ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Ажалыр уи нэхэм къыщIэплъэм, МафIэсыр сыткIэ бгъэункIыфIын?

2017-08-23

  • Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм папщIэ
  • Даутокъуэхэ я лъэпкъыр щыцIэрыIуэщ Къэбэрдейм и тхы- дэм – Хьэжмурат, Заурбэч, Хьэсэнбий. Абыхэм я адэшхуэр Щхьэлыкъуэ дэкIри, Мэздэгу и Iэшэлъашэм щыпсэуащ, аращ къыщалъхуар зэшхэр – Луковскэ жылагъуэм. Щыми дзэм къулыкъу щащIащ, Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм щIэбэну- рэ я гъащIэр ятащ.
  • Даутокъуэ Хьэжмурат. 1917 гъэ

  • Даутокъуэ зэшхэр: Хьэжмурат, Заурбэч, Хьэсэнбий. 1916 гъэ

  • Хьэжмуратрэ Заурбэчрэ усакIуэуи щытащ. Заурбэч и зы усэщ («Къэбэрдей») зэкIэ дызыщыгъуазэр. Хьэжмурат и усыгъэ нэхъыбэ къызэтенащ, щыгъуазэ фыдощI абыхэм (адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ).
  • Даутокъуэ Хьэжмурат (1876 – 1921) Урыс-япон зауэми Япэрей дунейпсо зауэми хэтащ, и лIыгъэм папщIэ орден лъапIэ куэд къыхуагъэфэщащ, полковник хъуауэ щытащ.
  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
  • Къэбэрдей  Адыгэ  Хасэм  и тхьэмадэ.
  •  
  • Даутокъуэ Хьэжмурат и усэхэр
  • ЛIыхъужьым и уэсят
  • Си къуэш Заурбэч и фэеплъу
  • КъысщыфтIагъэ си адыгэ фащэр,
  • Си адыгэ къамэр къыскIэрыфщIэ,
  • Шытепхъуэ фIыцIэр теубгъуауэ си шыр,
  • Си кхъаблэм къыбгъурыту хуэму нафшэ.
  • Ныбжьэгъу пэжхэр щIэувэнщ
  • си кхъаблэм,
  • ЗыхэсщIэу иджыри хэлъ къарур я Iэблэм.
  • Си кхъэ мащэм щIыр щытратхъуэжкIэ
  • Хъыбар къызагъэщIэнщ фочауэ макъкIэ.
  • ЗымащIэкIэ сэбэп сыхуэхъуу лъахэм
  • СыщызекIуамэ гъуэгуанэ къэскIуахэм,
  • Жагъуэгъухэм схуагъэIуахэр псалъэ
  •  жагъуэу
  • Жьым ихьыжынущ ещхьу
  •  пщэдджыжь пшагъуэм.
  •  
  • Индыл Iуфэ щызеуэ акъужьым
  • ИрепхъэнкIыж гукъеуэм и лъэужьыр.
  • Я жьэр яфIиубыду фыгъуэнэдым,
  • Iунщ си лъагъуныгъэм и уэрэдыр.
  •  
  • Зэман блэкIам и уэрэдхэр
  • 1
  • Къысхуэгъуэтыжкъым дэрэжэгъуэр,
  • Мэужьых гуфIэгъуэм и пшыналъэр,
  • ХэкIыпIэ гуэри имылъагъуу,
  • Ехузыр гур гупсысэ хьэлъэм.
  •  
  • Зауэм и мафIэ къызэщIэплъэм
  • ГуфIэгъуэ джэгу хэпщIыкIыфын,
  • Ажалыр уи нэхэм къыщIэплъэм,
  • МафIэсыр сыткIэ бгъэункIыфIын?
  •  
  • Си ныбжьэгъу пэжхэм, си хэкуэгъухэм
  • Зэрахьэ лIыгъэ махуэ къэс;
  • Зы зауэм къыхэкIам и Iугъуэм,
  • ЕтIуанэ зауэр занщIэу къос;
  •  
  • Зэроубыдыжри, зылI и быну,
  • Бийм йобгъэрыкIуэ мывэ блыну.
