ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Адыгэшым деж щыщIэдзауэ Бейбарс деж щыщIэкIыжу

2015-07-29

  • Адыгэм и цIэр къэрал куэдым щигъэIурэ, гурэ псэкIэ къы­зы­хэкIа лъэпкъым хуэлажьэу диIэ мащIэм ящыщщ кинорежиссёр, сценарист, композитор, продюсер, тхакIуэ Къандур Мухьэдин. Ар хэкум къэкIуэжыху уепсалъэми, щIэщыгъуэ гуэр къыбжиIэнущ, и лэжьыгъэщIэхэмкIэ, и мурадхэмкIэ, и ехъулIэныгъэхэмкIэ и гуапэу къыбдэгуэшэнущ. Мух­ьэ­дин ди редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд деж лъа­гъунлъагъу къыщIыхьати, ди хьэ­щIэ­щым едгъэблагъэри, упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ. 
 
 
 

Къандур Мухьэдин. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.

  •  
  •  - Мухьэдин, сыт щыгъуи уи гуа­пэу укъыздэкIуэж хэкужьым мы­зыгъуэгум  сыт хуэдэ щхьэу­сы­гъуэкIэ укъыхуеблэгъэжа?
  • - Дуней псом щыцIэрыIуэ ады­гэ­шым статус етыным дытолэжьыхь илъэсищ хъуауэ. А шы лъэпкъым ­и тхылъ къыдэдгъэкIыу, дуней псом щызэбгрыдгъэкIыну, шыхэм елэжь­хэм яIэрыдгъэхьэну ды­хуейщ. Шыхэм паспорт езыт IэщIагъэлIхэр  елэжьащ   мы Iуэхум ­куууэ.
  • Зи гугъу сщIыр хуабжьу ­лэ­­­жьыгъэшхуэщ, адыгэ лъэпкъым и хъугъуэфIыгъуэ нэхъ зыхуэса­къыпхъэхэм яхызобжэ. Ады­гэ­шым и жэрагъкIи, бэшэча­гъкIи, дахагъкIи куэдым къацIыхуну хунэсащ, ауэ, ди жагъуэ зэры­хъущи, Урысейм и гъунапкъэхэм адэкIэ ар къызэрыщащIэр  урысышущ. Абы и тхылъ зэдгъэпэщу и цIэр идмытхэмэ, а дызэрыпагэ ­лъапIэныгъэр тIэщIэкIынкIэ шы­нагъуэ щыIэщ. «Къэбэрдеиш» ­цIэ­­ращ дгъэувыну зиужь дитыр. Иджыпсту шым и уасэр докIуей, Германием, Франджым, Инджы­лызым фермэ ехьэжьахэр щы­­Iэщ, шыхэр щагъэхъуу, я цIэхэр дуней псом къыщащIэу. Абыхэм яIыгъкъым къэбэрдеишыр, сыт щхьэкIэ  жыпIэмэ,  статус   иIэкъым. Пэжщ,  мыбдежым Тэрч щIы­налъэми нэ­гъуэщI щIыпIэхэми яIэщ шы заводхэр, адыгэш ягъэ­хъуу, ауэ дунейм къыщацIыхуа шым и цIэмрэ и щхьэмрэ иIэжу ­хамэ къэрал утыкухэм итмэ, нэхъ тэрэзщ.
  • - ГурыIуэгъуэщ, Мухьэдин. Сыт щыгъуи тхылъ, кино щIэщы­гъуэхэмкIэ, адыгэхэм ехьэлIа Iуэху дахэхэмкIэ дызыгъэгуфIэ уэ иджыпсту узэлэжьхэм, зиужь уитхэм дыщыбгъэгъуэзэну сы­хуейт.
  • - Иджыпсту нэхъыщхьэу сы­зэ­лэжьыр уэсмэн, тырку дзэзешэу щIыпIэ куэдым къыщацIыхуу щыта ди лъэпкъэгъу  Дипщэу Этхем-пэщэ ­теу­хуа фильмращ. Мыр тхылъу нэхъ пасэу стхащ, иджыпсту тыркубзэкIэ зэрадзэкI, сценарий ящIу кино трахыну. Тырку продюсер хуабжьу дихьэхауэ къы­зэ­лъэIуащ ­сериалу трихыну хуейуэ.

