ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ГъащIэ насыпым щыщ Iыхьэ

2017-08-23

  • Хэкум, щалъхуа щIыналъэм ехъулIэныгъэ къахуэхьыным зи щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ, гурылъ къабзэхэмрэ жыджэрагъымрэ хьэлэлу хуэзыгъэлажьэ цIыхухэр ди лъэпкъым и мащIэкъым. Тхьэр къызэрыхуэупсауэ бгъэдэлъ зэчийм и лъэныкъуэщIэхэр къызэкъуэзых, дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэри езыгъэфIакIуэ апхуэдэ цIыху гуащIафIэхэм ящыщщ Емуз Гъузер ипхъу Нинэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ – КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр, педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор Емузым и акъылым и жанагъыр, зэхэщIыкI куур, псэ къулеягъыр дапщэщи зыхуэунэтIар къызыхэкIа лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм нэхъри зегъэужьынырщ, хуэфащэ гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ етынырщ.
  •  
  • ЕМУЗЫР къыщалъхуащ икIи къыщыхъуащ щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, лъэпкъ щэнхабзэм пщIэ щиIэ унагъуэм. Республикэм щыцIэрыIуэ журналист Iэзэу и гъа- щIэр ирихьэкIащ бынунагъуэм я нэхъыжь, хъыджэбзиплIым я адэ Гъузер. Быным я анэ гумащIэт егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iэна-тIэм зэфIэкI лъагэхэр къыщызыгъэлъэгъуа Александрэ.
  • - Си сабиигъуэр – ар дыгъэ нуркIэ гъэнщIауэ си гъащIэм хэт зы Iыхьэшхуэщ. Апхуэдэу ар тхуащIащ ди нэхъыжьыфIхэм. Хэхъуэшхуэ ямыIэми (журналистымрэ егъэджакIуэмрэ улахуэшхуэ къахьрэт!), ди адэ-анэм яхузэфIэкIащ зыхуей дыхуагъазэу дапIын, адыгэ хабзэм и жыпхъэхэм изагъэ лъэпкъ гъэсэныгъэ къытхалъхьэн. ЗэшыпхъуиплIми – Мадини, сэри, Инни, Светлани – псоми IэщIагъэ, щIэныгъэ дагъэгъуэтащ, гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхагъэуващ, – жеIэ Нинэ. – Ди сабиигъуэр щызу, насыпрэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIауэ ирыдагъэхьэкIащ абыхэм. Зэрыбыным тщыщу хэт сыт хуэдэ лъагапIэ нэса- ми, сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ иIэми, псом япэ ар зи фIыщIэр ди адэ-анэращ.
  • ГъащIэм щекIуэкI къэхъукъащIэ псори и щIэщыгъуэу, дэтхэнэ зы Iуэхуми жыджэру хэту къэтэджащ Нинэ. Школым фIы дыдэу зэрыщеджэм къыдэкIуэу, абы къызыхуэтыншэу игъэзащIэрт а лъэхъэнэм бжьыпэр зыIыгъыу икIи жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэу щыта зэгухьэныгъэм – пионер дружинэм – и пашэ къалэныр. Емузыр зыхэмыта пионер слётрэ зэпеуэрэ щымыIами ярейщ, ар ди щIыналъэрауи нэгъуэщI щIыпIэуи ирехъу. Нэхъ балигъ хъури, комсомол лэжьыгъэми куууэ хэтащ.
  • Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, 1975 гъэм Нинэ щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмрэ щадж и къудамэм. Школ илъэсхэм зыхыхьа комсомол лэжьыгъэм абы щыпищащ зи студент хъуа университетми. Емузым игу къызэригъэкIыжымкIэ, и пщэрылъ жылагъуэ къалэнхэмрэ егъэджэныгъэмрэ зэи зэпэщIигъэувакъым, уеблэмэ зым адрейм нэхъри тригъэгушхуэу ирихьэкIащ. Еджэным щиIэ ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 2-нэ курсым къыщыщIэдзауэ Нинэ кърату хуежьащ Лениным и цIэкIэ ягъэувауэ щыIа стипендиер. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ зэгъэгъуэтыныр абы и дежкIэ къалэн къудейуэ аратэкъым, атIэ ар икъукIэ фIэгъэщIэгъуэн Iуэхугъуэт. АбыкIэ ныбжьыщIэм щапхъэ хуэхъурт университетым щезыгъэджа цIыху щыпкъэхэу, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъхэу Сокъур Мусэрбий, Медалы Хьэчим, КIуэкIуэ Жэмалдин, Иуаныкъуэ Нурбий, Башиев Хъусен, Щэрдан Iэбу сымэ, нэгъуэщIхэри. Гупым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт я куратор Башиевэ Светланэ къахуищI гулъытэмрэ ущиехэмрэ.
  • ФIыуэ илъагъу IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта бзылъхугъэ цIыкIум еджэныр къызэриухыу, ар комсомолым и Налшык къалэ комитетым, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш институтым и комсомол зэгухьэныгъэм и пашэу, иужькIэ комсомолым и республикэ комитетым и секретару лэжьащ. 1983 гъэм ар КъБКъУ-м лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэфIэкI къыщигъэлъагъуэу пэрытащ ар, егъэджакIуэу къыщIидзэри, кафедрэм и унафэщI, профессор къулыкъухэм нэсащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Емузым 1991 гъэм Кавказ Ищхъэрэм и социально-политикэ институтыр, 1999 гъэм Ростов къэрал университетыр къиухащ. Ап-хуэдиз къалэнхэм къадэкIуэу, абы сыт щыгъуи щIэныгъэ-къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ. А лэжьыгъэхэм Нинэ дезыгъэхьэхауэ щытар лъэпкъ еджагъэшхуэ ШэджыхьэщIэ Мариет. Урысыбзэр курыт школхэм зэрыщегъэджыпхъэ методикэщIэр хуабжьу зыфIэхьэлэмэт егъэджакIуэ ныбжьы-щIэм къищтат Марие и бзэ щIэныпхъэ методикэр, арат зытеухуар и япэ къэхутэныгъэхэри.
  • ИригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр къыщызэщIикъуэж и кандидат диссертацэр Емузым 1994 гъэм Адыгей къэрал университетым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ. Илъэси 7 дэкIри, абы утыку кърихьащ щытхъу куэд зиIа и доктор лэжьыгъэр. Санкт-Петербург къэрал университетым психологиемкIэ и факультетым щыпхигъэкIа а диссертацэми мыхьэнэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм.
  • Сыт хуэдэ IэнатIэ иримыхьэкIми, Нинэ дапщэщи япыщIащ ныбжьыщIэхэмрэ щIалэгъуалэмрэ, школхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ. Гъэсэныгъэ, егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм яIэ щытыкIэм гъунэгъу дыдэ япэу хуэхъуауэ щытащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм щрагъэблэгъа зэманым. Абы фIыуэ къыгуроIуэ щIэб-лэр гъэсэн, щIэныгъэ егъэгъуэтын и лъэныкъуэкIэ школ егъэджакIуэм куэд дыдэ зэрелъытар.
  • - ЕгъэджакIуэр – ар цIыхупсэм, сабиипсэм зегъэузэщIыным хуэла-жьэ IэщIагъэлIщ. Абы езым и зэфIэкIым, гу къабзагъэм, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ ар и гъэсэнхэм зэрабгъэдилъхьэфымрэ къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ ныбжьыщIэхэм я къэкIуэнур зэрыхъунур, – жеIэ Емузым. – ЕгъэджакIуэм сабийр ириудыхыфынущ, зэи зыкъыхуэмыIэтыжыфын хуэдэу. Апхуэдабзэуи лIыхъужь ищIыфынущ. Абы къыхэкIыу а IэнатIэм пэрытын хуейр абы къыхуалъхуахэращ, нэгъуэщIхэр абы Iузэгъэххэркъым.
