ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Къалмыкъ БетIалрэ Микоян Анастасрэ

2016-12-06

  • ЗэхуэзэхукIэ  зэщыгуфIыкIми,  а  тIум
  • гужьгъэжь  зэхуаIэт:  я  кум  дэтт  Псыхуабэ
  •  ПцIым лъакъуэ щIэткъым
  •  Политикэми хуэдэу, иджыпсту тхыдэми темыпсэлъыхьыр щхьэхынэхэм я закъуэщ. Абы щыгъуэми, пэжыр зыщIэри зыIуатэри езыхэм я закъуэу къыщагъэхъуну хущIэкъуу. Сытми я щхьэфэ йоIэбэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, иджыблагъэ маршруткэм дису гъуэгу дыздытетым сэ си къуажэ Куба (ХьэтIохъущыкъуей Ещанэм) щыщ цIыхубзым гукъанэшхуэ хэлъу жиIащ: «Емынэм ихь Къалмыкъ БетIал! Прохладнэ зыIэригъэхьэн папщIэ, Псыхуабэ ихьри яритащ. Иджы Горячеводск укIуэн щхьэкIэ Налшык укъыщитIысхьэн хуей мэхъу. Ар дыдеямэ, ди Балъкъ лъэмыж телъынут!»
  • Нэхъапэми сэ куэдрэ зэхэсхащ Къалмыкъ БетIал «Пятигорск ихьри яритауэ». АтIэми, жызыIэхэр мы цIыхубзым хуэдэ гуэрхэм я закъуэкъым – абыхэм мыма-щIэу яхэтщ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэхэр: тхакIуэхэр, журналистхэр, уеблэмэ еджагъэшхуэхэр. Хэбгъэзыхьмэ, есэпащи, «щIаритам» и щхьэусыгъуэр зригъэщIэну зыри хуейкъым. Къалмыкъ БетIал, арыншами, пэжми пцIыми къуэлъыр ирокъуж, атIэ сыт пцIы лей щIытеплъхьэнур? Iуэхур зэрыщытар нэгъуэщIущ. Сэ ар къэзгъэлъэгъуэну сыхущIэкъунщ парт, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэу щыта Микоян Анастас и гукъэкIыжхэр тегъэщIапIэ сщIыурэ.
  •  
  • Бэзэрыр хэти ейщ
  •  
  • Каспий зэпрашу яукIа баку комиссар 26-м яхэмыхуэу къела Микоян Анастас совет лъэхъэнэм къулыкъушхуэхэр иIы-гъащ. Ар тыншу ядекIуэкIащ псоми – Ленинми, Сталинми, Хрущёви, Брежневи. «От Ильича до Ильича без инфаркта и паралича» псэлъафэр хуабжьу фIэфIт, уеблэмэ, ар езым къигупсысауи жаIэ. АтIэ, мис а Микоян 1922 гъэм партым и Кавказ Ищхъэрэ крайкомым и япэ секретару къагъэкIуащ. А зэманым ди деж щыIа щытыкIэм теухуауэ езым и гукъэкIыжхэм щыщ пычыгъуэ цIыкIу къэтхьынщ: «Къэбэрдейхэр Бгырыс Республикэм 1921 гъэм къыхэкIыжат. ИужькIэ абыхэм я щапхъэм ирикIуащ балъкъэрхэри. Ахэр а республикэм щIыхагъэхьэн щхьэусыгъуэ щыIакъым. Муслъымэн дин зэраIыгъым фIэкIа,  адрей лъэпкъхэм зыкIи япыщIатэкъым. Хэбгъэзыхьмэ, бэзэр здэкIуэр Владикавказтэкъым, атIэ Псыхуабэт. Налшык къуажэшхуэ къудейт». Абы къыкIэлъо- кIуэ нэхъ гъэщIэгъуэн:
  • «1922 гъэм си лэжьыгъэм сыпэрыува иужь, япэу сызыIущIахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыцIэрыIуэ дыдэ Къалмыкъ БетIал. Абы сэ къызжиIащ Пятигорск областым и къалащхьэ яригъэщIыну икIи а Iуэхур ВЦИК-м къыщыхригъэлъхьэну зэримурадыр. Сэ абы занщIэу икIи къехьэкI-нехьэкI хэмылъу жесIащ ар зэрыдэзмыIыгъынур: Пятигорск урысейпсо курортщ, ар зефхьэфынукъым. ЕтIуанэрауэ, Пятигорск фыдэсурэ, унафэщIхэм щIыналъэм зыфхуегъэужьынукъым. КъищынэмыщIауэ, мыбы щыпсэухэм я нэхъыбэр урысщ».
