ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

КIуащ БетIал теухуа гукъэкIыжхэмрэ абыхэм къакъуэжа къуэпс гуэрхэмрэ

2015-12-01

  • (КIэухыр. ПэщIэдзэр №№223-225, 227-хэм итщ).
  •  А гуныкъуэгъуэри зэриIэрагъэнт а гъэмахуэ дыдэм абы тIэкIу си жагъуэ къищIынри къызыхэкIар. Пэжыр умыбзыщIмэ, БетIал лажьэ иIэтэкъым – къуаншэр сэрат: изрэ ныкъуэрэ зэрыщIэркъым жыхуаIэм ещхь сыхъури…
  • БетIал. 1954 гъэ

    Илъэс псокIэ сыкъэтауэ сыкъэкIуэжати, дыдейхэми сэри дуней гуфIэгъуэр диIэт. ЗызэщыдгъэнщIыжыртэкъым. Ауэ, си лъэри убыдыгъуейти, пщIантIэм сыдэзагъэртэкъым: школри, си ныбжьэгъухэри, къалэри зэщIэзгъэхьэрт. Ар зи гуапэ мыхъу дыдейхэм зыкъысхуагъэгусэрт, гу къысщахуэжыртэкъыми, пщIантIэм сыдагъэкIынутэкъым. АрщхьэкIэ саIэщIэкIырт. ЗызгъэщIагъуэу цIыхум закъезгъэлъагъун хуейкъэ?! ТхакIуэхэм я союзри, редакцэхэри, радиори – сыздынэмыс щымыIэу псори къызэхызожыхь, БетIал и чэнджэщрэ и псалъэкIэ ахъшэ къызолэжь. Бубэ махуэ къэс сыбгъэдэлъадэркъым. АтIэми, ар ТхакIуэхэм я союзым щылэжьэжыркъым – пединститутым игъэзэжыпащ. Абы и пIэм ЩоджэнцIыкIу Iэдэм иувэжащ. Зым и гуэныхьи сыткIэ сыхуей? Ар си жагъуэ хъуауи си гуапэу щытауи щIысхужымыIэнур Къардэн Бубэ къысхуищIахэр сщыгъупщэжауэ аракъым – Iэдэми и Iей лъэпкъ зэи слъэгъуакъым. Ауэ, си напщIэ телъ зэпытыр БетIал къызэрысхущытаращ. Абы къызэрызжиIэмкIэ, Iэдэми Буби лажьэ яIэкъым: тIури лIыфIщ, тхакIуэфIщ, цIыху хъарзынэщ. Бубэ и хъарзынагъыр фIыуэ згъэунэхуакIэт, Iэдэм щхьэкIи БетIал жиIэхэр зэрыпэжыр си нэгу щIэкIыу хуежьащ: а лэжьапIэм сыщIэлъадэрейт. КъыфIэбгъэкIмэ, абыхэм сахэмыхьауэ къалэм зэи сыдэкIыжыртэкъым. Щхьэлыкъуэрэ Налшыкрэ яку дэлъ гъуэгуанэр сэркIэ зыми щыщыжтэкъым; игъащIэм симыIа лъакъуэрыгъажэ зыкъизых къэсщэхуат, ари къызэрымыгуэкIыу, спидометри уэздыгъи тетыжу. Ар къызэзыгъэлэжьари Iэдэмрэ БетIалрэт. ТхакIуэхэм я союзым Iэрытх куэд къыIэрыхьэу щытащ. Мис ахэр къуатырт, ухагъаплъэрти, къызэрыпщыхъуар уагъэтхыжырт. А лэжьыгъэм ахъшэ хъарзынэ къызэрыпэкIуэр япэ дыдэу зэрызгъэунэхуами, иужькIи а къигъэхъуапIэм Iыхьэншэ сыщымыхъуу зэрекIуэкIами Iэдэм и фIыщIи хэлъщ. Абы апхуэдэ гулъытэ зылъигъэсыр си закъуэтэкъым – «Iуащхьэмахуэ» журналыр къызэрагъэпэща нэужьи абы щылажьэ щIалэхэм а рецензэхэмкIэ е подстрочникхэмкIэ щIэх-щIэхыурэ зыгуэр къыдигъэлэжьу щытащ. Абыхэм сэ фIыуэ сыщыгъуазэщ икIи Iэдэм теухуа гукъэкIыжхэм щыстхыжащ. НтIэ, зэрыжысIауэ, лъакъуэрыгъажэ шу сыхъуати, дэнэкIи псынщIэу сынэсырт. Пэжщ, си щхьэм къыхуэсщэхуа хуэдэу щыт а «шы» лъакъуитIым нэхъыбэрэ тесыр сменэкIэрэ къалэм щылажьэ си къуэш нэхъыжь Хьэчимт. Абы и жэщ кIуэгъуэхэм дежт сэ а «гъущIышыр» махуэм къыщыслъысыр.