  • 2005 – 2013 гъэхэм Емузыр щылэжьащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэны-гъэм щыхагъахъуэ институтым. А зэманым къриубыдэу институтым лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ школхэм, гъэсапIэхэм иджырей пщалъэхэм изагъэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ щекIуэкIыным хуэунэтIа- уэ, информатизацэмрэ технологиещIэхэмрэ я лIэщIыгъуэм щIэ куэд а IэнатIэм зэрыхилъхьар и лъабжьэу. А псори егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм я деж нэхьэсыныр институтым и къалэн нэхъыщхьэхэм яхилъытэу, IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу, щытхъу иIэу ирихьэкIащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм.
  • ИЛЪЭС 15-м щIигъуауэ егъэджэныгъэ IэнатIэм хэт къэпщытэныгъэ Iэмал нэхъыщхьэр – Зыуэ щыт къэрал экзаменыр (ЕГЭ) – ди республикэм нобэ зэпэщу, хабзэр къызэпамыуду зэрыщэкIуэкIым и фIыщIэ куэд хэлъщ Емуз Нинэ. Республикэм и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ – КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр къулыкъур иужьрей илъэси 4-м езыхьэкIыр Емузырщ. УнафэщI щыпкъэм и нэIэм ткIийуэ щIи- гъэтщ IэнатIэм щекIуэкI дэтхэнэ лэжьыгъэри, хуэнабдзэгубдзаплъэщ егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ, лэжьыгъэ псори зыхуэунэтIыжа еджакIуэхэм. Министрым и Iуэху зехьэкIэ екIум къихьа ехъулIэныгъэхэм ящыщщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэщIэхэр ди щIыналъэм зы илъэси къэмы-нэу къызэрыщызэIуахыр, щIэблэм ират щIэныгъэм и фIагъым хэпщIыкIыу зэрыхэхъуар. Къапщтэмэ, школакIуэхэм я мыгъэрей щIыналъэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм увыпIэфIхэр къыщахьащ ди еджакIуэхэм, апхуэдэу ди мащIэкъым къэпщытэныгъэхэмкIэ балли 100 зыхуагъэфэщахэри. Дауи, а ехъулIэныгъэ лъагэхэм я щIыбагъ къыдэлъщ IэнатIэм и унафэщIым и деж къыщыщIэдзауэ еджакIуэм, абы и адэ-анэм я деж щиухыжу дэтхэнэми и лэжьыгъэшхуэ.
  • УнафэщI щыпкъэр, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр, зэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъ цIыху зэпIэзэрытыр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ къэралпсо мыхьэнэ зиIэ щIэныгъэ зэхуэсхэм. Абыхэм я утыку Емузым къыщеIуатэ щIыналъэ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм ехьэлIа и гупсысэхэр. Нинэ и тхыгъэхэр къытохуэ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм. Псори зэхэту къапщтэмэ, Емузым и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 70-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри. Емузыр ядолажьэ аспирантхэм, абы и нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр. Апхуэдэ и лэжьыгъэфIхэр къалъытэри, 2001 гъэм Емузым къратащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» къэрал дамыгъэм и 2-нэ нагъыщэр, ар УФ-м и щIалэгъуалэ политикэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
  • Зыпэрыт IэнатIэр и гъащIэ насыпым щыщ Iыхьэу къэзылъытэ, къызыхуэтыншэу игъэзащIэ лэжьыгъэм кърикIуэ ехъулIэныгъэхэм псэкIэ ин ирихъу Емуз Нинэ Гъузер и пхъум хуэдэхэращ ди лъэпкъым, фIыуэ тлъагъу ди щIыналъэм я цIэр фIыкIэ зыгъэIур. Апхуэдэхэм я гъащIэр, дуней еплъыкIэр щIэблэм дапщэщи щапхъэ яхуохъу. ЦIыху щыпкъэм, хэкупсэ нэсым дохъуэхъу гъащIэм и фIыгъуэхэм щымыщIэу, и гумрэ и псэмрэ зызыдаузэщI гурыщIэхэмрэ мурадхэмрэ и куэду псэуну.
  • ЖЫЛАСЭ Маритэ.