ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Елгъэр Кашиф: КIуащ БетIал теухуа гукъэкIыжхэмрэ абыхэм къакъуэжа къуэпс гуэрхэмрэ

2015-11-25

  • (КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№223- 225-хэм итщ).
  • Дэ нэхъыбэу дыщызэхэзеуэр Къэбэрдей уэрамырат – дэркIэ нэхъыфI кино гъэлъэгъуапIэхэр арат зытетыр. И лэжьапIэм сыкIуэрей, уэрамхэми дыщызэгъусэрей пэтми, и гум семыуэн щхьэкIэ, «дэнэ деж ущыпсэур»? – жысIэу зэи сеупщIыртэкъым. Пэжщ, тэмэму сыщыгъуазэт зыбгъэдэмысыж и фыз бзаджэмрэ нэхъуеиншэу фIыуэ илъагъу и къуэ цIыкIу БетIалчикрэ (апхуэдэут езым зэрыжиIэр) зыщIэс унэр Театральнэ (Головко) уэрамым зэрытетым…
  • КIэфо Арсенрэ КхъуэIуфэ Хьэжбатрэ я гъусэу. 1955 гъэ

    Адыгэхэм апхуэдэ хабзэ къыддекIуэкIыу щытауэ сэ сыщыгъуазэкъым. Ауэ езым и цIэр фIищыжауэ БетIал щIалэ къамылыфэ цIыкIу иIэт. Зи бын жагъуэу зылъагъу щыIэ? Ар Iыхьэлейм икIауэ хуэнэхъуеиншэт и сабий закъуэм. Дауи, адэ гумащIэм и къуэ цIыкIум къыхуиIэ лъагъуныгъэр зыхуэдизым щыгъуазэт и щхьэгъусари. Абы ищIэр цIыху-

  • гъэншагъэт.
  • «НакIуэ, Елгъэр и къуэ, жыжьэу нэхъ мыхъуми, дыIуагъаплъэмэ, си БетIалчик тлъагъунщ», – жиIэрти, сишэрт мылицэхэм я унэу Театральнэ уэрамым тетым. Зыщымыпсэуж а унэм БетIал и унагъуэу щытар щIэхуэнкIэ щIэхъуагъэныр и къуэш КIуащ Мухьэдин (хыщI гъэхэм автомашинэм иукIащ) мылицэхэм я министрым и къуэдзэу зэрыщытарауэ къыщIэкIынт…
  • ДыкIуэрти, пщIантIэшхуэм дэт тетIысхьэпIэм ящыщ зым дыщыпэплъэрт куэдым ди БетIал, сэ си БетIал дыдэу къысщыхъум и БетIалчик. Сабийр пщIантIэм щыджэгуу къыщIашрэ пэт дрихьэлIами, занщIэу щIалъэфэжырти, жыжьэуи къра-
  • гъэлъагъуртэкъым. Адэм игу фIы щыщIэнт? И нэшхуитIым къыщIэху нэпсхэр хуэмыгъэпщкIуу, къыхуэнэжрати, унэмкIэ плъэуэ, сабийр къаIэщIэкIыу къыщIэжыным щыгугъыу, бампIэгъэтIыс тутыныр IупэкIэ псынщIэу зэригъажэу щытынт-щытынти, и щхьэр къы- фIэхуауэ, къежьэжынт. АрщхьэкIэ, и гугъэр химыхыжу, къэувыIэм, зэплъэкIыурэ пщIантIэм дыкъыдигъэкIыжынт…
  • И ныбжьэгъухэм я гъусэу. 1956 гъэ

