ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ПсэзэпылъхьэпIэ

2017-05-18

  • Хэку зауэшхуэм и тхыдэм хэтщ лIыгъэрэ хахуагъэкIэ, гуIэгъуэрэ бэлыхькIэ гъэнщIа напэкIуэцI куэд.     Ауэ щыхъукIи, абыхэм къахощ цIыхубэ насыпыншагъэкIэ, лIыгъэшхуэрэ шыIэныгъэкIэ нэгъуэщI зыри зыпэмыувыфын зы напэкIуэцI. Ар Ленинград блокадэрщ. Махуэ 900-кIэ, 1941 гъэм и бадзэуэгъуэм и 10-м къыщыщIэдзауэ 1944 гъэм и шыщхьэуIум и 9 пщIондэ, екIуэкIа а псэ-зэпылъхьэпIэ Iуэхур хъуащ Хэку зауэшхуэм и зэпэщIэувэныгъэ нэхъ кIыхь дыдэ. Нэмыцэ генерал-фельдмаршал Лееб Вильгельм и унафэм щIэт «Ищхъэрэ» дзэ гупышхуэм хэт бий зауэлIхэм япэу япэщIэувахэм ящыщащ ди хэкуэгъу щIалэ, авиацэм и сержант Махъцы Iэбу Шэмсэдин и къуэр.
  • Прохладнэ щIыналъэм хыхьэ Къэрэгъэш къуажэм 1917 гъэм къыщалъхуащ Махъцыр. Жылэм дэт курыт школыр хъарзынэу къиуха нэужь, щIалэщIэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзы-ру Налшык дэт техникумым. 1936 гъэм лаборанту лэжьэн щыщIидзащ Солдатскэ станицэм жылапхъэхэр щагъэхьэзыру щыIэ IэнатIэм и конторэм. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу школым егъэджакIуэу уващ, зэрылажьэм хуэдэури къиухащ парт еджапIэр. 1940 гъэм Дыджэхэ япхъу Жанпагуэ дахи щхьэгъусэ хуэхъури, унагъуэу тIысыжащ ар. А илъэс дыдэм Iэбу дзэм ираджащ, къулыкъу ищIэну. Ар хэхуащ Ленинград округым Хьэуар хъумэнымкIэ (ПВО) и частым. Адыгэ щIалэ жаныр икIи Iэчлъэчыр дзэ къулыкъум къигъэув мардэхэм щIэх дыдэу хуэIэижь хъуати, щIыхь зыпылъ а къалэныр ехъулIэныгъэкIэ ирихьэкIырт. Абы и лъэр щIигъэкIырт ныбэ илъу къэна сабийр, щIалэ цIыкIур, дунейм къызэрытехьар иту письмо гуапэ къызэрыIэрыхьами. И гумрэ и псэмрэ апхуэдэ щытыкIэм иту Iэбу къулыкъу ищIэрт. Сэлэтым гущIагъщIэлъу игъафIэ гурыфIыгъуэ псори нэхъ фагъуэ ищIат 1941 гъэм къэ-хъея Хэку зауэшхуэм.
  • Мэкъуауэгъуэм и 23-м зауэр къэхъейри, етIуанэ махуэм нэмыцэ кхъухьлъатэхэр Ленинград ебгъэрыкIуэу хуежьат, арщхьэкIэ къалэм   и уэгур зыхъумэ ПВО-м и дзэхэм бийм и кхъухьлъатэхэр щхьэщахужат. Адыгэ щIалэр зыхэт зенит батареем а махуэм къраудыхауэ щытащ бийм и кхъухьлъатэхэм ящыщу бомбэхэр зезыхьэ нэхъ инхэм хуэдэ. Апхуэдэу нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм япэу ярихьэлIат зенит полкым и ещанэ дивизионым и сержант, фочауэ отделенэм и командир Махъцы Iэбу.