  • Дыдейхэр, псом хуэмыдэу Дотрэ Нанэрэ, ахьей къысщыгуфIыкIрэт зэщыхуэпыкIауэ Москва къикIыжащ жаIэрти. Ари хьэхрэ-щIыхыу! Зы илъэс фIэкIа емыджа Чачиф, НэфIыцIэ (ахэрат а тIур къызэрызэджэр) зэрыхъуар ягъэщIагъуэрт. МылIэр лIы мэхъу щIыжаIэращи, тхъупсыр къызагъэжэх. Пэжщ, а илъэсыр, псом хуэмыдэу япэ мазэхэр, зэресхьэкIам ехьэлIауэ зыгуэрхэр щажесIэжам къыстегъахэт. Си Iуэхур зыIутыр зэращызбзыщIам щхьэкIи къызэшхыдат. Ауэ а псори блэкIат. Иджы ялъагъур нэгъуэщIти, щытхъу егъэлеякIэ срамыхьэжьэн, а къызэхъулIахэр си закъуэ IуэхукIэ къызэрызмыхьар къагурыIуэн папщIэ зи сэбэп къызэкIахэм, ноби зи нэIэ къыстетхэм я хъыбарыфI щажесIэм, гупсэхуу къызэдэIуа ди адэм:
  • - Уэ лIо абыхэм яхуэпщIэжыфар? – жеIэри сыкъегъэуIэбжь.
  • - ЛIо сэ абыхэм яхуэзбгъэщIэфынур?
  • - НытIэ, къэхь фIэкIа мэхь зымыщIэж щыIэ? – жиIэурэ къызошхыдэ.
  • И усэщIэм Шортэн Аскэрбий къыхуоджэ. 1956 гъэ, дыгъэгъазэм и 11

  • Хъыбар гъэщIэгъуэн. 1957 гъэ, гъатхэпэ мазэ

  • Ныбжьэгъугъэм «зрипхахэр». БетIал сэмэгумкIэ щытщ.1950 гъэ

  • Дот абыхэм нэхъ гуауи зэхызигъэхауэ, игъащIэм Iэпи къыстрилъхьауэ сщIэжыркъым…
  • - Абыхэм хуэдэу умылIышхуэми яхуэпщIэфыни щыIэщ, тIасэ. ЦIыхуу укъэзылъытэм уи гулъыти илъагъун хуейщ, – жеIэ Дот. – А зи гугъу къытхуэпщIахэр мыхъуамэ, уи тхыгъэхэр къытрадзэу, Москва еджакIуэ укIуэу, абы игъащIэм умылъэгъуа щыгъынхэмкIэ зыщыпхуапэу, дунейм тет хьэпшыпыр къытхуэпхьу, Хьэчим лъакъуэрыгъажэ нэгъунэ къыхуэпщэхуу, а псом ящIыIужкIэ, еджэн къыумыух щIыкIэ ахъшэ хъуши къытхуэпхьыфу ухъуну пIэрэт? Мис апхуэдэхэр пщыгъупщэмэ, фэ къуаплъынукъым…
  • - Сэри ахэр зыщызгъэгъупщэну си гугъэкъым. Ауэ иджыпсту лIо сэ абыхэм яхуэзбгъэщIэнур? ЛIо, зо?
  • - ЯхуозгъэщIэнур пщIэркъэ? Ди унэ къозгъэшэнурэ, ди шыгъупIастэ езгъэшхынущ. Армыхъумэ, сэри къызгуроIуэ ахэр дэ хуэтщIэнум зэрыхуэмыныкъуэр… Джэдкъаз ди куэдщ. Зы мэл къэтщэхунщи… ХьэщIэхэм ябгъэдэсыни диIэщ, – Iэджэ къызжеIэ Дот. Абы дыпэпсэлъэж ди хабзэтэкъыми, унэм ису хъуар арэзы тохъуэ ди адэм и унафэм.