  • Зауэр хуэкIуам Iэпщэрыбанэм,
  • МыIуэтэщIынщ къакъуэкI хахуагъэр,
  • ХэмыщIу зы, абы я лIыгъэр
  • СIуэтэжыфынкIэ сщIыркъым гугъэ.
  •  
  • Хэку хуитыныгъэм гъащIэр щIату
  • ЗэуапIэм итхэр тхьэпэлъытэу
  • Дэ къыдитащи ди Щыгу итым,
  • Дисыжщ ди хэкум дыщхьэхуиту!
  •  
  • 2.
  •  
  • Зы лъы IэмпIэ къыщIэнэжыхункIэ
  • ЗауэлIым ихъумэнущ и щIыналъэр,
  • КъаукIахэм я кхъащхьэм IуплъэхункIэ,
  • Я лIыгъэм пищэну иту псалъэ.
  •  
  • Адэжь щIыналъэм, лъахэ игъафIэм
  • Бийр къытеуауэ хэкур къыщыджэм,
  • ЩIымахуэ уаи, зауэм и мафIи
  • КъагъэувыIэфкъым лIы къэмыланджэр.
  •  
  • Зэрихьа лIыгъэр телъу и напщIэм,
  • И щхьэр Iэтауэ темыт ар гъуэгум,
  • ЩегъэпщкIужыфри гуауэр гу лъащIэм,
  • Уигъэлъагъунукъым, уиплъакIэ нэгум.
  •  
  • Си Хэкум
  • Кавказым щыпсэу си лъахэгъухэм яхузотх
  • Си ныбжьэгъуфIхэ, си Iыхьлыхэ,
  • СыволъэIу ауан сыкъэвмыщIыну -
  • Хъуа, мыхъуами ,усэ суцIырхъахэр
  • Сытегушхуащи, фэ ныфхуезгъэхьыну.
  •  
  • Карпат бгыжьхэм сыщIэсщ я жьэгъум,
  • Срагъусэу ди зауэлI ныбжьэгъухэм,
  • Бийхэр къыщыттеуэкIэ зэуэну,
  • ДапэщIэувэу псори зылI и быну.
  •  
  • Къуршыбгъэм хуэдэу бийхэм
  •  дащхьэщыхьэу,
  • Дымыгъэпуду нэхъыжьхэм я щIыхьыр,
  • Дышу пашэщ зауэм дыщыIухьэм,
  • Догъабзэ джатэр, текIуэныгъэр къэтхьу.
  •  
  • ИкIи сыт щыгъуи лъахэр къыдохъуэхъу:
  • - Тхьэразэ къыфхухъу! Тхьэразэ
  •  къыфхухъу!
  • Львов. 1914 гъэм жэпуэгъуэм и 17-м
  •  
  • Ныбжьэгъухэм  уащыхыхьэжкIэ
  • Франковский Владислав хузотх
  • Къуэ гъуэщам, бын щхьэрыуам
  • ЩигъэзэжкIэ къыщалъхуа
  •  пщIантIэжьым,
  • Ещхьу насыпышхуэр къащIэуам,
  • Къыпожьэр я нэхъыщIи, я нэхъыжьи.
  •  
  • Хэгъэгу Iэджи щIэзгъэплъащ си лъэгум,
  • ЗгъэкIыжащ стелъа си уIэгъэжьхэр,
  • Ауэ зэи щIэкIакъым си нэгум
  • Къуэш пэлъытэу сиIэ ныбжьэгъухэр.
  •  
  • Къысхуагъуэтащ си зекIуэ кIыхьыр,
  • ЩIэрыщIэу щIэздзэжащ
  • си сэлэт гъащIэм,
  • Лъагъуныгъэм и вагъуэр пщыхьэщхьэм
  • ЩIэрыщIэу къотIысхьэжыр
  • уафэ лъащIэм.
  •  
  • Къытхуоплъых а вагъуэр
  • гъуэгугъэлъагъуэу,
  • И нэхум къыдитыжу дэрэжэгъуэ.