  • - Ататюрк тырку революцэр дэ­зыщIа Этхем и гъащIэм мащIэу сыщыгъуазэщ. Уи тхылъыр зытебухуам и дуней тетыкIэмрэ и зэфIэкIымрэ убзыхуа хъун папщIэ узыхэплъа дэфтэрхэм яры­тыр сфIэгъэщIэгъуэнщ.
  • - Этхем къебийуэ нэхъ къы­пэ­щIэтар дзэзешэ Исмэт-пэщэщ, ИнёнюкIэ зэджэу щытаращ. Аращ Ататюрк иужькIэ Тыркум и етIуанэ президент хъуар. Ар Этхем иужь къихьат игъэкIуэдыну. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Этхем и лIыгъэкIэ, ха­хуагъэкIэ цIэрыIуэ хъуат, цIыхубэм фIыуэ ялъэгъуат, тырку-алыдж ­зауэм щхьэмыгъазэу хэтат, дэнэ сыт хуэдэ гугъуехь щыIэми зэфIихыфырт. Инёню гузавэрт Этхем езым и пIэр иубыдынкIэ.
  • Бзаджэу къыщIэкIащ Инёню, ар Этхем пэщIэувэри, къэралым зауэ къыщагъэхъуным тIэкIущ иIэжар. А къэрал зауэр къэхъеяуэ щытамэ, Тыркур хэкIуэдэжат, империе лъэ­лъэ­жар зэрапхъуэну а лъэхъэнэм абы франджыхэри, итальянхэри, алыджхэри, инджылызхэри щы­зэрызехьэрти. КIэщIу жыпIэмэ, нобэ дэ тцIыху Тыркур щыIэжыну­тэкъым, а дзэзешитIыр зэпэщIэувэу къэралым граждан зауэр къы­щыхъеямэ.
  • Ар Этхем къыгурыIуэри, и дзэр зэбгриутIыпщыкIыжащ, нэгъуэщI щIыпIэ Iэпхъуащ. Инёню ар зэ­рыIэпхъуар къигъэсэбэпри, Этхем-хайн фIищат, «епцIыжакIуэ» къикIыу. Иджы  пэжыр псори къы­зыхэщ романщ стхар. НэгъуэщI тхыдэ дэфтэр куэдми ущрихьэлIэнущ  абы.

  • - Тхыдэм къызэрыхэщыжыр ­я тегъэщIапIэу щытми-щымытми сщIэркъым, ауэ иджыпсту ­тыркухэм Этхем и цIэм пщIэ ­хуащIу, къалъытэу апхуэдэ си ­гугъэщ.
  • - Шэч хэмылъу. Абы и щыхьэтщ Этхем и цIэм пагъэувауэ щыта «хайн» псалъэр зэрыпахыжар. И лIыгъэри, и зэфIэкIри, къызыхэкIари  къагъэлъагъуэу щIадзащ, ­тырку  продюсер  цIэрыIуэхэми трахыну  хуейщ  абы  теухуа фильм. Сэри ар си гуапэ хъури, схуэгъэщIэ­хъуакъым.
  • - Дапщэщ  а фильмым иужь фыщихьэнур?
  • - Си романыр куэд щIащ къы­зэ­рыдэкIрэ, кино трахыну щагугъэм, сценарий згъэхьэзыращ. Ар­щ­хьэ­кIэ тыркухэр  иджыпсту сериалхэм хуабжьу дехьэх. Сериалу трахыныр нэхъ къащтащи, абы хуэ­фэ­щэну  сценарийр  зэра­хъуэкIыж.
  • - Фильмым зэрихьэну цIэр ­нэ­гъуэщI хъунщ, уэ сыт тхылъым фIэпщар?
  • - «Шууей лъатэхэр».
  • - Шууейхэр лъатэу щIыжыпIэм щхьэусыгъуэ иIэ хъунщ…
  • - Ар сэ къэзгупсысакъым – арат Этхем-пэщэ и дзэм зэреджэр. Абыхэм апхуэдизкIэ псынщIэу здэщыIэ щIыпIэхэр яхъуэжырти, бийм ­къахуэгъуэтыртэкъым, къыщеуэнкIэ хъуну лъэныкъуэр яхузэгъэзахуэртэкъым. Биидзэ куэд ­гугъу иригъэхьырт абы, Этхем и шуудзэр щIылъэм тету зекIуэу арами, зэфIэкIкIи акъылкIи бийр лъэ­щIы­хьэр­тэкъыми, лъатэу ягъэIуат. Инджылызхэращ ар фIэзыщар, пэ­жым ухуеймэ.