  • Сэ гупсысапIэ сыхохуэ: япэрауэ, къезджэнур хэт сымэ? Сэ зи сэбэп къызэкIахэр куэд мэхъу: КIуащ БетIал, Къущхьэ СулътIан, ТIыхъужь Зэмахъ – ахэращ зи фIыгъэр нэгъабэ си усэхэр къызэрытрадзауэ щытар. ТхакIуэхэм я союзым япэ дыдэу сыщыкIуами, иужькIи зи чэнджэщ щхьэпэхэр къызэзыхьэлIа ЩоджэнцIыкIу Iэдэм-щэ? Къардэн Бубэ къысхуищIахэр-щэ? Институтым сыщIэтIысхьэн щхьэкIи, сыщIэмыпхъуэжу абы сыкъыщIэнэн щхьэкIи?.. Абы и дэIэпыкъуэгъуу… и ахъшэу слъэгъуа къомыр мыхъуатэмэ… Теунэ Хьэчим и гулъытэхэр зыщыбгъэгъупщэ хъуну?.. Дэнэ, дэнэ – куэд мэхъу ахэр. А псор Дот къыщыхуезбжэкIым, а къомыр гъэхьэщIэгъуафIэ зэрымыхъунур щыжысIэм:
  • - А псоми я сэбэп къыщокIым ахэр пфIэкуэдакъыми, мобы къысхуищIащи куэдщ жыпIакъыми… Уи сомыр бгъэлъапIэмэ, уи щхьэр пуд хъунущ. Ар дапщэрэ вжесIэрэ? – адэкIэ сыпэрыуэжыфыркъым ди адэм. Ар захуэт. Сызэгупсысыр етIуанэрат: ахэр Щхьэлыкъуэ къысхуэкIуэну? КъимыдэкIэ, къысхуэкIуэпауи сощIри, пхузэхэсыну? Абыи хэкIыпIэ къыхуегъуэт ди адэм:
  • - Нэхъыжьхэр щхьэхуэу, щIалэм щIалэ и Iуэхущ, жи, ахэри щхьэхуэу щысынщ.
  • А псор схузэхуэмыгъэхъуу Iэджэрэ сегупсыса нэужь, мыхъур щыхъуж БетIал сечэнджэщыну мурад сощIри:
  • - Уи адэм Тхьэр арэзы къыхухъу. ГукъэкIыфI ищIащ. Ауэ… а къысхуубжэкIа псор Щхьэлыкъуэ дауэ пшэн?
  • - ТаксиитI-щы къэсщтэнщи… – ущхьэприхмэ, Iуэхушхуэкъэ, къызжьэдолъэт.
  • - Дызэрыпшэну щIыкIэракъым, шынэхъыщIэ, сэ зи гугъу сщIыр – дызэкIэрыщIэжауэ апхуэдиз цIыху… Уи адэм и унафэ сэ сщIыркъым, ауэ… си чэнджэщ ухуеймэ… ЗэрыпщIэщи, Бубэ мыбы щылэжьэжыркъым – институтым кIуэжыпащ…
  • - Ари жесIат ди адэми… «Сэ къезгъэблагъэу си шыгъупIастэ зэзгъэшхынур къулыкъуракъым – зи сэбэп къыдэкIахэращ», – жиIэри сызригъэпсэлъакъым, – щыжысIэм:
  • - Апхуэдэу Iуэхум еплъыр лIыфIщ. Абы и псалъи и шыгъупIасти уелъэпэуэну емыкIущ. Апхуэдэу щыхъуакIэ, тщIэнуращ, Елгъэр и къуэ. Дэ зы машинэ диIэщ. Абы из дынакIуэмэ…
  • - Хэт сымэ? – сыкъытреч аргуэру.  БетIал къыпогуфIыкIри:
  • - Бубэ цIыкIу, ЩоджэнцIыкIу жыпIэми… Сэри сылIышхуэ дыдэкъыми… Дэ цIыхуищыр дыфхуэгъэхьэщIэнщ Елгъэрхэ…
  • - Фэ зы машини из фыхъуркъым…
  • - Iэу, фыщыпсэум дыщIэупщIэу Щхьэлыкъуэ дыдэмытын хуэдэу, гъуэгугъэлъагъуэ дыхуейкъэ? ЕплIанэу уэ укъытхэтIысхьэжынщи… Мобыхэм я къытегъэхьэнри зи пщэ дэзылъхьэжауэ Iуэхутхьэбзэ къысхуэзыщIэм дауэ седэуэнт? Арэзы сохъу. ЗэдухылIа пIалъэр къэсрэ, къалэм сыкъажэмэ, БетIал къысхурокъу:
  • - Уи жагъуэ умыщI, Кашиф, сэ сынакIуэ хъунукъым, – жеIэри си щхьэр къыфIех. – Дохъушыкъуей сымыкIуэжынкIэ Iэмал имыIэу Iуэху къыслъыкъуэкIащ…
  • - Ар дауэ? Дыдейхэм загъэхьэзырауэ?.. – сыгъын къудейщ. Къалащхьэгуэжьу сызыщыгугъар, псори зытесщIыхьар нэмыкIуэмэ…
  • - Умыгузавэ. Сэ сыхэмытми, Iуэхур зэблэзгъэункъым.