  • Къэтхьа пычыгъуэхэм укъыщеджэфынущ Микоян и гукъэкIыжхэр иту 1971 гъэмрэ 1975 гъэмрэ къыдигъэкIауэ щыта «Так было», «Моя борьба» тхылъ IувитIми. «ЖесIар апхуэдизу и жагъуащэ хъуати, Къалмыкъым ар, уеблэмэ хущIэуфэртэкъым», – щIегъуж япэ секретару щытам. Сыту пIэрэт а пычыгъуэхэр 1971, 1975 гъэхэм зэкIэлъыкIуэу къыдигъэкIа тхылъитIми щIыхигъэхьар? Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, Псыхуабэ «къызэрырамытыжамкIэ» езым иIэ фIыщIэр къыхигъэщыну и мурадти аращ.
  • Ауэ зи гугъу тщIы псалъэмакъыр абы нэхъ щхьэтечу къыщехьыж 70 гъэхэм щытхъушхуэ къытригъэлъадэу «Партийная жизнь» журналым къытрыригъэдза-уэ щыта «Къалмыкъ БетIал» очеркым: «БетIал тегъэщIапIэ ищIырт областым къалэ зэримыIэр, къэбэрдейхэми балъкъэрхэми Псыхуабэ бэзэрым фIэкIа нэгъуэщI кIуапIэ зэрамыIэр. «СлIожь, бэзэрыр хэти ейщ, ирекIуэ, ар зыми къапиубыдыркъым, – естыжащ жэуап, – IуэхущIапIэхэм щылэжьэн ямыIэмэ, мис  а Пятигорск дыдэм и унэхэр зэкIэ къагъэсэбэпи хъунущ. Дэ псори дызыкъэралщ».
  • ИтIанэ къеIуэтэж Iуэхур жыжьэ кIуэтауэ зэрыщытар: «Къалмыкъым и телъхьэ къищIат ВЦИК-м и секретарь Енукидзе, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ нэгъуэщIхэр. Енукидзе арэзы хъуат мы Iуэхур ВЦИК-м зыщытепсэлъыхьынухэм яхигъэхьэну».
  •  
  • Абдежи щиухатэкъым
  •  
  • Сытыт «Псыхуабэ» псалъэр зэрызэхихыу Микоян апхуэдизу зыкъыщIритIар? Абы, дауи, ищIэу къыщIэкIынут ижь-ижьыж лъандэрэ Псыхуабэр адыгэ лъахэу къызэрекIуэкIар. Абы и Iуащхьитхум къетIысэкIауэ исащ ди къуажэхэр. Хэбгъэзыхьмэ, урыс быдапIэ щаухуа иужьи, ди япэ итахэм ар езыхэм ейуэ фIэкIа зэи къалъытакъым. «Пятигорские черкасы» – апхуэдэу нэгъуэщI лъэпкъхэр нэхъ пасэIуэм къеджэу щытащ къэбэрдей адыгэхэм. Ар къыхощыж дэфтэр, тхылъ куэдыкIейм, уеблэмэ Пушкин Александр и «Пащтыхьыпхъу лIамрэ пелуаниблымрэ ятеухуа таурыхъ» цIэрыIуэм.
  • Бэзэр кIуапIэу Псыхуабэ зэрыдиIам егъэщIылIауэ Микоян итхахэр зэрыпэжми шэч гуэри хэлъкъым. Балъкъ Iуфэ Iусхэр, Дзэлыкъуэ щIыналъэр нэхъыбэу щыщахуэр Псыхуабэт, IэщхэкIхэр, гъавэр, пхъэщхьэмыщхьэр щащэр Гумкъалэт (Георгиевск).
  • Жыжьэ сыIэбэнкъыми, школыр къэзухыху сэ Налшык щэ е плIэ фIэкIа сыщыIакъым, ауэ Псыхуаби Гумкъали мыIейуэ сцIыхурт. Мыри зэи сщыгъупщэркъым: псым дызэпрыкIрэ къытпэщыс Марьинскэ станицэм автобусым дыщитIысхьамэ, нэхъыжь щыту дэ зэи дыщысынутэкъым -  къызэрихьэу дыкъыщылъэтырт. Ар хуабжьу яфIэтелъыджэт ди гъунэгъухэм, ахэр зэи къэтэджынутэкъым жьыкIэфэкIэ щхьэкIэ, я бынхэми загъэхъеинутэкъым. «Фылъэпкъ узыншэщ, фыадыгэ нэсщ, мис аращ гъэсэныгъэ жыхуаIэр!» – къыджаIэрт. Мыр Iуэхум щымыщми, ар къэзмыIуэтэжын слъэкIыркъым…
  • Ауэ мыдэкIэ къэдгъэзэжынщи, БетIал нэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэт Псыхуабэ областым и къалащхьэ ящIыну къигъэувыну: Граждан зауэм и лъэхъэнэм Кавминводхэм я нэхъыбэ дыдэр хужьхэм къаIэщIэзыгъэкIыжар къэбэрдей шуудзэрт, а зэманым Тэрч къегъэщIылIа лъэпкъхэм я зэхуэсхэри нэхъыбэу щызэхыхьэри Псыхуабэт. Мыбы адыгэ зэрыщымыпсэум теухуауэ Микоян тегъэщIапIэ ищIри фэрыщIыгъэт: абы щыгъуэм «Налшык къуажэшхуэми» ди лъэпкъэгъухэр дэстэ-къым. «Псыхуабэ урысейпсо курортщ», абы фэ зыфхуегъэужьынукъым» жыхуиIэри пцIыт – курортым езым зиIыгъыжыфынут, хэхъуэшхуэ щIыналъэм къыхуихьу.
