ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Сыт Чурей Дыжьынрэ ТIрапщ Эджерэ я гъащIэхэр зэщхь зыщIыр?

2015-10-29

  • Абхъаз Республикэм и япэ Президенту щыта Ардзинбэ Владислав къызэралъхурэ мы гъэм илъэс 70 зэрырикъуам и щIыхькIэ дызэрыт илъэсыр абы и фэеплъу ягъэувауэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр ирагъэкIуэкI. КъБР-м щыIэ Абхъаз щэнхабзэ центрым и жэрдэмкIэ, КIуэкIуэ Валерий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым конференц щекIуэкIащ, гъэлъэгъуэныгъи къыщызэрагъэпэщащ.
  • Абы хэта нэужь, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд и деж лъагъунлъагъу къыщIыхьащ филологие щIэныгъэхэм я кандидат Чурей Дыжьынрэ абы и лэжьэгъу аспиранткэ ТIрапщ Эджерэ. Дыжьын Тыркум къыщалъхуа пщащэщ. курыт еджапIэр къиуха нэужь хэкум къэкIуэжри, КъБКъУ-м щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэтащ, аспирантурэр къиухри, и кандидат лэжьыгъэр пхигъэкIащ, Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и щIэныгъэ институтым щылэжьащ, иджы абхъаз нысэ хъуауэ Сыхъум щопсэу, Абхъаз къэрал университетым щрегъаджэ. Дэ шыпхъу пэлъытэ тхуэхъуа, илъэсипщIым щIигъуауэ ди ныбжьэгъу Дыжьынрэ абы и лэжьэгъу ТIрапщ эджерэ я IуэхущIафэхэмрэ мурадхэмрэ ятеухуауэ дызэдэуэршэращи, ди гуапэу фи пащхьэ идолъхьэ.
  •  
  • Дыжьынрэ Эджерэ я гъащIэ гъуэгуанэр мащIэу зэщхьщ, тIури къыщалъхуар Тыркуращ, ауэ щыпсэуну, щылэжьэну къыхахар я адэжь хэкурщ. Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ зэрызэпыщIа гъуэгуанэ жыжьэр нэхъ гъунэгъу ящI я щIэныгъэ лэжьыгъэхэмкIэ, я псэм и къабзагъымкIэ, я адэ-анэм хэкупсэу зэрагъэсамкIэ. Адыгэ пщащэмрэ абхъаз хъыджэбзымрэ я нэр къыхуокI хэхэс дунейр ягъэцIыкIуу хэкурыс гъащIэм зрагъэубгъуну, адыгэ-абхъаз лъэпкъхэм я зэпыщIэныгъэр нэхъ куу ящIыну,  я щIэныгъэмкIэ я лъэпкъхэм  яхуэщхьэпэну.
  • - Дыжьын, сыт щыгъуи ди гуапэщ укъызэрыкIуэжыр, IуэхуфI куэдым яужь уитщи, удищIэщыгъуэщ. Мызыгъуэгум фыкъызытекIухьам мащIэу и гугъу уэзгъэщIынут.
  • Дыжьын: – Дэ КъБКъМУ-м лэжьыгъэ IуэхукIэ дыкъэкIуауэ аращ. ЗэIущIэ  дахэ щекIуэкIащ. ФIыщIэ яхуэщIыпхъэщ КъБР-м щыIэ Абхъаз щэнхабзэ центрым и унафэщI ГущIапщэ Ингэрэ КъБКъМУ-м и ректор Апажэ Аслъэнрэ. Абыхэм ди Абхъаз къэрал университетым пыщIэныгъэ хуаIэщ, езыхэри щIэх-щIэхыурэ нокIуэ, дэри дыкърагъэблагъэ. Иджы студентхэри, егъэджакIуэхэри, Абхъазым къикIа хьэщIэхэри зыхэта зэIущIэхэр гуапэу екIуэкIащ, АР-м и япэ Президент Ардзинбэ Владислав и фэеплъу къызэрагъэпэщауэ арат. АКъУ-м и аспирант Эдже япэу къакIуэу аращ Налшык, псори фIэщIэщыгъуэу зеплъыхь, зэкIэ къалэри цIыхухэри игу ирихьауэ къызжиIащ. Мы пщащэри сэ схуэдэу Тыркум къикIыжауэ, адэжь лъахэм фIэфIу щопсэу, щолажьэ.