  • - Уэ унэмыкIуэу… Дохъушыкъуей пщэдей укIуэж хъунукъэ? Хьэуэ жыпIэрэ, пщэдей фынэкIуэнщ Щхьэлыкъуэ…
  • - Абы и унафэр тщIакIэщ. Нобэ фи деж ноблагъэ Бубэ, Iэдэм, Къардэн Башир…
  • - Ар хэт? – зэпызоуд БетIал и псалъэр. ИкIи асыхьэту сыщIогъуэж: езыр ныщымыкIуэнукIэ, адрейр хэтми сыт хузиIуэхур?
  • - Ар щэнхабзэмкIэ министру ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и пIэкIэ ягъэува къудейращ. ЛIы хъарзынэщ.
  •  «Хъарзынэ Iэджи дунейм тетщ…» согъумэтIымэ сигукIэ.
  • Сызэрыщыуари къызгуроIуэж: мо нэхъыжьхэм ящIа унафэм сытеIэзэщIыхьыж хуэдэу сыхъуащ. Ар теслъэщIэж щIыкIэу:
  • - ЛIо иджы ди адэм жесIэнур? Псом нэхърэ нэхъыбэрэ абы зи гугъу хуэсщIар уэрати… Уэ унэмыкIуэмэ, ар сыт хуэдэу къызэшхыдэну…
  • - Умыгузавэ, иужькIэ си закъуэу сынэкIуэнщи, уи адэм сыбгъэдэсынщ, ауэ нобэ си Iуэхур къикIыркъым, – жеIэри и щхьэр ирехьэх. КъыщIимыкIыр къызжиIэну сэри ар хэзгъэзыхьыркъым. Ауэ, гуэныхь Тхьэм сщимыщI, щIыIэ-щIыIэу сигу къокI: «Нэхъыжьхэм, къулыкъущIэхэм ябгъэдэсыну хуэмейуэ арауэ пIэрэ?.. Хьэуэ, зиунагъуэрэ, – сигукIэ сызыхуошхыдэж. – И къуэмкIэ иIэ гуныкъуэгъуэм гукъыдэжыншэ ищIауэ аращ» – согъэзэхуэж.
  • - Хъунщ-тIэ. ЩымыхъукIэ, сыт тщIэн? – жызоIэ си жагъуэ дыдэу.
  • Алыхьыр арэзы къахухъу мо щым. НакIуэхэри, дыдейхэр ягъэгуфIауэ щытащ. Ауэ, си жагъуэ зэрыхъунщи, БетIал сыкъызэригъэгугъа «иужькIэр» къэмысурэ, си ежьэжыгъуэр къэблагъэри… АдэкIэ къэхъуар си гур къызэфIэнэурэ Iэджэрэ къэсIуэтэжащ.
  • Унэжьхэр зэманым ихьами, абыхэм ящыщ зым хуэдусауэ щыта тхьэусыхафэ цIыкIур (ар зэрыттхыгъар нэгъуэщI щIыпIэхэм дежи къыщысIуэтэжащ) псэ быдэ щIэхъуар сэ зэзгъэпцIам езы БетIал быдэу теIэзэщIыхьыжауэ зэрыщытаращ, ар сигу къэзгъэкIыжауэ аргуэру и гугъу щIэсщIыжми щхьэусыгъуэ иIэщ. ИIэращ…
  • Жьы ухъуа нэужь гъумэтIымэрей уохъу. Уигу иримыхьыну плъагъухэм, зэхэпххэм уахуэшхыдэ зэпытщ. Сэ сыапхуэдэщ; сыкъуэгъэнапIэ фочауэщи, пщыхэм я щIыб джатэр щыщызгъэдалъэ куэдрэ къохъу. АбыкIи згъэкъуаншэр мис а пщыхэращ. Сыт щхьэкIэ? Я къекIуэкIыкIам сэри зыгуэрхэр хэсщIыкIми, абыхэм ящыщ гуэрхэм ятхыжхэмрэ къапсэлъхэмрэщ сыкъэгубжьыныр, сышхыдэныр къызыхэкIыр. Я жьыгъэм (сэри зылI къигъэщIэн къэзгъэщIащ) минрэ пщIэ хуэсщI, ялэжьа фIы гуэрхэм папщIэ уащIыщытхъуни щыIэ пэтми, сыгъумэтIымэурэ сащIыхуэхъущIэр лIо-тIэ?..
