ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

«Жэщгъуэлъ»

2017-08-10

  • I
  • ЦIыхухэр куэду щызэхуэс, ахэр уэру щыпэкIу щIыпIэхэм, уэрамхэм, хьэблэхэм жылагъуэ хабзэр зэрыщагъэзащIэм кIэлъыплъ милиционерхэм махуэ къэс ирахьэкI къалэн-хэм къадэкIуэу, ныщхьэбэ нэгъуэщI пщэрылъ гуэри къыщащIащ: къалэм дэт кхъэ кIуэцIым зыщаплъыхьын хуейуэ.
  • Абы щхьэусыгъуэ иIэт. Иужьрей зэманым цIыхухэм я тхьэусыхафэ зыкъом къэIурт, я адэ-анэ, я бын, я благъэ-Iыхьлыхэр зыщIэлъ кхъэр бзаджэнаджэ тIысыпIэ зэрыхъуам теухуауэ. Абыхэм жаIэрт: «ЕфапIэ-ешхапIэ ящIыжауэ, хьэулей куэд мы- бы щызэхуос. ЩIалэ хьэхэбасэ зыкъомми къемызэгъ щалэжь».
  • - Мы кхъэм дыкъыщихьэм пасэрей философ гуэрым жиIауэ щыта пса-лъэ Iущхэр си гум къэкIыжащ, – жеIэ гупым я пашэ лейтенантым, и гъусэ сержантитIым захуигъазэу. – Абы жиIат: «Ажалым псори зэхуэдэ ещIыж – цIыхухъуи, цIыхубзи, сабии, балигъи, къулеи, къулейсызи, къулыкъущIи, лэжьакIуэжьи, лъагъугъуафIи, лъагъугъуеи, щIэпхъаджащIи, Iэдэбу щытари».
  • - Дунейр зэрыхьэхур, гува-щIэхами мыбы къызэрыкIуэжынур ямыщIэу, хьэжьвакъэжьышхыу, Iэбжьанэ фIейуэ, мылъкум я нэр къыщхьэрипхъуауэ псэуа нэпсей зыкъоми мыбы дэлъщ, – жеIэ сержант нэхъыжьым, лейтенантым и псалъэм пи-щэу. – Дунейм утетыху, дауи, фIыщ екIуу, хуэщIауэ упсэуну, тыншу уи гъащIэр епхьэкIыну, ауэ зэи зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым псори къызэрыпщIэныжынур…
  • - Зэт, зэт! – гупым я нэхъыжь лейтенантыр зэщIэувыIыкIащ, макъ гуэр зэхихри. – Зэхэфхрэ?..
  • ЕкIуэкIыу зи бгъуитIымкIэ кхъащхьэ сатырхэр къыщыт гъуэгу бгъузэм здрикIуэм хабзэхъумэхэр зэщIэувыIыкIащ, макъ къэIур нэхъ IупщIу зэхахын папщIэ.
  • Кхъэ кIуэцIым и ипщэрабгъу лъэныкъуэмкIэ къиIукI макъыр щэIу е пырхъ макъыу щытрэ щымытрэ зэхэхыгъуейт. Ауэ гурыIуэгъуэт хьэ хьэулей гуэрым ейуэ ар зэрыщымытыр.
  • Мащэ зэпылъыпIэхэм я зэхуакухэмкIэ дэкI милиционерхэр гъунэгъу ды- дэ хуэхъуащ макъыр къыздиIукI щIыпIэм.
  • - Жып уэздыгъэр щIэгъанэт! – жеIэ лейтенантым, нэхъ гъунэгъуу къыбгъэдэт сержантым зыхуигъазэу.
  • Уэздыгъэм идза нэхур занщIэу тридзащ кхъащхьэ гуэрым бгъэдэлъу пырхъыжу жей цIыхухъум. ТепIэныншэми, курткэ пIащIэ гуэр фIэкIа щIэдзыну имыIэми, ар IэфI дыдэу жейрт.