  • - Эдже, нэхъ гъунэгъуу зыкъэдбгъэцIыхуну сыхуейт. Укъыщалъхуам, уи унагъуэм, уи IуэхущIафэхэм ятеухуауэ сыт къыджепIэн?
  • Эдже: – Анкара сыкъыщалъхуащ, абы щIэныгъэ щызэзгъэгъуэтри, Абхъазым сыкъэкIуэжыну сызэрыхуейр си адэ-анэм щахуэсIуатэм къыспамыубыду сыкъаутIыпщащ. Иджыпсту АКъУ-м аспиранту сыщыIэщ. Бзылъхугъэ-археолог куэд искъым Кавказым, абхъаз-адыгэ лъэпкъым яхэтыххэу си гугъэкъым. Сэ сыдихьэхыу иужь сихьащи, тхьэм ещIэ къызэхъулIэнур зыхуэдизыр. Иджыпсту тенджыз ФIыцIэм и адрыщI лъэныкъуэмрэ Абхъаз лъэныкъуэмрэ лэжьыгъэ щызогъэкIуэкI. IэщIагъэ гъэщIэгъуэнщ ар. Школым сызэрыщIэсрэ тхыдэмрэ географиемрэ сыдахьэхырти, археолог IэщIагъэр къыхэсхащ. Лэжьэн щIэздза нэужь, нэхъ кууужу сыдихьэхыу хуежьащ – щымыIэр къэбгъуэтыжыныр, щIэ гуэр къэпщIэныр сыт щыгъуи гъэщIэгъуэнкъэ?!
  • - Уэ уабхъаз пщащэщ. Тыркум щыпсэу абхъазхэм сыт я дуней тетыкIэ?
  • - Тыркум щыпсэу шэрджэсхэми абхъазхэми зэрагъэхь щымыIэу къызыхэкIар зэрахъумэжыным, я адэжь щIэинхэр IэщIыб ямыщIыным, я хабзэр зэрызэрахьэным иужь иту апхуэдэхэщ. Сэ си адэжьхэр Гудаутэ икIащ, ди лъапсэжьыр аращи, си гуапэу абы сыщыIэщ. Къапщтэмэ, дызэрыабхъазыр зэи тщыгъупщакъым, си адэмрэ си анэмрэ абхъаз унагъуэщ зэдаухуар, хабзэр щаIыгърэ пщIэ илъу. Си адэм дзэм къулыкъу щищIащ, си анэр мэкъумэш IэнатIэ пэрытащ, иджыпсту пенсэм кIуауэ загъэпсэху.
  • Сэ зым фIэкIа бын ямыIэ пэтми, хамэ сазэрыхэмыхьэр къалъытэри, арэзыуэ сыкъаутIыпщауэ си Iуэху иужь ситщ. Абхъазым ущыпсэуныр гухэхъуэщ, ущылэжьэныр фIыгъуэшхуэщ. Сэ сыхуейщ си IэщIагъэмкIэ, си зэфIэкI къихьымкIэ хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ нэхъри зэпысщIэну, си лъэпкъым и цIэр фIыкIэ згъэIуну.
  • - Дыжьын, гу зэрылъыстамкIэ, абхъаз нысэ ухъури, гугъуехьыншэу уахэсыхьащ ди къуэш лъэпкъым. Сыт иджыпсту зи ужь уитхэр?