  • - Иужьрейуэ  уи Iэдакъэ къы­щIэкIа тхылъхэми утезгъэп­сэ­лъыхьынут. Мухьэмэд къы­хуэпхьа тхылъыщIэ зыбжанэ илъщ ди ­пащхьэм.
  • - Иужьрей илъэсиплIым стха тхылъхэращ ар. Зыр сулътIан Абдул-Хьэмид ЕтIуанэм и гъащIэм ­теухуащ. СулътIан Абдул-Хьэмид и анэр адыгэт, и щхьэгъусэри ди лъэпкъэгъут, ГуащIэмащIэт зэре­джэр. Ар пащтыхьыпхъут, Франджым университет къыщиухауэ апхуэдэт. Губзыгъэт хуабжьу, езы Абдул-Хьэмид дэIэпыкъурт, лъа­гъуныгъэшхуи я зэхуаку дэлът. Тырку тхыдэм апхуэдэу къыхэщыркъым Абдул-Хьэмид и щхьэгъусэр губзыгъэу зэрыщытар, зэрыа­ды­гэр.
  • Абдул-Хьэмид адыгэр фIыуэ илъагъурт. Езыр адыгэ анэ къилъхуат, езыгъэджари зыгъэсари арат. И хъумакIуэхэри, къыдэ­ла­жьэхэм я нэхъыбэри адыгэт, ахэрат и дзыхь нэхъ зригъэзыр. ГъэщIэ­гъуэн куэд итщ мыбы, мыри тыркубзэкIэ зэрадзэкI.
  • Адрей тхылъхэр адыгэм епхакъым. Тыркум  нэхъ ехьэлIауэ ро­ма­нитI сиIэщ. Абы къищынэмы­щIауэ, цыджанхэм ятеухуауэ роман ­стхащ – Урысейм щыпсэу цыджанхэмрэ испан цыджанхэмрэ я зэпыщIэныгъэр, я щэнхабзэр зэ­ры­зэщхьыр  къыхэщу.

  • - Тхылъ псокIэ, псалъэм папщIэ, цыджанхэм уатетхыхьын хуей щIэхъуар сыт? Апхуэдэ упщIэ згъэув щхьэкIэ, сыт щыгъуи сфIэгъэщIэгъуэнщ ахэр дуней псом текъухьами, я бзэмрэ я ­хабзэмрэ  кIэрымыхуIауэ зэры­зэ­рахьэжыр, я дуней тетыкIэр… СытхакIуэу щытамэ, роман ятезухуэнт сэри.
  • - Франджым илъэс къэс зэ щокIуэкI цыджан фестиваль. Абы ­къокIуалIэ а лъэпкъыр щыпсэу дэнэ къэрали я лIыкIуэхэр, Урысейм щыщхэри макIуэ абы. Сэ зэгуэрым сагъэкIуат а фестивалым, фильм тесхыну. АрщхьэкIэ, техникэ и лъэ­ныкъуэкIэ зыгуэрхэр зэ­хуэ­мыхъуу, ныкъуэтехыу дыкъагъэувыIауэ щытащ. Абыхэм я зэхыхьэр сигу  ­къинэжауэ  куэд щIауэ си гуращэт, кинор теха щымыхъуакIэ, зы тхылъ стхыну. Мис апхуэдэу си щхьэм ­ къихьа  Iуэхущ  ар.
  • - Иджыпсту сытым уелэжьрэ?
  • - Шэрджэс мамлюк Бейбарс и гъащIэр сфIэгъэщIэгъуэну тхылъ сотх, илъэситIым щIигъуауэ ­солэжь абы, куэд къэнэжакъым. Бейбарс иджыри къыздэсым ­тыркуу ятх, хьэрып къэралхэми апхуэдэущ къызэрыщащIэр. Израилым щыщ профессор гуэрым ­ар адыгэу итхауэ сыкъеджат. Илъэс зытIущ и пэ а профессорыр Лондон къэкIуауэ сыIущIащ. Абы къызжиIат, Бейбарс къэпцIыхун папщIэ мыпхуэдэ тхылъитIым еджэ, жери. А тхылъитI къудейращ щыIэр Бейбарс и зэманым ­псэуахэм я Iэдакъэ къыщIэкIауэ. ­Зыр абы и секретару щытаращ, абы хьэрыпыбзэкIэ дахэу итхыжащ Бейбарс и хъыбарыр, етIуанэр а лъэхъэнэм псэуа тхыдэджщ зи лэжьыгъэр, ар томитI мэхъу. Секретарым и IэдакъэщIэкIыр ­къэзгъуэтати, япэ напихыр дэтыжкъым. Адрей томитIыр къэслъы­хъуэу Тыркум и Эдерне къалэм ­дэт Сулеймэн и музейм щIэлъу къызжаIэри, сыкIуащ, арщхьэкIэ етIуанэ томрат абыи щыIэжыр, ­абджым хуэсакъыу яхъумэрт. Япэ тхылъым сыщыщIэупщIэм, ари кIуэ­дауэ къызжаIащ, езым яIэм и копиер Франджым щыIэти, абы сыкIуащ. Журт профессорымрэ сэрэ дыщызэпсалъэм, и сабии­гъуэр къызыхэщ псори зэрагъэкIуэдам щыхьэт дытехъуащ.