  • Илъэс тIощI, тIощIрэ пщIым нэскIэ къулыкъушхуэ зэраIыгъар (яIыгъар пэжщ) я напщIэм телъу, батэр ягъэшу щытауэ жаIэу къаIуэтэжхэращ сыкъэзыгъэгубжьыр. Апхуэдэу щIыжысIэри?.. Апхуэдизрэ щыкъулыкъущIахэм, я псалъэхэми зыгуэр къыщикIхэм, гууз-лыуз яIэмэ, щхьэ ямыщIэрэт, ямылъагъурэт зи гугъу сщIа усэр зыхуэдгъэпса унэ пхашэжь цIыкIум щIэсу, зыгъэзапIэ зимыIэу зи гъащIэм и дахэгъуэр зыхьа икIи абы щылэжьа усакIуэшхуэ КIуащ БетIал и псэукIэр зыхуэдар? Ар хъунт, лъэпкъым къыфIэмыIуэхухэм, ямыцIыхухэм ящыщамэ. Абы зауэм щызэрихьа лIыгъэм папщIэ къыхуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэм я фэгъур жыжьэуи къызыхуэмыгъэлъэгъуахэр (къахьыфатэкъыми!) илъэс тIощIырыпщIкIэ зэрыкъулыкъущIахэр зыхуэмыухыу, я щхьэ щытхъужу, ауэ щыхъукIи, цIыхубэм я псэм хэлъми хамыхыну, фIыуэ ялъагъуу щыта усакIуэ телъыджэм и псэукIэ-щыIэкIэр зыхуэдэр къызыфIэмыIуэхуахэм ящыщ гуэрхэщ нобэ батэр зыгъэшу утыкухэм щыдэпсэлъейхэр. Абыхэм къулыкъу лъагэхэри улахуэшхуэхэри щIыхуагъэфащэхэм ящыщт ди лъэпкъ литературэм, щэнхабзэм щхьэузыхь зыхуэзыщIа тхакIуэхэр, артистхэр, композиторхэр, сурэтыщIхэр зыщыпсэунрэ зыхэпсэукIынрэ яIэу я IэщIагъэм ирилэжьэныр къызэгъэпэща зэрыхъум кIэлъыплъынри.
  • Си мыIуэху зесхуэу Iэджэрэ сритхьэусыхэжащ ди артист нэхъыжьхэр факъырэIускIэ зэрагъэпсэуами, артистыгъэм хуеджэныр къезыхьэлIэу 1958 гъэм къэзыгъэзэжауэ щыта нэхъыщIэхэм я щхьэм кърикIуами. Зыхуеджа я IэщIагъэм ирилэжьэну а щIалэгъуалэ гуп дыгъэлым къахэкIар закъуэтIакъуэщ – зэрыпсэунрэ зыщыпсэунрэ къалъыхъуэу, я щхьэр щIахьэри ежьэжащ адрейхэр. Ахэр зыкIи бгъэкъуаншэ хъунукъым – арэфу къуаншэр ахэр зыхуей хуэгъэзэным темылэжьэфахэращ. Схуэмыухращи, КIуащым псэупIэ иIэн зэрыхуейр къызыфIэмыIуэхуахэращ. БетIал и ныбжьым нэсын хуэдизкIэ къулыкъушхуэ зэрызэрахьар зи напщIэм телъу ноби зи бгъэхэр зыгъэкIхэращ. Ауэ щыхъукIи… Сэ сщIэжым (ахэр зыщIэжу нобэ бгъуэтынур закъуэтIакъуэщ) къриубыдэу абы и хэщIапIэр зыбжанэрэ ихъуэжащ – фэтэртедзэ ягъакIуэу кърахуэкIыурэ. А хэщIапIийр зыхуэзэ щIыпIэхэри къысхуебжэкIынущ, ауэ хэт абы нобэ хуейр?..