  • Дыжьын: – Уэ зэрыпщIэщи, сэ филологие щIэныгъэхэм я кандидат лэжьыгъэр КъБР-м щыпхызгъэкIащ, иджы доктор диссертацэр согъэхьэзыр, Абхъаз къэрал университетым сыщолажьэ. «Тыркум щыхэхэс адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ я этномакъамэ IуэрыIуатэр» – аращ зэреджэр си лэжьыгъэм, ар щыпхызгъэкIынур АКъУ-ращ, мыбы  щыщ  щIэныгъэлIхэри щIэсу. Абы къищынэмыщIауэ, сабий макъамэ IуэрыIуатэм солэжь иджыпсту, ари абхъаз-адыгэ хэхэсхэращ нэхъ зытеухуар.
  • - ЩIэныгъэ Iуэху и лъэныкъуэкIэ Абхъазымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ дэнэ нэхъ тынш ущылэжьэну?
  • Дыжьын: Къэбэрдейм сыщыщылэжьам и мызакъуэу, лъэ быдэкIэ сыщыувар мы лъахэращ, абыкIэ сэбэпышхуэ къысхуэхъуащ си лъэпкъэгъухэр.
  • Абхъазымрэ КъБР-мрэ зэбгъапщэмэ, сэ гу зылъыстар абы нэхъ хуиту ущыгупсысэ, ущылажьэ зэрыхъурщ. Мыбы зэманыр, зи яужь уит Iуэхум и жыпхъэр нэхъ ткIийуэ къыщыппаубыд. АР-м уи гупсысэкIэр щынэхъ убгъуауэ пIэрэ жыпIэу апхуэдэщ, итIанэ уи еплъыкIэр утыку къипхьэну щынэхъ тыншщ.
  • УщыщIэупщIакIэ, си жагъуэ хъууэ зы Iуэху къыхэзгъэщынут. Абхъазымрэ Адыгеймрэ я университетхэр, институтхэр нэхъ зэпыщIауэ мэлажьэ, я щIэныгъэлIхэр нэхъ зэхохьэ. Ди деж нэхъыбэу накIуэу тлъагъур ахэращ. Къэбэрдей-Балъкъэрым дызэрыпыщIар махэщ. Куэд щIакъым мыбы Абхъаз щэнхабзэмкIэ центр къызэрыщызэрагъэпэщрэ, ар хуабжьу иужь итщ, дяпэкIи телэжьэнущ ди зэпыщIэныгъэм. Ауэ ар мащIэщ, зы цIыху закъуэкIэ е зы IуэхущIапIэкIэ пхузэфIэмыкIынщ. Мыбы гу лъатэну  сыхуейт  унафэщIхэми, ар зи пщэ къыдэхуэ IэнатIэхэми, цIыху щхьэхуэхэми. Дунейпсо  Адыгэ Хасэри хэлIыфIыхьыфынущ зи гугъу сщIым. Мис а псори къызэщIэдгъэуIуэрэ ди зэпыщIэныгъэр нэхъ быдэ тщIамэ, сигу зэгъэнут сэ.
  • ЩIэныгъэмкIэ, щэнхабзэмкIэ, журналистикэмкIэ, экономикэмкIэ, нэгъуэщIхэмкIи ди гуащIэ зэхэтлъхьэфатэмэ, ди зэкъуэтыныгъэр къэдгъэщIэрэщIэфынут, дауэ щымытми, абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ зэрыгъэкъуэшу, зэрылъытэу къэгъуэгурыкIуащ ижь-ижьыж лъандэрэ. Мыбдежым щапхъэ пэлъытэу къыхэбгъэщ хъунущ усакIуэ, «Горянка» газетым и редактор нэхъыщхьэ, «Жан» зэгухьэныгъэм и гуащэ Къаныкъуэ Заринэ иригъэкIуэкI лэжьыгъэр. Мис абы игурэ и псэрэ етауэ йолэжь сэ сигу зэрыгъу Iуэхум. УсакIуэ ныбжьыщIэхэр къригъэблагъэурэ ди щIалэгъуалэр нэхъ гъунэгъу зэхуещI, езыри нокIуэри, усэ пшыхьхэр къыхузэрагъэпэщ. Къаныкъуэ Заринэ щыхьэщIэкъым Абхъазым, атIэ езым яйуэ къалъытэжу апхуэдэщ къызэрыIущIэр. Аракъэ зэкъуэшхэр, зэлъэпкъэгъухэр зэрызэхущытыпхъэр?!