  • Гуапагъэмрэ дахагъэмрэ зэщIыгъуу
  • Къытхуихьрэ, гъащIэр тхуищIу
  •  нэхъ щIэщыгъуэ
  •  
  • Дыщихъумэжу жагъуэгъум и нэлатым,
  • Гуапэу игъаблэу ди гурыщIэр,
  • Уафэгум итрэ къытщхьэщыту,
  • Къытхуоблэ вагъуэр илъэсыщIэу.
  • Львов. 1914 гъэ, жэпуэгъуэм и 15-м
  •  
  • ЦIыхубзым деж
  • ЗауэлIхэр кърагъэлын папщIэ зи гуащIи гъащIи емыблэжу зэуапIэ губгъуэм ит цIыхубз сестрахэм яхузотх
  • Сыт тщIэн атIэ,
  • Нобэ псори гугъуехьнатIэщ:
  • УщIэплъэфынукъым зы унэ,
  • Удэплъэфынукъым зы щхьэгъубжэ,
  • Нэпс мыувыIэжхэм щIисыкIыу и нэр,
  • Щхьэжагъуэ гуэр щымыгъ-щымыбжэ.
  • Е анэщ ар, е шыпхъущ, нысащIэщ.
  • Зыщ псори Тхьэшхуэм зэреупщIыр:
  • «Къытхуэпхьыжыну ар узыншэу,
  • Е биишэм
  • КъыхигъэщIауэ хамэ губгъуэм
  • Къинауэ щIэлъ кхъащхьэ зеиншэм,
  • ХилъэфэжакIэу жей уахътыншэм?»
  • «ЩхьэлъащIэ, уигу умыухыж,
  • Ар къыпхуегъэкIукъым тхьэIухудым,
  • Аргуэру джатэр къыдохыж,
  • Бийм и псэр зауэм щIыIудуду.
  •  
  • Ныбжьэгъу хэщIахэм ялъ ящIэжу
  • КъокIуэкI хабзэжьу Iэджэ щIауэ.
  • ХэщIам я бжыгъэр дымыщIэжми,
  • Къэхъункъым хабзэ дымыщIауэ.
  •  
  • ДыкъыщаукIми зауэ гуащIэм,
  • Ди щIыб къыдэтхэри мымащIэ.
  •  
  • Къиувэжынщи ахэр ди пIэм,
  • Пащэнщ лIы хуэдэу ди лъэужьым.
  • Къыщымыланджэ зэуапIэм,
  • НэгъуэщI щIэхъуэпсыркъым
  •  лIыхъужьыр.
  • Хэкум и напщIэу,
  • И ажалу бийм
  • Дитмэ зэуапIэм
  • ФIыщIэр фэращ зейр»
  • Львов. Жэпуэгъуэм и 10,1914 гъэ
  •  
  • Пасэрейм и джэ макъ
  • ГущIэгъулыныгъэм, лъагъуныгъэм я
  •  вагъуэр
  • Сыт щыгъуи хуэдэу телъыджэщ, нагъуэщ.
  • Гупсэ дахагъэм и гъуэгугъэлъагъуэу
  • ИгъащIэ лъандэрэ дытетщ а лъагъуэм.
  •  
  • Ди губжьыр псэм щигъэужьыхыжу,
  • ДыщIигъэдэIуу и псалъэм Алыхьым,
  • ЛIэщIыгъуэхэм къахоIукIыжри,
  • Нэхъыжь чэнджэщхэр
  • къыткIэлъыщIохьэ.
  • Львов. 1924 гъэ. Жэпуэгъуэм и 15
  •  
  • Ди шуудзэм и уэрэдыщIэ
  • Стародуб полкым и шууейхэ! Маржэ!
  • Къэсащ зэман дебгъэрыкIуэну,
  • Бий гущхьэм джатэр щыдгъэбзэну,
  • Нэмыцэм куэдрэ худогъэгъур
  • Ди гъащIэр къызэрагъэутхъуэр.