  • Абыхэм жьэ яIэкъым Iэмал, хэкIыпIэ дгъуэтакъым жаIэну. Ягъуэтырт, тыншу езыхэм я псэупIэхэр щIэх-щIэхыурэ щахъуэжкIэ. Тхьэм и шыкуркIэ, зи гугъу сщIы а лъэхъэнэм щыгъуэ ди къалэр и теплъэкIи, и инагъкIи ефIакIуэ зэпытт. Уэрамхэм, хьэблэщIэхэм къыдэхутэрт фабрикэхэри, заводхэри, псэупIэ унэ зэтетышхуэхэри. ЖыпIэнурамэ, гу зылъытапхъэхэм уадэIэпыкъун папщIи хэкIыпIэхэр бгъуэтынут. Яхуэмыгъуэтыр, ямыIэр лIот? Гулъытэрэ зэхэщIыкIрэт. Ахэр апхуэдизкIэ щхьэхуещэхэти, езыхэм, я Iыхьлыхэм, я благъэхэм я пэ ирагъэщыфыртэкъым щэнхабзэм хуэлажьэхэр. КъулыкъуфI зыIыгъхэм хьэл мыгъуэу къахуи-           науэ ящIэр лIот? Нэхъ хьэблэфIым нэхъ унэфI зэрыдащIыхьу, я псэупIэхэр яхъуэжурэ, Iэпхъуэшэпхъуэным «гугъу иригъэхьхэрт». Ауэ щыхъукIи, езыхэм зэрамыпэсыжу зэлъэпэуэжхэр зылъагъэсыр КIуащым хьэмэрэ егъэзыпIэ зимыIэ артистхэм хуэдэхэратэкъым – я бынхэмрэ къыдалъхуахэмрэт. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм и «фIыгъэ» сэри къызэкIауэ щытащи, аращ абыхэм зыгуэр щIыхэсщIыкIыр.
  • Лениным и уэрамым тет унэщIэ хъарзынэхэм ящыщ зым щIэс гуэрым пэшитIу зэхэту фэтэр иIэти, ар къецIыкIуэкIыу зебжыжри… фэтэрышхуэ къыдех; ар къызыщIэкIар фэтэр хьэху щIэс сэ къызатыну сыкъагъэгугъауэ екIуэкIырти… Дуней гуфIэгъуэр диIэт; зэрыунагъуэу дыкIуэурэ дыхудэплъейрт нобэ-пщэдей дыкъыздэIэпхъуэну «ди» фэтэрым и балконым. АрщхьэкIэ ухуеятэкъэ?! Сэ сызыщIэтIысхьэну сызыщыгугъар къыхуегъанэ ар зеям и шыпхъу къуажэм къришам… Дэ хэплъэ-хэкIыж дохъу…
  • Мы къезгъэкIуэкI псалъэмакъым сэри зыщыхэсIужар зылъэкIхэм зэрахьэу (нобэщи, нэхъ Iеижщ) щыта хьэгъэщагъэхэр нэхъ нэрылъагъу сщIын папщIэщ. Мис апхуэдэ напэншагъэхэр зылэжьхэм я «фIыгъэкIэщ» мы тхьэусыхафэ жагъуэр къыщIезгъэкIуэкI ди КIуащ БетIал мыгъуэм егъэзыпIэ тынш имыIэу и дуней гъащIэр щIихьари, и гъуэ нэмысу дыщIибгынари… ТхакIуэхэм я союзу ар зыщылэжьам и дунейри нэхъ щIагъуэу щыта зи гугъэхэр щоуэ.
  • Махуэ гуэрым ТхакIуэхэм я союзым къопсэлъыкIхэр. кIуащ БетIал и фэеплъ зэрагъэувым ехьэлIауэ ирагъэкIуэкIыну Iуэхугъуэм сыхэтыфынумэ къыщIэупщIэхэу арати, ар къыщызжаIэжым:
  • - Хэтыфын жыхуэфIэр сыт?! – сатокIие унэм щIэсхэм: – Сысымаджэми, зэкIэ сыпсэущ сэ. Дапщэщ щыкIуэн хуейр?
  • - Нобэ. Сыхьэтыр… – дыздэкIуэнумкIи сыщIэмыупщIауэ зызогъэхьэзыр. ЩIалэм и машинэмкIэ сыдишауэ гъуэгу дыздытетым, си гур къогуфIыкI икIи къогъыкI: мо къезгъэкIуэкIа къомыр си щхьэм къизэрыхьыжауэ аращ. ИкIэм-икIэжым, Тхьэм и шыкуркIэ, захуагъэм гъуэгу егъуэтыж… Ар зи жэрдэмым Алыхьым и нэфIыр къащыхуэ.
  • Абыхэм сыщIегупсысырат: мы Iуэхум ипэIуэкIэ си деж къэпсэлъат тхакIуэхэр дызыхэт ди союзым и унафэщI КхъуэIуфэ Хьэчим:
  • - Ар уэ умыщIэжмэ, КIуащ БетIал щыпсэуа унэр зыщIэж къысхуэгъуэтыркъым. А унэм фэеплъ пхъэбгъу етIулIынути… – щыжиIэм, си гур къызэфIонэ: ахьей сщIэжрэт ар. Ауэ зы пэш цIыкIу щIэсхэу БетIал-рэ и щхьэгъусэ Тамарэрэ щыпсэуа унэжь пхашэр зэрыщымытыжрэ Iэджэ щIащ. Абдежым иращIыхьа унэ зэтет домбеишхуэм и блыным дауэ епIулIын, «Мыпхуэдэ илъэсым къыщыщIэдзауэ 1957 гъэ пщIондэ мы унэм щыпсэуащ усакIуэ КIуащ БетIал Ибрэхьим и къуэр» – жиIэу зытетха фэеплъ пхъэбгъу? ИкIи ар къыпхуадэну пIэрэ а унэр езыгъэщIамрэ абы щIэсхэмрэ?..