  • Милиционерхэм я псалъэмакъыр щызэхихым икIи уэздыгъэ нэхур и нэгум щридзэм, ар гужьеяуэ къыщылъэтащ.
  • Хэт ар? Дэнэ къыздикIар? Сыт кхъэ кIуэцIым щIилъыр, зэрытракIутэж-            рэ куэд мыщIа мащэ щIыIэм бгъурылъу?
  • II
  • Къыщащым цIыхухъум и гуфIакIэ жыпым къыдаха тетрадь пIащIэм гурыIуэгъуэ къищIащ псори, езым упкърыупщIыхьыни хуэмейуэ. Абы итт:
  • «Си щхьэгъусэм ткIийуэ къысхуигъэуващ: е сэ сыкъыхэх, е уи анэ ажалыфэр къыхэх – арыншамэ дэ тIур зы унэ дыщIэзэгъэнукъым».
  • Узижагъуэным и пщэм апхуэдэ къалэн хьэлъэ къыдэухуэ. Ар Iейщ, гугъу дыдэщ. Сыт сщIэнур? Сыт жысIэнур? Согузавэ. СогуIэж. Щхьэуназэ сыхъуащ. Къысхуэгупсысыркъым жысIэнумрэ злэжьынумрэ.
  • Си щхьэгъусэр къыхызохри, си анэр сфIэгуэныхьщ, сфIэпсэкIуэдщ. Гугъу дыдэ ехьу сэ абы сыкъилъхуащ, лъхугъэм илIыкIынкIэ шынагъуэ щыIэу. Бадзэ къыстримыгъэтIысхьэу сипIащ. Сригъэджащ, сихуэпащ, и кIэтIийр и вакъэпсу лажьэу. Зыми сригъэхъуэпсакъым. КъыстегужьеикIауэ псэуащ. ТIэкIу сыкъыщыгувэхэм деж гузавэу ар щхьэгъубжэм Iутт. Насыпыншагъэ гуэр къысщыщIа и гугъэу жейм езэгъыртэкъым, къикIукI-никIукIыу утыкум итт.
  • Апхуэдащ сыщысабиям щыгъуи, балигъ сыхъуа нэужьи. Сыщыкъуаншэм дежи абы псалъэ дыдж къызипэсакъым, си гум иримыхь къызжиIакъым.
  • Зэ закъуэщ къыщызжиIар. Ари къэшэн Iуэхум сыщыхыхьам щы-гъуэщ. Си анэм къызиIуэкIат си нэм къыфIэна цIыхубзыр гунэс зэры-           щымыхъур. Ар хуейтэкъым «Жэщ клуб» жыхуаIэ зэхуэсыпIэм къыщызгъуэта бзылъхугъэр щхьэгъусэ сщIы-ну. Хуейтэкъым абы сригъусэну.
  • - ТIэунейрэ лIы дэкIуа, щIэх дыдэуи абыхэм къыхыфIадзэжа, уэ нэхърэ илъэситхукIэ нэхъыжь цIыхубзыр щхьэгъусэ пхуэхъунукъым, – къызжиIат си анэм, сиущийурэ. – ЗэрыжаIэмкIэ, абы и анэри чыхум хэтащ. Иджыри хэтщ, япэ къэс цIыхухъум жэщгъуэлъ дэхъуу. Зи адэхэр зырыз        и бынитIыр гъэса зэрыхъуным зэи елIэлIакъым. Хабзэ зэрылъ унагъуэкъым къызыкIэлъыбжыхь цIыхубзыр къызыхэкIар. Ухуейкъым абы.