  • НтIэ, махуэ гуэрым БетIал сыщыхуозэ Къэбэрдей уэрамым. Сэлам-чэлам нэужьым, си Iуэхухэм къыщIоупщIэ. Сэри, сызэрихабзэу, си жыпым къызох усэхэр зэрыт тхылъымпIэ напэхэр. Ахэр щыхуэсшийм:
  • - Iау, уэрамым дытету, – къыпогуфIыкI. – НакIуэ… – зыхуэмышыIэ пщтырафэ хьэлыр схэлъти, и псалъэр езмыгъэухыу:
  • - НакIуэ, мобы дихьэнщ, дытIысынщи…, – си щхьэр сощI Къэбэрдей уэрамымрэ Пощт уэрамымрэ я плIанэпэм къыдэт жыг хадэ цIыкIумкIэ.
  • - АбыкIи арэзы сыбдэхъунукъым, Елгъэр и къуэ. «НакIуэ» жысIэу къезгъэжьар сумыгъэухами, уздэсшэнур ди унэрат…
  • - Ар дэнэ деж? – сыкъытреч аргуэру.
  • - Мес. ФынакIуэ, псори фынеблагъэ, – и Iэр ещI гъунэгъубзэу щыт унэмкIэ. ИужькIи мызэ-мытIэу сыщыхьэщIащ абы. КъыфIэбгъэкIмэ, езыр дунейм ехы-жа нэужьи. И шыпхъу Зое щыпсэуащ. Ари, и дэлъху жумартым хуэдэу, фIэрафIэт, цIыху гуапэт. БетIал щыщIалъхьэм сыхэмытыфами, абы и фэр есплърэ гуауэр тIуащIэ сщыхъуу, Зое и дыуэщI махуищми сыдэсат а пщIантIэ зэв цIыкIум.
  • Зы Iуэху симыIэми, си ныбжьэгъу нэхъыжьу щытам деж лъагъунлъагъу сыкIуэ пылъытэу, куэдрэ сыкъыщыхутэрт ди филармониер щылэжьа а щIыпIэм. БетIали, зи ерыскъы IэфI сшха и щхьэгъусэ Тамари, и шыпхъуми я фэеплъу абдежым щыта унэ цIыкIур зэманым  и уэндэгъу хьэлъэм щIипIытIэжащ – щытыжкъым. Абдежым къихутащ унейуэ, фэтэрхэурэ ящэну ящIауэ жыхуаIэ уардэунэ дэгъуэшхуэ. Мис апхуэдэт, нэхъыфIыжт ди БетIал, си БетIал щыпсэуну хуэфа- щэу щытар. АрщхьэкIэ… Абы къигъэщIам хуэдитIым щIигъу къэзгъэщIарэ пэт, сэ, мис, сыпсэущ. Цыджан пщыIэм ещхь, «къемышхмэ, уэшх къызыпхымыкI» жытIэу ауан тщIы унэм езымрэ сэрэ 1955 гъэм и гъэмахуэм хузэхэтлъхьа усэр итщ «Тхыгъэхэр» фэщыгъэцIэр иIэу 1958 гъэм Нало Заур къыдигъэкIауэ щыта БетIал и тхылъышхуэм. Пэжщ, напэкIуэцIи 177-нэм традза а усэр щатха илъэсу къагъэлъэгъуар 1952 гъэрщ. Ар щыуагъэщ – абдежхэм си тхыгъэхэр къытрадзэ сыхъуа щIыкIэкъым. Сэ хуэсхьахэм езыр хэплъэхукIэ сигъэтхыгъам и хъыбарми и гугъухэр сщIыжакIэщ. Ауэ…
  • Сызытепсэлъыхь мы тхыгъэм и щхьэм кърикIуауэ хуэзгъэфащэращ: усэр дэзыгъэтха бзылъхугъэхэм ар блынгазетым къытрырагъэдзауэ щытамэ, иужькIэ къахьыжу БетIал къратыжамэ… зэIимытхъыжу е хыфIимыдзэжу (сэ къызитыжын мурадкIэ), пэж дыдэр жыпIэмэ, а усэр КIуащхэ къащыIэрыхьэжар дапщэщми хэт зыщIэр? Сэ Москва сыщыIа е езы тхьэмыщкIэр дунейм ехыжакIэт? Зи фIыщIэр Тхьэм имыгъэкIуэдын Нало Заур КIуащым и Iэрытххэр печатым щыхуигъэхьэзыр лъэхъэнэхэм, гъуэжьыфэ къызытеуа тхылъымпIэм тет мо усэми хуэзамэ… БетIал и усэ гъэпсыкIэ дахэм, адрейхэм я тхэкIэм къыщхьэщыкIыу, и сатыр ухуэкIэмкIи, и рифмэ шэрыуэхэмкIи, къигъэсэбэп псалъэ щIэщыгъуэхэмкIи зыхэбгъэгъуэщэн зэрыщымыIэр къэщIэгъуафIэ пэтми… Лъэ псэу мэлищэм хэщхьэрыуа мэл щIакъуэ закъуэу къыхопIиикI зи гугъу сщIы мы тхыгъэ къуабэбжьабэр. Мыр нэхъ кIыхьу зэрыщытари сощIэж. КъадэIэпыкъуну къыщыгугъыу лъэIуакIуэ къысхуэкIуа цIыхубзхэм си тхьэкIумитIкIэ зэхэсхащ езы БетIали яжриIар: «Фельетон щIыкIэу гъэпса сатирическэ усэ шэрыуэшхуэхэр тхынымкIэ Iэзэр мы си ныбжьэгъу усакIуэ щIалэращи, мис ар едутIыпщынщ ди унащхьэ гъуанэхэр тхуэзымыгъэбыдэж къулыкъущIэхэм. Еуэт, Елгъэр и къуэ, узэрихьэлу, зы фельетонышхуэжьыфI къыщIегъэдзи, ди унэ гъуанэм щIэсхэм сэбэп къытхуэхъут. Уэ ар птхыхукIэ, Хьэпэхэ япхъу, КIуащхэ я нысэм и мафIэгур къызэщIигъэплъэнщи (фэтыджэн хьэку керосинкэрат жыхуиIэр) тхуэпщэфIэнщ, сэ уи усэхэм сыхэплъэнщ, – жиIэри, щыри ди Iуэхум дыпэрыхьат…
