ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

«Илъэсищ ирикъуамэ – гуващ»

2015-07-17

  • «Иджырей къэхутэныгъэхэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, цIыхур илъэсищ щрикъум и деж, и щхьэкуцI налъэхэм я Iыхьэ тхуаниплIым зыужьын яух. Абы гурыIуэгъуэ ищIыркъэ илъэсищ иримыкъуа сабийм и акъылым зедгъэужьыным пасэу иужь дихьэн зэрыхуейр?» Аращ и купщIэр дуней псом щыцIэрыIуэ «Сони» япон IуэхущIапIэм и къызэгъэпэщакIуэ Ибука Масару и IэдакъэщIэкI тхылъым. А тхылъыр и тегъэщIапIэу, КъБР-м БизнесымкIэ и институтым щызэхэтащ «Нобэ – сабийщ, пщэдей – лъэпкъщ» зыфIащIа «Iэнэ хъурей».
  •   
  • (СэмэгумкIэ щегъэжьауэ)Профессор ХъуэкIуэн Мурат, «Мамырыгъэ» псапащIэ фондым и унафэщI Ахматов Назир, Бзэхэр зэрадж щIэныпхъэ щаубзыху институтым и щIэныгъэрылажьэ ХьэцIыкIу Рае сымэ.

    IэнатIэкIэ е щIэныгъэкIэ ди щIыналъэм щекIуэкI гъэсэныгъэ лэжьыгъэм пыщIа IэщIагъэлI гупт «Iэнэ хъурейм» кърихьэлIар. Дэтхэнэ зыри и пщэрылъым и фIэщу зэрыбгъэдэтым и нэщэнэуи, я Iуэху еплъыкIэхэр зэтехуэртэкъым.

  • «Мы тхылъыр телъыджэщ, ауэ Iуэхушхуэ къыхэзылъхьэ цIыхушхуэхэм къащыщI хабзэращ: я жэрдэмыр езыхэм хуэдэ цIыху къызэрымыкIуэхэм я зэфIэкIым тращIыхь. Ибука дызригъэхъуапсэ сабий гъэсэкIэр къызэхъулIэнур езым хуэдэу Iэзагъ къызыдалъхуа цIыху закъуэтIакъуэхэрщ. Аращи, фи фIэщ фымыщI жысIэркъым, ауэ дэтхэнэ зыри мы тхакIуэм и гуращэм лъэIэсыфыну къэслъытэркъым», – зэхиублащ зэIущIэр ХъуэкIуэн Мурат. Профессорыр езыр Японием щыIам и мызакъуэу, япон тхакIуэм къиуха университетым лекцэ къыщеджэну къыхуихуат. «Ар иджыри еджакIуэу щыщытам гу зылъата щIалэт, къигупсыс Iэмэпсымэхэм дунейпсо саугъэтхэр къыхуагъэфащэу. Апхуэдэ цIыхухэм езыхэм тыншу къащыхъур хэти къехъулIэну къафIощI».
  • «Мы тхылъыр дунейм илъэс тIощIрэ тхум щIигъуауэ щыцIэрыIуэщ, ди деж тIэкIу гувауэ къэсами, – пищащ гупсысэм университетым хыхьэ пединститутым и егъэджакIуэ Къумахуэ Ланэ. – Си фIэщу седжащ, щIэ гуэр къисхыну сыхуэпIащэу, зэхуэсым сыхэтынми си нэ къыхуикIыу. Ауэ ямылейуэ зыри хэслъэгъуакъым, щIэ гуэр къыхилъхьауи гу лъыстакъым. КIуэ, анэ сыщыхъукIэ, си нэ сыт къыфIэна жысIэмэ, тхылъым уи фIэщ ещI, уигу иплъхьэ закъуэмэ, сытри зэрыпхузэфIэкIынур. Бзэ тыншкIэ зэрытхари тхакIуэм и ехъулIэныгъэхэм ящыщщ».