  • Хьэуэ, мамэ! Сэ абы сыхуейт, сытелIэрт, ситхьэкъуат, малъхъэдисым хуэдэу сызыщIишэрт! Ар щыслъа-               гъум и деж сылъэтэным ещхьу сыхъурт, дамэ къыстекIам хуэдэу. Си гукъыдэжым занщIэу зыкъиIэтырт. Си лъакъуэхэр псынщIэу щIэкIырт, я нэхъ спортсмен жэрхэм сатежын хуэдизу. Си Iэпкълъэпкъыр жан дыдэ хъурт. СызэIэр къыгуэсчыным хуэдэу, къару лъэщ къысхыхьэрт.
  • Абы сыщригъусэхэм деж хуиту, си тхьэмбылым щызу сыбауэрт. ГуфIэгъуэр си нэгум къищырт, дуней насыпыр сэ къызитауэ къысфIэщIыжу. КIэщIу жыпIэмэ, слъэкIынутэкъым ар къэзмышэн…
  • Лъагъуныгъэ гуащIэм итхьэкъуа, делэ ищIа сэ абы щыгъуэ мамэ жес-Iат:
  • - Сызэхъуэпса тхьэIухудыр къызумыгъашэмэ, зызукIыжынущ, къуршыпс уэрым зыхэздзэжынущ, бензин зытескIэжынурэ зызгъэсыжынущ е щхьэпылъэ зысщIыжынущ! – жысIэри.
  • Абы иужькIэ си анэ тхьэмыщкIэм сыт ищIэжынт? СыфIэкIуэд нэхърэ фIэмыфI цIыхубзыр щхьэгъусэ сщIымэ нэхъ къищтащ…
  • СщIамэ сыт?! Бэлыхь сыхэхуащ. Ди унэм хьэргъэшыргъэ, къэзэуат илъ хъуащ. Нэчыхь хуезгъэтха нэужь, занщIэу къызэрыкIа си фызыр сыкъэзылъхуа си анэм езэгъыртэкъым. Ар бжэгъуу и нэм къыщIэуэрт. Абы иш-хыр фIэкуэдт, ищIэр фIэмащIэт.
  • Уи Iэ-уи лъэр къыбдэбзу,  уи акъылым сэкъат имыIэу, щIалэгъуэ ныбжьми уиту жьы хъуа уи анэр умыпIыжыныр емыкIущ, хьэдэгъуэда- хэщ, ухуейуэ щытмэ – щIэпхъаджагъэщ.
  • Ауэ сэ схуэпIыжакъым: си фызым- рэ щыкъу анэмрэ къыскIэрыхъыжьэри, си анэ тхьэмыщкIэр лIыжь-фызыжьхэр щаIыгъ интернатым ирызагъэтащ.
  • Нобэр къыздэсым си гум схуигъэхужыркъым «мыбы нэхъ ущытыншынущ, мамэ» жысIэу интернатым щеста махуэм, уи гур икъутэу, а насыпыншэр зэрыгъар. Ар мащIэрэ къысхудэплъеят, и нэпс къыщIэлъэлъыр напэм къежэхыу! IэплIэ куэ-ди абы къызишэкIат, къызэкIуэтэлIэжурэ. «Тхьэм насыпыншэ уимыщI, си щIалэ», – жиIэурэ си щхьэм куэдрэ Iэ къыдилъат…
  • Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу зэанэзэпхъум сызыхашэжащ, си унэ тIэкIур залымыгъэкIэ сагъэщэжри.
  • Хьэрэм яхухъу си унэ уасэу яшхар, щыгъын, налкъутналмэс, дыщэхэкI лъапсей къращэхуу, сэхусэплъ лъапIэкIэ ягъэкIуэду, хьэулеякIуэ ири-кIуэу.