  • Ди командирыр зауэлI гуащIэщ,
  • И лIыгъэм щхьэкIэ хуэтщIу фIыщIэ,
  • Унафэу тхуищIым дахуэжыIэщIэщ:
  • «Ныбжьэгъухэ! Илъэс щитI нэблагъэ
  • Ди полкыр игъэлъагъуэу лIыгъэ,
  • Къимыгъэдзыхэу зауэ мафIэм,
  • ИIыгъщи уардэу и бэракъыр,
  • Щхьэр бийм щыхуигъэщхъа
  •  къэхъуакъым;
  • Ди ныбжьэгъуфIхэу Воинов, Шеер,
  • Щышынэ ящIэркъым биишэм.
  • Кърихмэ джатэр Миклашевский,
  •  щхьэщымыкIыу
  • Щолыд зэуапIэ губгъуэм
  •  уафэхъуэпскIыр.
  • Дэтхэнэ зыри зауэныгуу
  • ЛIыхъужьщи, къикIыркъым уанэгум.
  • ЗыхащIэрт пасэм ди адэжьхэм
  • Зэрагъэсар я щIэблэр лIыхъужьхэу -
  • ТекIуэныгъэм, щIыхьым я бэракъыр
  • Кърагъэхьыфу фоч уэ макъым.
  • Збруч псы зэпрыкIыпIэм,
  • Нэмыцэ къэрэгъулхэр «щэхуу» IуапIэу,
  • Ди дзэм гъуэгур къыщыхуащIым хуит,
  • Урыс лIыгъэр бийм игъэунэхуат.
  • Бэзэрджыкъ и дамыгъэ жорыр
  • Ихьащ щхьэпылъапIэм ди мыжурэм –
  • Сэшхуи, фочи, бжыи, япэм хуэдэу,
  • Щыдогъабзэ зэуапIэ губгъуэм,
  • Майор Къаныкъуэм и ныбжь уардэр
  • Хэтщ ди сатырым ноби тщIыгъуу,
  • Сыт щыгъуи хуэдэу, дигъэгушхуэу,
  • Шынэным дыщигъэукIытэу,
  • ЛIыгъэм и ныпыр къыддиIэту.
  • «Е лIын, е лIэн!» – ди нэхъыжь псалъэм
  • Къару къыхилъхьэ защIэщ ди лъым.
  • Ди нэхъыжьхэм хаша лIыгъэ гъуэгум
  • Дытетщ щIыхьым хуэдгъэлажьэу ди гур.
  • Стародуб полкым и шууейр
  • Зыхуэдэр къедгъэщIащ нэмыцэ
  • дэпсэлъэрейм.
  • Шуудзэ сатырхэр зэкIэлъхьэужьу
  • ЙобгъэрыкIуэри нэмыцэ быдапIэм,
  • Къагъанэ защIэу сахуэ лъэужьхэр,
  • Щозауэр къуэкIыпIэм, щозауэ
  •  къухьэпIэм.
  •  
  • ЛIэщIыгъуэ ныбжьым ит жыгейм
  • Хуэдэу Стародуб полкыр къуэпс быдэщ,
  • Щилъэгъуауэ куэдыкIей дунейм,
  • Хуаусауэ и лIыгъэм уэрэдхэр.
  •  
  • ИлъэсыщIэр – ди полкым
  • ДегъэгуфIэ мы жэщым, ныбжьэгъухэ,
  • ИкIи дегъэнэщхъейхэ!
  • Я гум къэкIауэ зэрыкIа унагъуэр,
  • Къызэхуосыж ди полкым и шууейхэр.
  • Мыбдеж шыгъупIастэр щынэхъ IэфIщ,
  • Хъуэхъубжьэр къыщаIэт нэхъ дахэу,
  • Къытхэмытыжуи жыдмыIэф
  • ЗауапIэ губгъуэм икIуэдахэр.
  • Нэпс гуащIэм нэхэр егъэпсыф,
  • КъокIыжри ди гум ягъэхъахэр.
  • Iумылым исея я кхъащхьэхэр
  • Щозэшыр губгъуэм,
  • Дэ илъэсыщIэр къидмыгъэхьэт,
  • ДызэщIымыгъуу зэш унагъуэу.
  • ЯхуэтIэтынущ ахэм хъуэхъур,
  • Я лIыгъэр мыхъуауэ лъэужьыншэ.