  • Ланэ и гупсысэм зрегъэужь педагогикэмрэ психологиемкIэ пединститутым и кафедрэм и егъэджакIуэ Хьэгъэжей Иннэ: «Псэун щIэзыдзэ сабийм ищIэ псори зытеухуар дунейр къицIыхунращ. Ауэ анэхэм я нэхъыбэр «хущIыхьэркъым»: мамэ телефонкIэ псэлъэн зигъэнщIыху, зэкIуэцIыпхауэ гу цIыкIум ис сабийр шэрхъ зыщIэт и гъэрыпIэм йоныкъуэкъу, зигъэхъеихуи, къуаншэщ. Апхуэдэ щIыкIэущ, ди жагъуэ зэрыхъущи, нэхъыбэм я япэрей илъэсхэр зэрекIуэкIыр».
  • Иннэ и акъылэгъуу къэпсэлъащ университетым и профессор Хъурей Леоренэ: «Анэхэм я гугъу щедгъэжьакIэ, лъэпкъыр хэзыгъэкIуэдэж гузэвэгъуэщ ди бэзэрхэм щекIуэкI гъащIэр. Ар лэжьапIэ зыхуэхъуа бзылъхугъэхэм зыри яхужысIэркъым, ауэ бэзэр кIуэцIым щекIуэкI ефэешхэхэмрэ блэкIми къыблэкIыжми ялъагъуу абы тет цIыхубзхэм ядэплъагъу нэгузегъэужьыкIэмрэ гугъэр пфIагъэкIуэд. Абыхэм я бынхэращ ди деж еджапIэ къакIуэр».
  • «Тхылъыр тхылъ щхьэпэщ сыт хуэдэ зэмани дэтхэнэ адэ-анэми къыхуэсэбэпыну, – пищащ гупсысэм епщыкIуплIанэ гимназием анэдэлъхубзэр щезыгъэдж Багъ Марьям. – Тхылъым сыздеджэм гу лъыстащ япон гъэсэныгъэм дэ ди адыгэ гъэсэкIэм щыщ куэд зэрыхэлъым. Ди лъэпкъым хьэрфкIэ кърамытхъауэ, тхылъхэми кърамынауэ хабзэ минитIым нэс къыдогъуэгурыкIуэ, нобэ тхэлъыжыр тIощIым нэмысыжми».
  • «Балъкъэруи дин лэжьакIуэуи сэ зым фIэкIа зэрыщIэмысым къыхэкIыу, нэхъыбэрэ сывгъэпсалъэ, – гушыIэкIэ ирешажьэ и псалъэр «Мамырыгъэ» псапащIэ фондым и унафэщI Ахматов Назир. – Дызытепсэлъыхь тхылъым и гугъу сщIымэ, ар гъэсэныгъэр къытфIэIуэхун зэрыхуейм теухуауэ и чэзум къытIэрыхьа хъыбар щхьэпэу солъытэ. Анэхэм я закъуэкъым уи гуапэ мыхъун зыдэплъагъур. «Дезыгъаджэ бзылъхугъэр зыгъэпсэхугъуэр къызэрысу щIожри, тутын кърепхъуэт», – къыджаIэж еджакIуэ дгъакIуэхэм. Нобэ дин зезыхьэхэр таурыхъым къыхэкIа нэхъей яфIэдыхьэшхэнщ. Ауэ щыхъукIэ, фIэщхъуныгъэм пэIэщIэ гъэсэныгъэм зыщIыпIи узэрынимыгъэсыр ди нэгу щIокI. Иджыпсту сыт хуэдиз гукъэкI дахэ дымыщIми, абыхэм дин гъэсэныгъэр дэщIыдмыгъумэ, гъащIэр къыдэзытари абы дэтхэнэ зыми къытхуищI къалэнхэри къытфIэмыIуэхуу аращ. УимыгъэгужьеинкIэ Iэмал имыIэу нобэ адэ-анэмрэ бынымрэ зэпэжыжьэ хъуащ. ЩIэхъуари, димыхьэл къатщтэу, хамэ хабзэ къэтпхъуэтэну дызэрыхуежьэрщ. Тхьэр арэзы къыхухъу тхылъыр зи IэдакъэщIэкI тхакIуэм дыкъыздикIар къэтщIэжыным, ди адэжьхэм пхаша гъуэгум дызэрыт лъэхъэнэм зыдедгъэкIуу дытетыным нэхъ хэкIыпIэфI дызэримыIэр къыдгурыIуэным зэрыхуэщхьэпэм папщIэ».