  • Ар щIагъэкIуэдар гурыIуэгъуэщ. КъуэкIыпIэм и дзэпщ цIэрыIуэр, ­муслъымэнышхуэр тыркуу щы­тыныр, дауи, нэхъ къащтащ. Ауэ, си ныбжьэгъу профессорым и ­чэнджэщкIэ, Бейбарс и щIалэ­гъуэри, и гъащIэр къызэрекIуэ­кIари стхыжащ. Ар тенджыз  ФIы­цIэ  ­Iуфэм къыщыхъуа шапсыгъ­хэм   къахэкIащ. Уи фIэщ хъункъым, ­ауэ абы теухуа тхылъхэм укъыще­джэкIэ, адыгэу имыт пэтми, зэ­рыадыгэр къыумыщIэнкIэ ­Iэмал имыIэу,  и  хьэлыр  къратхэкI.
  • Зы щIыпIэ деж мыпхуэдэу сыщрихьэлIащ, си щхъуэфэцыр ­игъэтэджу. Бейбарс пащты­хьыш­хуэт, тхьэмадэшхуэт. Зэгуэрым шэтырым щIэсу, Iуэху зэфIигъэ­кIыу, цIэрэ щхьэрэ зиIэ лIы куэд къыщIыхьэурэ къепсалъэрт. Ауэрэ здэщысым, бедуин щихъ лIыжь гуэр къехъуэхъуну къыщIыхьащ. Бейбарс къыщылъэтри, сэлам ирихащ абы. Зэпсэлъэн яухыу лIы­жьыр щIэкIыжа нэужь, тхылъыр зыт­хыжа секретарыр еупщIащ: «Пащтыхьыкъуэ, генерал къом къыщIыхьати, зыбгъэхъеякъым, бедуин лIыжьым щхьэкIэ щхьэ укъыщылъэта?». «Ар фэ къывгурыIуэнукъым, нэхъыжьым пщIэ хуэщIын хуейщ», – жиIащ Бейбарс.
  • Мазэ зыбжанэ нэхъ дэмыкIыу сухыну си мурадщ тхылъыр, мы илъэсыр имыкI щIыкIэ къыдэзгъэкIынущ. Сэ нэхъ сыдихьэхыу сызэлэжьа, къыдэзгъэкIыну сызы­щIэхъуэпс тхылъхэм ящыщщ ­ мыр.
  • - Тхьэм къыуигъэхъулIэ, Мухьэдин, иджыри апхуэдэ тхылъ дахэ куэд уи Iэдакъэ къыщIэкIыну ди гуа­пэщ.
  • Епсэлъар
  • НэщIэпыджэ  Замирэщ.