  • Зауэм хуэхьэзыру зыубла бийр щыгугъакъым совет зауэлIхэр апхуэдэу ткIийуэ къыпэщIэувэну. «Барбаросса» зыфIища планым ипкъ иткIэ, Гитлер и мурадт СССР-м зэуэзэпсэу, хъыбарыншэу, щэхуу теуэу, Дзэ Плъыжьым зэрызехьэрэ Iэнкуныгъэрэ яхидзэу зэуэ зэтрикъутэн. Къэралыр зэрыщыту, абы и щыхьэр Москваи хэту, бийм къизэуну и гу-гъэт мазитIым къриубыдэу. СССР-р апхуэдэ щIыкIэкIэ хигъащIэмэ, Германием Iэмал игъуэтынут иужькIэ США-м пэщIэувэну, дунейпсо политикэм и унафэр зыIэщIилъхьэн папщIэ.
  • Бийм и мурад бзаджэ псори къызэтекъута хъуащ икIи мазитI пIа-  лъэм къриубыдэу «уафэхъуэпскIым» хуэдэу зэфIэкIын хуея зауэр илъэсиплIкIэ екIуэкIа зэпэщIэувэныгъэ гуащIэм хуэкIуащ. КъарукIи техникэкIи къефIэкI германыдзэм псэемыблэжу пэщIэтт ди дзэм и зауэлIхэр. Бийм и къарур щIэзыххэм ящыщт Ленинград зауэр. ЗыгъэпсэхупIэ зимыIэ, щыгъыныджэ икIи ныбаджэ хъуа ди зауэлIхэм къару къахилъхьэрт я къэралым, щалъхуа щIыналъэм я щхьэхуитыныгъэр зэрахъумэжым, я щIыбагъ къыдэт я анэхэр, шыпхъухэр, щхьэгъусэхэр, бынхэр фашистхэм лъэгущIэтрэ теупIэрэ ирагъэщI зэрымыхъунум. Iэбуи и гур зымыгъэкIуэдыр апхуэ-   дэ гурыщIэхэрт. Зы махуи дэкIыртэкъым ар и унагъуэм емыгупсысу, щIэхъуэпсырт бийр нэхъ псынщIэIуэу зэтриукIэу и адэ-анэм деж кIуэжыну, иджыри къэс имылъэгъуа, Iэхьед зыфIаща и щыпэлъху щIалэ цIыкIум Iуплъэну.
  • ПсэзэпылъхьэпIэ махуэ куэд къыхуихуащ ди хэкуэгъу щIалэм, зауэм щыIэху. Абыхэм ящыщт 1942 гъэм и мэлыжьыхьым и 4-р. Iэбу игу къигъэкIыжу зэрыщытамкIэ, а махуэм хуэдэу гуащIэу бийр Ленинград къемыбгъэрыкIуами ярейт. Нэмыцэ кхъухьлъатэхэм къалэм и уафэр апхуэдизу яуфэбгъуати, абы пшэ гуэрэнышхуэ къыщхьэщыхьауэ фIэкIа пщIэртэкъым. Кхъухьлъатэхэм я ву макъ шынагъуэмрэ абыхэм кърадзых бомбэхэр зэкIэлъхьэужьу къызэрыуэмрэ къыпщагъэхъурт дуней къутэжыгъуэр къэсауэ. ИхъуреягъкIэ мафIэмрэ Iугъуэмрэ зэщIищтати, хэплъагъукI щыIэтэкъым. Апхуэдэ щытыкIэ хьэлъэм ит ди зауэлIхэм ялъэкI къамыгъанэу бийм топышэр трагъэщащэрт. Нэмыцэ кхъулъатэхэм ящыщ куэд кърауды-хат абы щыгъуэ ди зенитчикхэм. Псори зэхэту зэхакъутат кхъухьлъатэ 36-рэ. Зэзауэ гуащIэм къыхэжаныкIа-хэм ящыщт Махъцы Iэбу зыхэт ещанэ батареер. А зауэшхуэм щызэрахьа лIыгъэм папщIэ батареем и командир Иванов Сергей къратат Вагъуэ Плъыжь орденыр. Адыгэ щIалэ напщIэ Iувым къигъэлъэгъуа зауэ зэфIэкI лъагэхэм къапэкIуэу къыхуагъэфэщауэ щытащ дамыгъэ лъапIэ – «И хахуагъэм папщIэ» медалыр.