  • «Сэ сриакъылэгъукъым пасэмкIэ дгъэзэжын хуейуэ жызыIэхэм, – щIалэгъуалэм къыбгъэдэкIыу къопсалъэ зы пщащэ. – Сэ «тху» фIэкIа къэзмыхьу «Адыгэ хабзэм» седжащ, абы сэ нэхърэ нэхъыфIу хэзыщIыкI ди гупым хэмысу. Ауэ еджапIэм сызэрыщIэкIыу, ар къызэрымысэбэпыр къэслъэгъуащ, Мэзкуу еджакIуэ сыкIуа нэужь, нэрылъагъу сщыхъупащ ар си хъуреягъкIэ щекIуэкI гъащIэм зыкIи зэремыкIуалIэр».
  • «А узыхыхьа гупым узэрыхэзэгъар, уэщхь-уэмыщхьым емылъытауэ, псоми уазэрыдекIуэкIыфар къозыгъэхъулIар а адыгэ хабзэрауэ къыпщыхъуркъэ, ди шыпхъу?», – упщIэ – жэуапкIэ пщащэм зыхуигъэзащ БизнесымкIэ институтым гуэт Бзэхэр зэрадж щIэныпхъэ щаубзыху институтым и щIэныгъэрылажьэ ХьэцIыкIу Рае. «Хабзэр тэджыкIэ-тIысыкIэм и закъуэкъым, – пищащ гупсысэм университетым педагогикэмрэ психологиемкIэ и кафедрэм и доцент Кумыщ Риммэ. – Куууэ къысщыхъуакъым Ибука и тхылъыр. Абы нэхърэ куэдкIэ нэхъ купщафIэщ игъащIэ лъандэрэ къыддекIуэкI Макаренкэ Антон, Соловейчик Симон сымэ я тхылъхэр».
  • «Мыбдежым псалъэ пэж дахэ куэд щыIуащ, ауэ дыпсалъэ къудей мыхъуу, зыгуэр тщIэн зэрыхуейри жыдвгъэIэ, – къыхелъхьэ Iуэхур щекIуэкI институтым и лэжьакIуэ Хъурей ФатIимэ. – Ди нэр дуфIыцIауэ щIэпхъаджагъэр хабзэ щыхъуа зэхэтыкIэм дыхопсэукI, Iуэху мыхъумыщIэ куэдым щыхьэт дытохъуэ, дыхэIэбэну дыхуимыт хуэдэу, ауэ хэт-тIэ хуитыр, нобэ дызыхэмыIэбэфым пщэдей Iууэжынур дэрамэ?».
  • «Лъагъуныгъэм хапIыкIа сабийращ гъэсэныгъэ узыншэ зыгъуэтыр, адрейхэр псори абы къыгуэувэж къудамэщ, – жеIэ Щомахуэ Азэ-мэт. – Гу хьэлэлу, и щхьэм пщIэ хуищIыжу, езым хуэдэхэри къыфIэIуэхуу къэтэджыр хуабагърэ IэфIагърэ зэрылъ унагъуэм къыщыхъуращ».