  • Си щыкъухэм я деж щызгъэкIуа гъащIэр дыджт, хьэлъэт, лъэхъуэщым уисым хуэдэу. Сыщхьэхуимытт. КъысхуащI си унафэт. УнэIут жыхуаIэм хуэдэ дыдэ сащIат, сыпщафIэ-сыжьыщIэу, бэзэрхэм, тыкуэнхэм сыкIуэу, хьэлъэ къэIэтынхэр си пщэм къыдэхуэу. Абы щыгъуэми езы зэанэзэпхъур телевизор еплъу щылът, сэхусэплъ лъапIэхэр зыхалъхьэу щыст, зэгъусэу е щхьэхуэ-щхьэхуэу хьэулеякIуэ дэкIырт, сэ унэхъумэу сыкъагъанэурэ…
  • Гугъущ адэ-анэ уимыIэжу, къыбдалъхуа щымыIэу, щIэблэ умыгъуэтауэ (щхьэхуиту иджыри дунейм дытегъэт, бын Iуэху дыхэмыту жиIэрти,  си фызым сабий гугъу хуэсщIу идэртэкъым), узыбгъэдэс фызым и гуапагъэ, и гулъытэ умылъагъуу дунейм утетыну. Гур пIейтейщ. Псэр тыншыркъым. Уи щхьэр здэпхьынур пщIэркъым.
  • Апхуэдэхэм деж сэ интернатым сыкIуэурэ си анэр слъагъурт. Абы сыбгъэдэст, сыдэуэршэрт, зэрысхузэфIэкIкIэ тезгъэурт, и гур фIы хуэсщIырт.
  • И Iизыныншэу унэм сызэрыщIэ- кIыр, си анэр здэщыIэ интернатым сызэрыкIуэр къэзыщIа си щхьэгъусэр Iэл фIыцIэу къызэкIуэкIащ. И анэр къыдежьууэ абы къыспиубыду щIидзащ лъагъунлъагъу си анэм и деж сызэрыкIуэр. Хьэргъэшыргъэ зыкъом абы щхьэкIэ сыхэтащ. Дызэрышхащ, дызэрылIащ. Псалъэ бзаджэ куэд зэжетIащ. ДыщызэфIэна махуэ гуэрхэм ящыщ  зым си щхьэгъусэр къызэбгат:
  • - Мы уи анэ ажалыфэр лIэнуми зэ лIащэрэт! – жиIэу.
  • Ди тхьэ! Абырэ си щыкъу анэмрэ я хъуэпсапIэр мыгувэу къайхъулIащ: куэд дэмыкIыу си анэ тхьэмыщкIэр дунейм ехыжащ. Хэт и фIэщ хъун, ауэ ар щыщIалъхьэм зэанэзэпхъур кхъэм нэкIуакъым, къысхуэгузэвакъым.
  • А псом яужькIэ сэ абыхэм сахэсыжыфакъым: си щхьэр щIэсхьэри, сыкъежьэжащ, си лъэм сыздихьым сыкIуэу. Си лъэм сыздихьар сыкъыщалъхуа къалэм дэт кхъэр аращ. Абы си анэр  щIэлъщ.
  • Махуэ зыбжанэ хъуауэ сэ абы и кхъащхьэм сыбгъурылъщ, и хьэкъыр, и щIыхуэр сыпшыныж къысфIэщIу. КъысфIощI си гум нэхъ зигъэпсэхуу, си псэр тIэкIу нэхъ тынш хъужащ. Попов Андрей».
  •  
  • III
  • Иратыжа дэфтэрыр и гуфIакIэ жыпым ирилъхьэжа нэужь:
  • - КхъыIэ, хъуну щытмэ, зи гуэныхь зыкъом стелъ си анэм и кхъащхьэм иджыри сыбгъэдэвгъэлъ! – къэлъэIуащ Андрей, и нэпc къекIуахэр IэдакъэкIэ щIилъэщIыкIыурэ. – Сэ абы зыщызгъэнщIыжыркъым.
  • Милиционерхэм абы жэуап иратыжакъым. Ауэ цIыхухъум и гугъу ямыщIу ахэр зэрыIукIыжам къикIырт: «Узэрыхуейщ».
  • ЛIЫГЪУР  Чэрим.