  • Арати, а Iуэхум гъуэгу зэримыгъуэтами мо къезгъэкIуэкIа къомми сегупсысурэ дыздэкIуэм, сыздашэм сыщIэупщIэркъым иджыри. Ауэ си нэгум щIэтщ КIыщокъуэ Алим, Кулиев Къайсын сымэ хуагъэува фэеплъ дэгъуэхэм я фэгъу иджыпсту сызэрыIуплъэнур. Абы къригъэбла гуфIэгъуэ нэпсри щхьэрыутIыпщу си нэкIущхьитIым къежэбзэхырти, ар слъэщIыну си щхьэр къыщысIэтым, къэслъэгъуар нэгъуэщIщ: урысыкхъэм (щхьэлыкъуэдэсхэр игъащIэм арат дызэреджэр), ди зекIуапIэ гъуэгубгъум деж щыт къалэкхъэм дежалIэрт: «Мыр сыт? СыкъагъэпцIа? СымылIэ щIыкIэ сыщIалъхьэну сашэу ара?» – ауан зысщIыжыныр сымыух щIыкIэ, кхъэ дыхьэпIэ дыдэм дыIуолъадэ…
  • Си цIыхугъэ куэди зыхэт гупышхуэм сахохьэри, Iуэхум щыгъуазэ сохъу: БетIал хуагъэувар кхъащхьэдэсэ сыну къыщIокIри… Сэ си гугъамрэ сызрихьэлIамрэ схузэхуэгъэхъуртэкъым, уигу фIы щыщIэнт? Ауэ, сыбгъэдохьэри, гуфIэгъуэ нэпсыр шыугъэ хъуами, сын напэм Iэ дызолъэ. КъызэрыщIэкIымкIэ, а сыныр езыгъэщIари зыгъэувари… щIэныгъэлI, зи тхылъ тедзапIэ зиIэ Котляров Викторт. Ар игу къызэрыкIамкIэ Алыхьыр арэзы къыхухъу… Езы щIалэми ерагъыу къыдэсшейурэ, псалъэ гуапэ жесIэну къезгъэжьа къудейуэ, зэIущIэр къызэIуахри, фIыщIэшхуэ зыхуэсщIыну си гугъам си щхьэр къыфIех:
  • - БетIалрэ си адэмрэ зэныбжьэгъуу щытати… – зыкъом кърегъэкIуэкI. ЖиIэхэри пэжщ: – Мыпхуэдэ сынтэкъым КIуащым хуэфащэр. Ари       пэжщ. Зэманыр теуэндагъуэри, усакIуэм и сыныр фэншэ дыдэ хъуати… Ари пэж мыгъуэт. – Мурад сощI кхъащхьэдэсэ сыныр зэсхъуэкIыну… Мис апхуэдэу къригъэкIуэкIахэм яужькIэщ сыкъыщиукIыпар: – Мы Iуэхум текIуэдэну ахъшэм щыщ къыхалъхьэн папщIэ селъэIуу куэдым захуэзгъэзащ… – Сэ дэнэ мыгъуэ-тIэ сыздэщыIар? Е цIыхум сыхамыбжэжрэ? – Си гум зешхыхьыж. Ауэ къэпсалъэм сыпэрыуэфыркъым. Абы зэрыжиIэмкIэ, сыным текIуэдэну ахъшэр щызэхуахьэсым (сом минипщI хуэдиз къызэрыхэкIари ибзыщIыркъым) ди тхакIуэхэм, – сэри абыхэм сащыщт, – зы цIыхум, и кIэрауэ, щай къыхилъхьакъым… – си щхьэр къыфIэхуарэ псалъэ схужымыIэу сыщытщ. Пэжщ, си нэхъыжьагъым еплъагъэнхэщ, сэри псалъэ къызата щхьэкIэ, си тэмакъыщIэм гуауэр къыщIэгъуэлъхьати, схужыIаращ:
  • - Упсэу, Виктор… Ауэ… Мы гукъэкIыр… зыщIын хуеяри… сыныр, зыми зыри къыхимылъхьэу, езыгъэщIын хуеяри сэрат… дахэ-дахэу цIыхум сахыхьэжыркъым… Ауэ… Мыпхуэдэ Iуэху кърахьэжьауэ сщIакъым…
  • Котляров къызэрилъытэмкIэ, сщIэн хуеяуэ къыщIокI: компьютер IэмалхэмкIэ (сэ икIи симыIэмкIэ икIи зыри зыхэзмыщIыкIымкIэ) щIалэм къыхуриджат сыныр щIынымрэ абы и гъэувынымрэ текIуэдэну ахъшэр зэхуахьэсри, щхьэж игу пыкIым хуэдиз къыхилъхьэну. АрщхьэкIэ…
  • ТхакIуэхэм ди напэр зэрытекIар цIыхум яхэIуэныр абыкIи зэфIэкIакъым – КIуащым кхъащхьэдэсэ сыныр зэрыхуагъэува щIыкIэм теухуа хъыбархэр газетхэми нэсащ. Алыхьым къыздищIэркъэ, Виктор солъэIу:
  • - Уи гукъэкI дахэм щхьэкIэ фIыщIэ ин пхузощI. Ауэ… къыхэкIауэ жыхуэпIэ сом мин зыбгъупщIыр иримыкъумэ, абы щIыбгъужар зыхуэдизыр къызжеIэ, зэфIэбгъэкIа лэжьыгъэмкIэ фIыщIэ псори зейр уэращи… IуэхуфIыр щIэблэжьауэ жыхуэпIэ уи адэ Николай… Николай Васильевичи сриныбжьэгъуащ, сыдэлэжьащ.