  • «Зыдвгъэплъыхьыт ди хъуреягъкIэ: зи псалъэ тетыжхэр, хьэл-щэн дахэ зыхэлъхэр сыт хуэдиз хъурэ? – зэрихабзэу, куууэ къыщIегъалъэ БизнесымкIэ институтым и унафэщI Хъурей Феликс. – ЩIэпхъаджащIэу, дыгъуэгъуакIуэу, ефэрейуэ, зэранщIакIуэу къытхэтхэр-щэ? А цIыху мыхъумыщIэхэр ди унагъуэхэракъэ къызэрыкIар? «IэмалыщIэ къэдгъуэтащ» жаIэу загъэщIагъуэурэ «яудыныщIэн» ямыух, зэхъуэкIыныгъэ бжыгъэншэхэр щекIуэкI ди школхэракъэ абыхэм къаухар? Гужьеигъуэмрэ гузэвэгъуэмрэ дыхэтщ, ди псэукIэм, гуныкъуэгъуэ къыдэзытым зыри тхуемыщIэу. Апхуэдиз Iэмал щыIэрэ къэдмыгъэсэбэпу, дымыщIэр нэхъыбэжу. Нэрылъагъукъэ ди егъэджэныгъэм психологиер лъабжьэ хуэдмыщIу зэрымыхъунур? «Гум щыщIэр щрагъэдж еджапIэм сыкIуэнт», – жиIауэ щытащ зэгуэр Дидро. Сыт хуэдэ еджапIэ псэм зыхищIэр щрагъэджыр? «Уи щхьэм пщIэ хуэпщIыжыным» къикIыр къыщыбжаIэфын еджапIэ къэдывгъэгъуэтыт. ДиIэ апхуэдэ?»
  • Япон жыжьэр гъунэгъу ищIу, адыгэгури имыгъэкIуэду, тхьэмадэм къытхуиIуэтэжащ «Къэббалъкъавтотранс» IуэхущIапIэм гуэт «Насып» сабий гъэсапIэм зэгуэр япон егъэджакIуэхэр щIэныгъэхъуажэ къэкIуауэ зэрыщытар. «Щэ къэкIуауэ щытащ ди деж японхэр. Илъэсищми «Насыпым» зыщаплъыхьа нэужь, щIыбым къыщIэкIыж-хэрти гъыуэ щысхэт, бэлътокукIэ залъэщIыжу. «Ярэби, сыт хуэдэ лей ди цIыкIухэм етхыу къыддалъэгъуауэ пIэрэ?» – жысIэри сыкъэгузэват япэу сащыIуплъэм. КъызэрыщIэкIамкIэ, ар зыгуэр ягу зэрырихьар къызэрагъэлъагъуэ хабзэу арат: «Дэ фэ фхуэдэ зэи дыхъунукъым», – кърагъэкIыу. Апхуэдэу щыхъум, сэри зы гъэ Японием сыщыкIуэм, я сабий гъэсапIэхэр зэзмыгъэлъагъуу сыкъэкIуэжынт? СыкIуащ, зысплъыхьащ,  «сытми хуэIэзэ мы лъэпкъыр дэнэ къыздикIар?» – жыхуэсIэу. Сыт слъэгъуар? Я лъэпкъым и тхыдэр щадж музей щIэтщ дэтхэнэ япон еджапIэми. Астронием сабий садым щыхурагъаджэ. ЕджапIэ къэс яIэщ театр, гупсысэм зыщрагъэужь дерсхэр, иджы ди школхэм щрамыгъэджыж «труд» урокхэр. Iэм ищIэр цIыхум и щхьэ куцIым и процент хыщIым лъоIэс. Дэ сабийм и Iэпкълъэпкъым къыхуэмыщтэн, физиологием имыдэн IэмалхэмкIэ Iуэхум дыпэрытщ. Макаренкэри   Выготскэри сэбэп хъуркъым абы дыкъыхэкIын папщIэ. Ди гъэсэныгъэ-егъэджэныгъэ Iуэхури гъуэгу пхэнж гуэрым тедгъэувауэ доху, дызыхуэкIуэри дымылъагъуу. А ди «Насыпым» и закъуэ хъунт Совет Союзыр японхэм зэратекIуар. Арати, IэщIагъэлIхэр ягъэмэщIэн хуейуэ унафэ   къащтэри, зэтракъутащ сабийм зезыгъэужьын Iэмалу къэдгъэсэбэпу щытар.
