну.
  • Тхыдэдж Къалмыкъ Жылэбий къызэрилъытэмкIэ, Пётр Езанэм и тетыгъуэращ Къэбэрдейр Урысейм хыхьэным теухуа Iуэхугъуэхэр нэхъыбэу къыщаIэтар, ауэ щыхъукIи Урысейм ифI куэд пылъу. Абы и пэкIэ екIуэкIа псалъэмакъхэр зытещIыхьауэ щытар щIыналъитIыр зэгухьэну е Къэбэр-дейм и пщыхэм ящыщ гуэрхэр я закъуэу Урысейм хыхьэну зэрыхущIэкъурт. Черкасскэм Iэ зытридза зэгурыIуэныгъэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, къэбэрдей щIыналъэм иужькIи щызекIуэнут ижь-ижьыж лъандэрэ щаубзыхуа унафэ щIыкIэхэр, щыщыIэнут жылагъуэ зэгухьэныгъэхэр, зи дамэпкъ щIэува къэралым и хабзэхэр щимыгъэуву.
  • А псори зэпкърыхауэ къыщыгъэлъэгъуа зэгурыIуэныгъэр нэсу къащтауэ щытакъым икIи абы ит Iуэху бгъэдыхьэкIэхэм ящыщ куэд гъащIэм хапщэфакъым, сыту жыпIэмэ 1711 гъэм екIуэкIа Урыс-Тырку зауэм Урысейр къыщыхагъэщIати. Апхуэдэу хъуами, Бекович-Черкасскэм и Iуэху еплъыкIэхэм мыхьэнэшхуэ яIащ урыс-адыгэ зэпыщIэныгъэхэр нэхъри нэхъ быдэж хъунымкIэ. Пэжщ, Черкасскэм Урысей къэралым пэжу, хьэлэлу къулыкъу хуищIащ, арщхьэкIэ зэи IэщIыб ищIакъым Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я псэукIэ-щыIэкIэр, псом хуэмыдэу адыгэхэм къахуэнабдзэгубдзаплъэт.
  • 1714 гъэм накъыгъэм и 29-м Пётр Езанэм унафэ къыдигъэкIащ Черкасскэр Хиварэ Бухарарэ кIуэн хуей- уэ. Абы и къалэнт сату зэпыщIэныгъэхэр зэтриублэну, Иркень къалэм теухуа хъыбархэр зэхуихьэсыну, нэгъуэщIхэри. А псори зэрызэфIигъэкIынум теухуа чэнджэщхэри Черкасскэм пащтыхьым къритат. Апхуэдэуи Къэзан щыIэ Салтыков дзэп-  щым Пётр Езанэм унафэ хуищIат Бековичыр зыхуеину псомкIи къызэригъэпэщыну, зыхуэныкъуэ ахъшэ бжыгъэр къритыну, къинэмыщIауэ, абы жиIэ псори лъэпощхьэпоуншэу игъэзэщIэну. 1715 гъэм и мэлыжьыхь – жэпуэгъуэ мазэхэм Бекович-Черкасскэр я пашэ хъуащ Каспий тенджызым къэхутэныгъэ мурадхэр яIэу техьа урысей кхъухьхэм. Абы нэсу къипщытащ Каспий и ищхъэрэ, къуэкIыпIэ лъэныкъуэхэр, япэ дыдэ тэмэму зэхигъэуващ а тенджызым и картэр. Урыс, европей щIэныгъэлIхэм ящыщу аращ япэ дыдэ къэзыхутар Амударья псыр Каспий тенджызым зэрыхэмыхуэр.
  • Черкасскэм и Хива зекIуэр щиублар 1717 гъэм и накъыгъэ мазэращ. Зэпачын хуей гъуэгуанэр кIуэцIрыкIырт дыгъэм ирижьыкIа къум пщтырым. МазитI нэхъ дэмыкIыу гупыр Къэрэгъэш щIыпIэм нэсащ икIи хива шууеидзэр къапэщIэуващ, езыхэр щымыгугъыххауэ. Урысеидзэм и зауэлIхэр хахуэу япэщIэувэжащ бийхэм, хэщIыныгъэшхуэхэр ирату. Зауэ гуащIэхэр екIуэкIащ шыщхьэуIум и 17 – 20 махуэхэм. 1717 гъэм и шыщхьэуIум и 22-м Хивам и хъан Шыргъазы КъурIэнкIэ Тхьэ иIуащ Черкасскэм и цIыхухэм ахэр афIэкIа къапэмыувыну. Гу къабзэрэ псэ зэIухарэ зиIэ пщым,    зи псалъэм тебгъуэтэж цIыху щыпкъэм, дауи, и фIэщ хъуащ хъаным и тхьэрыIуэр. А гу къабзагъэми текIуэдэжащ. ШыщхьэуIум и 29-м хива зауэлIхэм Черкасскэр я пщыIэм гъэпцIагъэкIэ яшащ икIи абдежым щаукIащ. Апхуэдэ кIуэдыкIэр я натIэ хъуащ адэкIэ-мыдэкIэ хэгуэша хъуа и гупым хэт псоми.
  • Бекович-Черкасскэм фIыщIэ бгъэдэлъщ, Пушкин зэрыжиIауэ, Азие Курытым Урысейм лъагъуэ япэу зэрыщыпхишамкIэ.
  • Урысей къэралыгъуэм пыщIарэ и IуэхукIи къулыкъукIи абы епхауэ къекIуэкIами, Бекович игури и псэри дапщэщи зэпхауэ щытар щалъхуа и Къэбэрдейрщ. Абы и гупсысэхэм хэтт   и адэжьхэм я щIыналъэ дахэр, абы ифIри и Iейри псэкIэ зыхищIэу. Черкасскэр цIыху зэпIэзэрытт, гупсысэ шэщIа иIэт, акъылыфIэт. Абы и гъащIэм и къекIуэкIыкIам, кIуэдыкIам фIыуэ щыгъуазэ урыс лъэпкъым Черкасскэм хэлъа лIыгъэм теухуа псэлъафэ къыхуэнащ. КъикIуэт ямыщIэу, лIыгъэ яхэлъу я гъащIэр Хэкум щхьэузыхь хуэзыщIахэм щхьэкIэ «Бекович хуэдэу и псэр итащ» хужаIэ.
  • Пушкин Александр и къалэмыпэм къыпыкIа тхыгъэхэм ящыщ зым мыпхуэдэу итщ: «ЗэраIуатэмкIэ, Пётр Езанэр IуэхугъуитI игу къеуэу дунейм ехыжащ: Прут зауэм къыщытекIуа Тыркум хуэфI зэрымыхъужамрэ Хи-    ва щаукIа Бекович илъ зэримыщIэжамрэ».
  • Шэч хэмылъу, Бекович-Черкасский Александр адыгэхэм къытхэкIа цIыху цIэрыIуэхэм ящыщ зыщ. Пётр Езанэм и ныбжьэгъу пэжыр зауэлI хахуэт, щIэныгъэлI Iущт, хэкупсэ нэст.
  •  
  • БЭГЪУЭТ   ФатIимэ, КъБКъУ-м и тхыдэ къудамэм   и студенткэ,
  • КЪАЛМЫКЪ Жылэбий, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.