  • Шынагъэм я нэхэр къыщипхъуэу,
  • ЗыпыIуадзатэкъым биишэм.
  • ИкIи къысфIощIыр мы меданым
  • Абы я кхъащхьэр зэгуэкIыну,
  • КъыдэкIхэу щызэша я бэным,
  • Мы Iэнэм къыддетIысэкIыну.
  • ЛIыхъужьхэм я псэхэм, мыхыщIэу,
  • КъыддаIэтыну хъуэхъу фадэбжьэр.
  • КIуэдыжу бийм кърадза фэбжьыр,
  • Кърагъэхьэну илъэсыщIэр.
  • И псэр изагъэркъым кхъэ мащэм
  • ЛъыщIэж зэуапIэм кIуэну хуейм.
  • Шууейуэ ар хэтати гъащIэм,
  • Шууейуи ехыжащ дунейм.
  •  
  • Шууей С-Ъ и Iуэхур
  • Шуудзэм и теуэр напIэзыпIэщ!
  • Нэхъыщхьэр утемыплъэкъукI,
  • Къэгъуэти гъуэгу пхуэхъуну кIуапIэр,
  • Шыщхьэмыгъазэу екъутэкI.
  •  
  • Карпат и бгыжьхэр яугъуейуэ
  • Джабэ задэм бийр къыщыкIэрыхьэм
  • Лъэрытемыту ди шууейхэр
  • ЗыIэзыбжьэу зауэм Iуохьэ.
  •  
  • ЙобгъэрыкIуэхэр дыгъужь нэщIауэ,
  • ИщIэжу хэти и къалэн,
  • Я сэшхуэ, бжыхэмкIэ хагъащIэ
  • Биидзэм лъэкIыркъым къелын.
  •  
  • Хэт илъэгъуа зэгуэр мыпхуэдэ?!
  • Пыпхэщхьэ фIахыу пхыкI нэхъей
  • Нэсахэщи биидзэм ику дыдэм,
  • Узыр ирату ягъэлъей.
  •  
  • ЩIопхъуэж биидзэ къэшынар,
  • ПфIэщIыну пхыж жыхьэнмэм.
  •  
  • КъокIыжыр дигу Бэрэздж быдапIэм
  • Ди адэжьхэу щызэуахэр лIыхъужьу.
  • Дыщихуэм дэри лIыгъэ щIапIэ,
  • Пытщэфащ абыхэм я Iэужьым.
  •  
  • Стародуб шууейхэр Г. деж зэрыщебгъэрыкIуар
  • Ей шууей ахъырзэманхэу
  • ЗауэлI хъыжьэхэм я щIэблэ,
  • Фэ къывдалъагъур ди зэманми
  • ЛIэужьыр зэрыуэфыр бжьиблкIэ.
  •  
  • Гъунапкъэншэщи фи лIыгъэр,
  • Мэлыд хахуагъэм и уэздыгъэу,
  • Махуэ къэсыху гъуэгуанэ гугъухэм
  • Полкым и щIыхьыр щывгъэбагъуэу.
  •  
  • Иныжь губжьахэм я кIий макъым
  • Санэ аузым къыщыгъуагъуэр
  • Шуудзэм пхешыр гъуэгу къургъакъым
  • Бий хьэдэкIэ гъэнщIа лъы лъагъуэр.
  •  
  • Бгым джэрпэджэжу зэпадзыжыр
  • Къырыщхьэхэм щхьэщагъэIукI
  •  «маржэр!»
  • УIэгъэри къафIэмыIуэхуу
  • Шууейхэм бий лъэужьыр яхур.
  •  
  • ХэкIуэдахэм къыдоIэт я щIыхьыр,
  • Я лъыр тщIэжурэ ди сэшхуэр дгъабзэу,
  • Ахэр ихьэжынущ Тхьэм и пащхьэм -
  • ЗауэлI нэсрэ я напэр къабзэу.
  •  
  • Уеблэмэ ди Войнов лIыхъугур
  • Иропагэр абыхэм я зэфIэкIым,
  • Псэууэ къэнахэм къиплъэу ди нэгум,
  • ЛIыгъэ къыткъуэкIынур къриджыкIыу.