  • Зыгуэрми зэрыжиIащи, апхуэдизу дыгубзыгъэмэ, щхьэ-тIэ мыпхуэдэу дыпсэурэ?! Дыгубзыгъэр пэжмэ, щхьэ апхуэдиз мыхъумыщIагъэ ди хъуреягъкIэ щытлъагъурэ?! Мэкъумэш академием щылэжьа щIалэ хъарзынэ гуэрым соупщI: тхьэмахуэ къэс зы «академик» къыщIывогъэкI, ауэ щыхъукIэ, ди совхозхэр зэхадыгъуэжащ, къуажэхэр хокIуэдэжыпэ, фи жагъуэ хъуркъэ ар?» «Дэ ди къалэныр нэгъуэщIщ», – къызет жэуап. Ди егъэджэныгъэ Iуэхухэри апхуэдэ дыдэщ. Щхьэж и пщэрылъыр егъэзащIэ, лъэпкъ гъащIэр зыми и къалэнкъым. Ди псэукIэмкIэ хэт жэуап зыхьыр?! Сэ сызэреплъымкIэ, дэ цIыхубэм и гупсысэкIэм дыхэIэбэну къыттохуэ. ЦIыхухэм я гупсысэкIэм, егъэджэныгъэ Iуэхум зэрыхущытым зедгъэужьын хуейщ. Иджы зыгуэрым зихъуэжыну сыщогугъ, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, мы тхылъ нобэ дызытепсэлъыхьыр къызэзытар КIуэкIуэ Юрийщ. Япэу къысхуихуэу аращ республикэм и УнафэщIым тхылъ тыгъэ къысхуищIу. Абы дыщIытепсэлъыхьыр тхылъыфIщи аращ, дызэрыпсэум дегупсысыну дыхигъэзыхьын хузэфIэкIыу. МазитIым зэ, нэгъуэщI мыхъуми, дызэхуэвгъазэ дызэрыпсэум дытепсэлъыхьыну. УнафэщIхэм я IуэхущIафэхэм дыхэвгъэIэбэ, ди Iуэху еплъыкIэр жыдвгъэIэ», – жиIащ Феликс икIи фIыщIэ яхуищIащ зэхуэсым къекIуэлIа псоми.
  • Зи гугъу тщIы тхылъым газетеджэр щыдгъэгъуэзэн мурадкIэ, нэхъ гукъинэж тщыхъуа пычыгъуэ зыбжанэ фхузэддзэкIащ.
  •  
  • * * *
  • «Фи нэгу къыщIэвгъэхьэт зэхъуэкIыныгъэ дахащэхэр къэзыхьыну революцэ, лъыгъажи, хьэзаби, гужьгъэжьи, лIэныгъи, зэтекъути хэмыту. А революцэ дахащэр къэхъуным зэран хуэхъур биитI къудейщ. Зыр – лъэданэ ина хабзэжь мыхъумыщIэхэрщ, адрейр – иджыпсту Iуэхур зыIутым дызэресарщ.
  •  
  • * * *
  • Балигъхэр еджэну мэщхьэх, сабийхэр сытым дежи еджэну хьэзырщ.
  •  
  • * * *
  • Сыт хуэдизкIэ дунейр нэхъ бей, узыншэ, шынагъуэншэ хъунут, сабий псоми бзэ зэмылIэужьыгъуэхэр, гъуазджэмрэ щIэныгъэмрэ я къежьапIэхэр ныбжьыщIэ мыхъу щIыкIэ зрагъащIэу щытыгъамэ, къыкIэлъыкIуэ илъэсхэм философиер, щэныфIагъыр, щIэныгъэр, диныр, гъуазджэр нэхъ куууэ яджыну Iэмал яIэн хуэдэу!
  •  
  • * * *
  • Щхьэ куцIыр зэрызэпкърылъым теухуа къэхутэныгъэхэмрэ сабийм и гупсысэкIэмрэ наIуэ ящI сабий акъылыр къызэIузыхыну IункIыбзэр абы и япэрей илъэсищрауэ зэрыщытыр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, щхьэ куцI налъэхэм зыщаужь илъэсхэр. «Гений хьэзыруи» «былым дыдэуи» зы сабии къалъхуркъым. Псори зэлъытар япэ илъэсхэм щхьэ куцIыр лэжьэным зэрыхуагъэпс щIыкIэрщ. Ар япэ илъэсищырщ. Гъэсэныгъэр сабий садым щыщIэбдзэну кIасэIуэщ.