  • ТхакIуэу хъуам я цIэкIэ берычэт бесын бжызоIэ. Мы Iуэхум ехьэлIа хъыбарыр гурыIуэгъуэу ящIамэ, зэхахамэ, КIуащ БетIал щхьэкIэ зи сомыжь еблэжын ди тхакIуэхэм къахэкIыну зэрыщымытам шэч къытесхьэртэкъым. Мы Iуэхур тэмэму зэремыкIуэкIамкIэ къуаншэр дэракъым – дэ хъыбар дэзымыгъэщIахэращ… Ауэ, аргуэру къытезгъэзэжу, сызэролъэIуращ: мы дунейм къытезгъэхьэнкъым… Уи щхьэкIэ хэплъхьа ахъшэр зыхуэдизыр къызжеIэж. Ар тIыхыжи си напэр… ди напэр къэтхьэщIыж… Си псэр гъэтыншыж…
  • АрщхьэкIэ, сыт сымыщIэмэ, сызыхигъэзэгъатэкъым; къыхэкIам езым щIигъуар щыгъэтауэ, ахъшэ бжыгъэ гуэри сIихын идатэкъым: «Iуэхур зэфIэкIащ», – жери.
  • Мы къытхуебгъэкIуэкIхэр пэжмэ, а псом ухэмыту, сыныр пасэу уэ щхьэ иумыгъэщIарэт жызыIэнхэри щыIэнкIэ мэхъу. АбыкIэ хэт тхьэ сигъаIуэрэ, Котляров иригъэщIам хуэдэ, – ари кхъащхьэдэсэ сын хъарзынэ пэтми, – сэ БетIал хуэзгъэфэщэфынутэкъым. ЗэрыжысIащи, сагъэлъагъуну сыздашэр КIыщокъуэмрэ Кулиевымрэ хуагъэува скульптор IэщIагъэ фэеплъхэм хуэдэ сфIэщIри, арат сыщIэгуфIар. Ауэ, пэжыр дэнэ пхьын, сэ апхуэдэхэр схуегъэщIынутэкъым. Ауэ, унэжын, кхъащхьэдэсэ сыным текIуэдар си зы мазэ пенсэщ. – Сымышхэжами, мазитI-щы пенсэ сэ БетIал хуэзгъэкIуэдыфынут: хуэзгъэкIуэдынуи схуэфащэт. АрщхьэкIэ… Ауэ сытми жаIакъым: жьым щытхъуи, щIэр къащтэ… Япэрауэ, кхъащхьэдэсэ сыным си акъыл хуэкIуатэкъым. КъимыдэкIэ, къытызогъэзэжри, БетIал хуэзгъэфэщэнум сыпэлъэщынутэкъым…
  • Сигу зэрызгъэфIращ: абы хуэфащэр и цIыхугъэшхуэмкIэ, зауэм щызэрихьа лIыхъужьыгъэмкIэ, и творчествэ лъэщымкIэ езым къилэжьыжащи, абыхэм ефIэкIын фэеплъ, сэри сыхэту, зыми игъэувыфынукъым.      Сэ слъэкIынуращи, фIыщIэмыгъэкIуэд хъунухэм ящыщ, фIы зыщIэф куэд къытхэкIыну Тхьэм солъэIури – Iэмин!