ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Сыт дэ Мазэм къыщытлъыхъуэнур?

2017-03-16

  • Илъэс 45-рэ и пэкIэ ЩIым къигъэзэжащ «Луна-20» планетэ зэхуаку станцым. Абы Мазэм и щыгум щыщ къыздихьащ.
  • Иджыри къэс еджагъэшхуэхэм гулъытэшхуэ хуащI Мазэр джыным. Ар я плъапIэщ хьэршым кхъухьхэр зыгъэлъатэ къэралхэм. Сыт дэ абы щытщIэнур? А упщIэм жэуап ирет Моск- ва къэрал университетым (МГУ) Мазэмрэ планетэхэмрэ джынымкIэ и лабораторэм и унафэщI Шевченкэ Вячеслав.
  •  
  • Уи  лъэгум  щIэлъщ
  • ЦIыхухэм къалъыкъуэкIа шынагъуэхэм ящыщ зыщ климатым хуабжьу зэрызихъуэжыр. ЛIэщIыгъуэм и кIэухым хуабэм и зэран екIынущ щIы щхьэфэм и процент 85-м. ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм къалъытэ абы и щхьэусыгъуэр энер-гие зэгъэгъуэтыным хуэгъэзауэ цIыхум иригъэкIуэкI лэжьыгъэр арауэ икIи къытщIэхъуэ щIэблэм а къулейсызыгъэр щхьэщахын папщIэ мы Iуэхур ЩIыр мыхъуу, нэгъуэщI щIыпIэ гъэIэпхъуэн хуейуэ. Мазэр увыфынущ энергие къэлэжьыпIэ гъуэзэджэу.
  • Мы зэманым энергие зыIэрагъэхьэ углеводородхэр   ягъэсурэ.  Ахэр зэрызэрахъуэкIын къэлъыхъуэн хуейщ. Зэгуэр Курчатовым и япэ къуэдзэу щыта совет  физик Головин Игорь блэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэм къыхилъхьауэ щытащ «дейтерий-гелий-3» термоядернэ реакцэр и лъабжьэу энергетикэм зрагъэужьыну – абы нэхъ къаруушхуэ къет иджырей атом реакторхэм нэхърэ. ИкIи радиацэ гуэри щыIэкъым!
  • АрщхьэкIэ гелий-3 изотопу ЩIым щыIэр килограмм зытIущ нэхъыбэ хъуркъым. Ауэ ар Мазэм щыкуэдщ: илъэс мелардхэм абы и щхьэфэм дыгъэ бзийм  щызэхуихьэсащ. НАСА-м къызэрилъытамкIэ, апхуэдэ гъэтIылъыгъэу мазэ щхьэфэм телъщ тонн зы мелард. Абыхэм цIыхухэр ярикъунущ илъэс минитхукIэ!
  • Дэри едгъэкIуэкIащ къэхутэныгъэхэр. Къыхэтхащ Мазэм и Флемстид Пи кумб мыиныр. Апхуэдэ зы щIыпIэм гелий-3-уэ тонн 65-рэ щызэхуэпхьэсыфынущ. Абыхэм энергиеу тераватти 6,5-рэ къатынущ. Зэвгъэпщэн папщIэ: мы зэманым зы илъэсым дуней псом къыщагъэсэбэпыр тераватт 17 къудейщ.
  •  
  • ХъугъуэфIыгъуэхэр-щэ?
  • АрщхьэкIэ энергием и закъуэкъым Iуэхур зэлъытар. Платинэм, гъуаплъэм, дзэхум я къыщIэхыпIэу къахутахэр, илъэс 40 дэкIмэ, нэщI хъуну хуагъэфащэ. Адрей металл гъуэтыгъуейхэми ар къапоплъэ. Абы щыгъуэми, ахэр къыщагъэсэбэп электроникэм, связым, роботхэр щIыным я IэнатIэм…
  •  Зы хэкIыпIэ къыхалъхьащ – ЩIым пэгъунэгъу къэхъу астероидхэр къаубыдыну икIи къагъэсэбэпыну. Зы километррэ ныкъуэрэ фIэкIа зи мыкIыхьагъ астероидым металл гъуэтыгъуейуэ псори зэхэту доллар триллион 20 и уасэ хэлъынкIэ хъунущ.
  • Ауэ ахэр къыумыубыдми хъуну къыщIэкIащ: зэгуэр абыхэм я «къуэшхэр» куэдыкIейуэ тещащэу щытащ Мазэм. Абы щыхьэт тохъуэ кумб куу минхэр. Еджагъэшхуэхэм шэч къытрахьэркъым абыхэм я Iыхьэ плIанэм нэблагъэм астероид теплъэ зэраIэм. Ахэр щэщауэ Мазэм и щIыIум телъщ – уелэжьын папщIэ Iэмэпсымэ гугъухэм ухуейкъым. Зы «хьэлъэзехьэ» закъуэм ЩIым къигъэсыфынущ къулеигъэ ин.
  • Мы зэманым а псори шыпсэ хуэдэщ. АрщхьэкIэ ахъшэ халъхьэмэ, щIэблитI-щы нэхъ дэмыкIыу мы IэнатIэм хэхъуэ къиту щIидзэнущ. Мазэр къэгъэIурыщIэным дэ ипэжыпIэкIэ дыхуэхьэзырщ. Псалъэм и хьэтыркIэ, Лавочкиным и цIэр зезыхьэ НПО-м къахуигъэлъэгъуащ сырье зэрагъэхьэзырыну Iэмэпсымэ зэраухуэну щIыкIэр. «Роскосмос»-м и мурадщ «Луна-Глоб», «Луна-Ресурс» станцхэр иутIыпщыну.
  • 2021 гъэм гъуэгу трагъэхьэну я мурадщ жьы хъуа «Союз»-хэр зэзыхъуэкIыну «Федерация» кхъухьыр. Мис а кхъухь дыдэм цIыхухэр ихьу иужькIэ Мазэм кIуэну.
  • Писаренкэ  Дмитрий.
  • «Аргументы и факты»