  •  
  • * * *
  • Дэтхэнэ сабийми и чэзум Iэрыхьапхъэр Iэрыбгъэхьэмэ, губзыгъэу икIи игурэ и щхьэрэ зэтелъу къэхъунущ. Сабий насыпыншэ щымыIэн папщIэщ абы пасэу зегъэужьын щIыхуейр. Ар макъамэ дахэ щIрагъэдаIуэр, скрипкэ щIрагъауэр композитор щэджащэ къыхащIыкIын щхьэкIэкъым. Хамэбзэ щIрагъащIэри псоми ящхьэпрыкIын бзэ щIэныгъэлI къыхащIыкIын папщIэкъым. Мыхьэнэ зиIэр – сабийм гъунэ зимыIэ Iэмалхэр етауэ, абы и гъащIэми езы дунейми гуфIэгъуэр щыгъэбэгъуэнырщ.
  •  
  • * * *
  • Щхьэ куцIым и налъэхэр нэхъ псынщIэу щызэлъэIэс пIалъэр япэ илъэсищырщ. Абдежым апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэм я процент 70 – 80-м заужь… Япэ илъэсищым лъабжьэ быдэ зымыгъэтIылъа акъылыр еджэным епхулIэныр компьютер мыхьэнэншэр фIыуэ пхуэгъэлэжьэну ущыгугъыным хуэдэпсщ.
  •  
  • * * *
  • Анэр пыхусыху хъуамэ, абы сабийр имыцIэлэну хэтщ. Ауэ щыхъукIэ, анэ куэд елIалIэркъым я быныр я тэмакъкIэщIагъкIэ ямыцIэлэну. Ар куэдкIэ нэхъ уз шынагъуэщ, сабийр ицIалэмэ, пхуэмыгъэхъужу.
  •  
  • * * *
  • Унэм фыкIуэжа нэужь, фи сабийм фыIуплъи, иужьрей илъэсхэм фи унагъуэм илъа зэхущытыкIэр сурэту ифлъэгъуэнущ абы и нэгум.
  •  
  • * * *
  • Тхыдэм цIыхушхуэ куэд хэтщ дуней гъащIэр ипэкIэ ягъэкIуэтауэ, ауэ щыхъукIэ, езыхэр зэрыкъарууншэм е ягурэ я щхьэрэ зэрызэтемылъым къыхэкIыу, цIыху насыпыншэхэу. ЦIыхушхуэхэм я гъащIэм къегъэлъагъуэ насыпыншагъэм и къежьапIэр сабиигъуэм зэрыщыIэр.
  •  
  • * * *
  • Адэм сабийм «гений» къыхищIыкIыфынкIи хъунщ, ауэ анэм и закъуэщ абы Iэпкълъэпкъри псэри зэдэзыгъэлэжьэф цIыхуфI къыхэзыщIыкIыфынур. Аращ япэ илъэсхэм сабийм анэм хилъхьэ гъэсэныгъэм мыхьэнэшхуэ щIиIэр.
  •  
  • * * *
  • Нобэ къекIуэкI егъэджэныгъэ IэмалхэмкIэ яхуэгъасэркъым XXI лIэщIыгъуэм щыпсэуну цIыхубэм и зыужьыкIэр зи пщэ дэзылъхьэжыфыну нэрыбгэхэр.
  •  
  • * * *
  • Франджы бзылъхугъэ гуэрым и пхъур лIы иритырти,  малъхъэ хуэхъунум жриIащ: «Си пхъум дыщырыкIыу мылъкушхуэ ныпхуезгъэхьыфыркъым, ауэ ар франджыбзэ къабзэкIэ, бейкIэ мэпсэлъэф». Апхуэдэ Iуэхум ирипэгэныр гъэщIэгъуэн дыдэ сщыхъуащ. Дэтхэнэ зы сабийми и анэдэлъхубзэр фIы дыдэу  зригъэщIэну  Iэмал  иIэну сыхуейт!
  •  
  • ЧэримМарианнэ.