  • И мурадыр апхуэдэ щIыкIэкIэ зэпыуда щыхъум, Къалмыкъыр нэгъуэщI Iэмал хуэкIуащ: жылагъуэшхуэхэр зэхэгъэкIын зэрыхуейр щхьэусыгъуэ ищIри, абы къуажэщIэхэр щигъэтIысу хуежьащ Псыхуабэ лъэныкъуэмкIэ. ИтIанэ областым и гъунапкъэр а къалэм егъэщIылIа хъунут. АрщхьэкIэ Тамбукъан гуэлым фIэкIыфакъым: апхуэдабзэу ди дежкIэ къэкIуатэрт Ставропольери. Арати, а хыжьей цIэрыIуэр я зэхуэдэ гъунапкъэ хъуащ щIыналъитIым.
  • Мы Iуэхум, дауи, залымыгъи хэлът: укъыщалъхуа, укъыщыхъуа жылэжьыр убгынэу, щIыпIэ къуейщIейм уIэпхъуэныр тынштэкъым, къэралыр зыгуэркIэ къыбдэIэпыкъуми. Псалъэм и хьэтыркIэ, мис а Тамбукъан и Iуфэм щагъэтIыса ЯтIэкъуэ зихуэдар къыбжеIэ абы фIаща цIэм. АрщхьэкIэ, зэманыр апхуэдэти, зыри жыпIэ, умыарэзыуэ укъэув хъунутэкъым.
  •  
  • Уегупсыс зэрыхъунумкIэ…
  •  
  • Иджы жэуап еттыну дыхущIэкъунщ Къалмыкъым и жэрдэмыр Микоян щIыдимыIыгъам теухуа упщIэм. 1915 гъэм Тыркум хьэлэч къыщызэтращIа ермэлыхэм ящыщу лъыгъажэм къелахэм дунейм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, псом хуэмыдэу Урысейм, къыщалъыхъуэрт щхьэегъэзыпIэ. Микоян хуабжьу жыжьэрыплъэт, абы занщIэу къыгурыIуащ Кавминводхэр езым и лъэпкъэгъухэм псэупIэ гъуэзэджэ зэрахуэхъуфынур. Ар нэхъ тыншу къащехъулIэнур а щIыналъэр Ставропольем хыхьэмэт… Иужьрейри хуейтэкъым ар иутIыпщыну. Мы щIыпIэр сыт щыгъуи зыгъэпсэхупIэ цIэрыIуэу щытащ. Урысей пащтыхьыгъуэм и зэманми иужькIи Нартсанэ къакIуэу щытащ къэрал унафэщIхэмрэ зэфIэкI зиIэхэмрэ. Ар Ставропольер зезыхьэхэм къагъэсэбэпырт унафэщIхэр зрагъэцIыхун, жыIэщIэу, Iуэхум куууэ кIуэцIрыплъыфу зыкърагъэлъагъун, иужькIэ Москва къулыкъушхуэхэр къыщыхаудын папщIэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, партым и ЦК-м и Политбюром хагъэхьахэщ икIи ЦК-м и секретарь хъуахэщ зэман зэмылIэужьыгъуэхэм Ставрополь крайм и унафэщIхэу щытахэу Суслов Михаил, Кулаков Фёдор, СССР-р лъэлъэжыным и лъабжьэр зыгъэтIылъа Горбачёв Михаил …
  • 1922 гъэм Микоян Анастас мыхъуу, абы и пIэкIэ Орджоникидзе Серго е Киров Сергей къагъэкIуамэ, псори нэгъуэщIу къыщIидзынкIэ хъунут. Ауэ тхыдэм къэгъазэ иIэкъым.
  •  
  • Мыри щIыдогъуж
  •  
  • Мы гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм ФедерацэмкIэ Советым къыщыхалъхьащ Кавминводхэр экономикэ и лъэныкъуэкIэ курорт щIыпIэ хэхауэ икIи езым гъунапкъэхэр иIэжу къэлъытэным теухуа проектыр. Нэхъапэми мызэ-мытIэу къаIэтауэ щытащ курортыр крайм и унафэм къыщIэгъэкIын хуейуэ. Куэдым къалъытэ крайр курортым зегъэужьыным емылIалIэу, къыхилъхьэм нэхърэ Iихыр нэхъыбэу. ТегъэщIапIэ ящI Пятигорск иджы Кавказ Ищхъэрэм и щыхьэр зэрыхъуар. Ауэ ар нэгъуэщI псалъэмакъщ. Дэ дызыхущIэкъуар ди блэкIам и зы лъэхъэнэм Iуэхур зэрыщытар къэтIуэтэнырщ.
  •  
  • ШАЛ  Мухьэмэд.