  • ЛIыгъэшхуэ зыхэлъ адыгэ щIалэр абы иужькIэ нэхъри нэхъ ерыщыжу пэщIэуващ бийм. Iэбу фIыуэ къыгурыIуэрт Ленинград хъумэнымкIэ дэтхэнэ совет зауэлIми и щхьэкIэ жэуаплыныгъэшхуэ зэрихьыр. Промышленнэ, экономикэ, тхыдэ, щэнхабзэ, щIэныгъэ я лъэныкъуэкIэ хэкупсо мыхьэнэшхуэ зиIэ Ленинград, илъэс 206-кIэ къэралым и къалащхьэу щытауэ иджыри СССР-м и щыхьэр етIуанэу къалъытэр, бийм IэщIыхьэнкIэ Iэмал зэримыIэр гурэ псэкIэ зыхэзыщIэт Махъцыр. Ленинград и екIуэлIапIэ псори бий бза-джэм зэриубыдам гугъу ищIырт ари абы дэс цIыхухэри хъумэныр. ГугъапIэу къэнэжыр Ладогэ гуэл щтам «гъащIэм и гъуэгу» пхрытхъынырт. 1943 гъэм и щIышылэм а гуэлым и Iуфэм деж блокадэр щызэпратхъыфат ди зауэлIхэм, арщхьэкIэ Ленинград зэрыхуа къэухъуреихьыны-    гъэм кърагъэкIыфыным иджыри илъэсым щIигъу иIэт.
  • А Iуэхугъуэр зэфIэхыным ерыщу щIэбэнащ Махъцыр. 1943 гъэм ирихьэлIэу бийри нэхъ бзаджэж хъуауэ къебгъэрыкIуэрт къалэм и щхьэхуитыгъэм щIэбэн Ленинград, Волхов, Прибалтикэ фронтхэм я дзэхэм. Iэбу зыхэт зенит батареер дапщэщи къыхэжаныкIырт екIуэкI зауэхэм. А зэманым зэрихьа лIыгъэмрэ къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ папщIэ ди хэкуэгъум къыхуагъэфэщащ Вагъуэ Плъыжь орденыр. А илъэс дыдэм Махъцы Iэбу хагъэхьауэ щытащ КПСС-м.
  • Коммунист хахуэм и дамыгъэхэм 1943 гъэм и шыщхьэуIум иджыри зы къахэхъуащ. Адыгэ щIалэм ар къыхилъхьат депутатхэм я Ленинград къалэ советым и гъэзэщIакIуэ комитетым и унафэщIу абы щыгъуэ щыта Попков Пётр. А дамыгъэ лъапIэм и гъусэ тхылъым мыпхуэ-  дэу итщ: «СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм 1942 гъэм и дыгъэгъа-   зэм и 22-м къыдигъэкIа Унафэм    ипкъ иткIэ, Махъцы Iэбу Шэмсэдин и къуэм хуагъэфащэ «Ленинград зэрахъумам папщIэ» медалыр.
  • Хэку зауэшхуэм и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэс хэтащ Махъцыр. Къыщалъхуа Къэрэгъэш къуажэм ар къыщыкIуэжар 1946 гъэм и дыгъэгъазэ мазэрщ. Абы и бгъэгум хэлъ дамыгъэхэм ящIыгъут иужьрейуэ къыхуагъэфэщари: «Германием дызэрытекIуам папщIэ» медалыр. Илъэси 6-кIэ и гущIэм щихъума хъуэпсапIэ псори къехъулIауэ къыфIэщIырт Iэбу: ар узыншэу къекIуэлIэжат и адэжь лъапсэм, къыхыхьэжат и унагъуэм, илъагъужат и нэ къызыхуикI и щыпэлъху щIалэ цIыкIу Iэхьеди.
  • ЗауэлI хахуэр, коммунист нэсыр занщIэу пэрыувэжащ егъэджакIуэ IэщIагъэм. Зауэ гуащIэм ипсыхьа, гъащIэм куууэ щыгъуазэ икIи абы жыжьэу кIуэцIрыплъыф адыгэлI нэсыр куэд дэмыкIыу ягъэуващ Чапаевым и цIэр зезыхьэ колхозым и къэпщытакIуэ гупым и пашэу. ИлъэситI нэхъ дэмыкIыу ар партым и Прималкинскэ райкомым и инстуктору яшащ. Лэжьыгъэм и къызэгъэпэща-кIуэ IэкIуэлъакIуэу зыкъэзыгъэлъэгъуа Махъцыр Къэрэгъэш къуажэм къагъэкIуэжащ икIи абы щызэхэт колхозым и парт зэгухьэныгъэм и секретарь къалэныр пщэрылъ ща-щIащ ИужькIэ къуажэ советым и тхьэмадэу хахащ. А къалэным илъэс 12-кIэ пэрытащ цIыху пэжыр, Iуэхум ныкъусаныгъэ къыхимыгъэкIыу. Партым здигъакIуэ дэтхэнэ IэнатIэ-ри къызыхуэтыншэу зэфIихыу еса Махъцы Iэбу апхуэдэ дыдэущ зэрылэжьар Къэрэгъэш дэта щIэп заводым и пашэу, хозяйствэм и гъэтIылъыпIэм и унафэщIу щыщытами.