  • Сэ сыхуейт Къэбэрдей-Балъкъэрыр абы теухуауэ нэхъ жыджэру щытыну, сыту жыпIэмэ, си адэми жиIауэ, Абхъазыр иджыри сабий хуэдэщ, абы Iэмал псори къигъэсэбэпыфу щыткъым, дяпэкIэщ ар гъуэгуанэ иным щытехьэнур.
  • - Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ зэкъуэшу жаIэ къудей, хьэмэрэ я зэхущытыкIэкIэ къагъэлъэгъуэфу къыпщыхъурэ я Iыхьлыгъэр?
  • Дыжьын: – Сэ нэмыплъи къысхуамыщIу, зыри пэрыуэгъу къыщысхуэмыхъуу абы сыщопсэу. Си лэжьапIэри аращи, адыгэм ехьэлIа зы дэфтэри тхыгъи «дэ мыбы дыхуейкъым» жаIэу IуагъэтIылъыкIынукъым, яфIэгъэщIэгъуэну еплъын мыхъумэ. Хэхэс адыгэхэм я лъэпкъ щэнхабзэмрэ хэхэс литературэмрэ илъэсиплI хъуауэ щызогъэдж Абхъаз къэрал университетым. Хуабжьу яфIэгъэщIэгъуэнщ студентхэм. Абхъаз студентхэм, ныбжьыщIэхэм къэбэрдейхэр фIыуэ яцIыху, абыхэм ятеухуауэ щIэ гуэри яжепIэфыну къыщIэкIынукъым, ауэ адрей лIакъуэхэм нэхъ къыщIэупщIэу апхуэдэщ. Псом хуэмыдэу мы Iуэхум щIалэгъуалэращ къыхэшэн, дегъэхьэхын хуейр. ЩыIэщ пэрыуэгъу хъухэри, ауэ иджыпсту зэманым зихъуэжащ, ди бжэхэр зэIухащи, лъыхъуэм къигъуэтынущ.
  • - Эдже, Налшык япэу укъакIуэу аращ, дауэ къыпщыхъуа?
  • Эдже: – Сэ щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм сыкIуэну, зыщысплъыхьыну хуабжьу сфIэфIщ. Мы махуэхэм си гур хэхъуэу сыдэтащ Налшык. Абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ куэдкIэ зэщхьэщыкIыу къысхуэщIакъым. Уеблэмэ, Налшык къыщыщыткIухьым, Сыхъум сыдэт хуэдэу къысщыхъужырт. Тенджыз фызэримыIэращ, армыхъумэ, куэдкIэ зэщхьщ къалэхэри цIыхухэри. Дыжьын къызэрысхуэсакъым, абы къысхуищI пщIэм, гулъытэм я фIыгъэщ хамэу зыкъызэрызмылъытэр. Мыбы къыщысцIыхуахэмрэ шэрджэс хэхэсхэм яхэсщIыкI мащIэмрэ зэхызолъхьэжри, адыгэхэр цIыху дахэщ, гумащIэщ, губзыгъэщ.
  • Хуабжьу ди гуапэщ Ды-жьын дызэримыбгынэри ди лъэпкъым щыщхэр къыт-хишэу зэрыдигъэцIыхури. Дыхуейщ фи мурадхэр къывэхъулIэну, фи хъыбарыфI зэхэтхыну. Тхьэм фигъэпсэу!
  • НэщIэпыджэ  Замирэ.