  • БетIал и Iэ лъэщымкIэ зыхэIэзэщIыхьыжу гъуэгу зыгъуэтауэ щыта «Сэ епщIанэр къэзухащ», «Лу шыдыгум икIуэдащ», «Пакъ колхозым хуэмеиж» зыфIэсща си япэ тхыгъэхэм зыкIи (я инагъкIэ) къакIэрыхуртэкъым, зэрыжаIэу, заказкIэ сагъэтхыгъа мы фельетонышхуэри. Ар ину зэрыщытам щыхьэт техъуэ сфIощI ещанэ куплетымрэ еплIанэмрэ точкищкIэ зэры-зэпэщIэхари. Абдежым Заур дигъэхуа сатырхэр зыхуэдэр сщIэжыркъым, ауэ ахэр зы мыхьэнэншэ дыдэ гуэру къыщIэкIынти, апхуэдэхэр КIуащым итхауэ хуигъэфэщэну фIэемыкIу хъуамэ… Тэмэмуи еплъат ар а Iуэхум…
  • Апхуэдиз хужыпIэнуи зыхуэмыфащэ мы усэ сатыр тIощIым кIыхьу сыщIытепсэлъыхьыр, БетIал къызэрысхущытар нобэми си напщIэм телъщи аращ: япэрауэ, сызригъэгъусэрейт; етIуанэрауэ, ауэ сытми сызригъэгъусэ къудейтэкъым – си пщIэр къиIэтын, сигъэгушхуэн папщIэт си ныбжьэгъу усакIуэ щIалэщ щIыжиIэр, дэнэ деж хэт дыщыхуэзами, апхуэдэут абы сакъызэрыригъэцIыхури…
  • Тобэ ярэби, усакIуэпсэхэр зэподжэж жысIэу ПащIэ Бэчмырзэрэ ЩоджэнцIыкIу Алийрэ я гугъу щысщIами сыщыуатэкъыми: усакIуэ- псэхэр зэпэджэжыр зэрыпэжыр си нэгу щIэкIат, IэкIи сытеIэбат абы. Пэжщ, ар къыщыхъуар Москва еджакIуэ сыкIуа нэужьщ. «Си усакIуэгъущ», – къысхужызыIэурэ сызыгъэгушхуэу щыта БетIали псэут урыс усакIуэшхуэ Твардовский Александр а псалъэ дыдэхэр («мои сопоэты») къытхуигъэфащэурэ си курсэгъу Харабаров Иван, Панкратов Юрий, сэ ди пщIэр щиIэтым щыгъуэ.
  • ЕтIуанэ курсым щеджэ дэ студентищыр «Переделкино» станцым дыкъыщилъэгъуамэ, къыдэджэрти дызришалIэрт: «Они мои сопоэты», – яжриIэрт жумарту игъафIэу зригъэгъусэ рабочэхэм. Ари стхыжакIэщ икIи Москва къыщытрадзащи, къытезгъэзэжынкъым. Мыбдеж гуэрым сигу къыщIэзгъэкIыжар усакIуэшхуэхэр, пэж дыдэу, щыпсэуми дунейм ехыжа нэужьи, псэкIэ зэрызэпэджэжыр сфIэгъэщIэгъуэну аращ. Абы щыхьэт техъуэ сфIощI, БетIал и гугъу сщIыурэ, къэсхьа мы щапхъэри. ГукъэкIыж щIыжаIэри апхуэдэ гуэр къыщIэкIынщ… СыкъызытекIамкIэ згъэзэжынщи…
  • Си ныбжьэгъу нэхъыжьым, си БетIалу къэслъытэм (апхуэдэу зэрыжысIэм щхьэкIэ сызыгъэкъуаншэхэри щыIэнкIэ зэрыхъунури къызгуроIуэ. Ауэ… усыгъэр фIыуэ зылъагъу дэтхэнэ зыми езым и Пушкин иIэжщ. А Iуэху еплъыкIэращ БетIал сысейуэ щIэзбжыр икIи абы къикIыркъым КIуащыр нэгъуэщI куэдми ямейуэ щытауэ; шэч къытесхьэркъым, БетIал фIыуэ зыцIыхуу щыта дэтхэнэ зыми ар езым ейуэ къилъытэу зэрыщытам, си щхьэкIэ апхуэдэу укъалъэгъуныр сфIэнасыпышхуэщ) игу щыщIэхэм, и псэр зэрагъэгуIэм сринэщхъейуэ екIуэкIыурэ еджакIуэ сыкIуащ. Япэ курсыр къэзухыу зыгъэп-сэхуакIуэ сыкъыщыкIуэжами, си нэгу щIэкIащ и къуэ закъуэмкIэ игъэв хьэзабым и псэр зэригъэгузавэр. Сабийр езым зришэлIэжын папщIэ, Iуэхур куу хъуауэ зэрыщытами сыщыгъуазэ къудейкъым – и лэжьапIэм дыщызэхуэзати, Сокъур Мусэрбийрэ сэрэ дыздишэгъащ и къуэм щхьэкIэ дэуакIуэ судыщIэхэм я деж щыкIуэ махуэ гуэрым. АрщхьэкIэ…