  • А псоми къадэкIуэу Iэбу жылагъуэ лэжьакIуэшхуэт. ЩIэблэм я унэтIакIуэ, я гъэсакIуэ IэкIуэлъакIуэм и жэрдэмкIэ Къэрэгъэш къуажэм къыщызэIуахауэ щытащ хэкурыдж музей. Абы щызэхуэхьэсащ жылэм    и тхыдэм, абы и цIыху пэрытхэм ятеухуа тхыгъэхэр, сурэтхэр, хьэпшыпхэр. Iэбу и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт Хэку зауэшхуэм теухуауэ музейм къыщызэрагъэпэща плIанэпэм.
  • Хэкум и щхьэхуитыныгъэр щихъума щIыпIэм мызэ-мытIэу тригъэзащ Махъцым, ТекIуэныгъэ Иным, къалэм блокадэр щыщхьэщаха махуэм ирихьэлIэу. Япэу ар къалэм ирагъэблэгъащ 1950 гъэм. Ленинград обкомымрэ къалэ комитетымрэ я   япэ секретарь абы щыгъуэ хъуа Попов Пётр пщIэшхуэ къыхуищIащ Iэбу. Абы жиIэгъауэ щытащ зенитчик Iэзэр зэрызэуа топыр къалэм къыщызэрагъэпэщыну музейм щIагъэувэну я мураду. Нэхъ иужьыIуэкIэ, 1978 гъэм, Iэбу аргуэру ирагъэблэгъащ къалэ-лIыхъужьым икIи «Ленинград и ПВО-м и ветеран» цIэ лъапIэмрэ абы щыхьэт техъуэ дамыгъэмрэ къратащ. Поповым жиIа псалъэхэри пэж хъуат: Ленинград и уафэр Махъцы Iэбу бийм зэрыщихъума зенит топыр щIэтщ Артиллерие, инженер, связь дзэхэм я музейуэ Ленинград дащIыхьам. Махъцыр пщIэ хуащIу абы ирагъэблэгъауэ щытащ. Дауи, гукъэкIыж куэд  и гум къыдридзеижат зауэлI     хахуэм, илъэс бжыгъэкIэ зэрызэуа Iэщэм Iэ щыдилъэм…
  • ЗауэлI хахуэр, егъэджакIуэ Iэзэр, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ коммунист пэжыр дунейм ехыжащ 1982 гъэм. Абы илъэс 19-кIэ кIэлъыпсэужащ и щхьэгъусэ Жанпагуэ. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ зяку дэлъу къэгъуэгурыкIуа зэщхьэгъусэхэм унагъуэ дахэ яухуат. Хэку зауэшхуэм и япэ илъэсым дунейм къытехьа я къуэ пажэм иужькIэ абыхэм иджыри зэдагъуэтащ зы щIалэрэ хъыджэбзищрэ. Абыхэм ящыщ дэтхэнэри адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ я жыпхъэхэм иту, зэрыпсэун IэщIагъэрэ щIэныгъэрэ яIэу гъащIэм хагъэуващ нэхъыжьхэм.
  • Махъцы Iэбу и бынхэр, абыхэм къащIэхъуа щIэблэхэр нобэ ирогушхуэ я адэр, адэшхуэр, дадэшхуэр лIыгъэрэ хахуагъэрэ къигъэлъа-гъуэу Хэку зауэшхуэм зэрыхэтам. Къызэралъхурэ мы гъэм илъэси 100 ирикъу Iэбу и гъащIэр и щапхъэу ахэр мэпсэу, нэхъыжьыфIым и фэеплъ нэхур яхъумэу.
  • Къардэн  Маритэ.