ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Пэжыр зи гъуазэ, насыпыр зи гъуэгу

2015-04-30

  •  Ди республикэм къикIуа гъуэгуанэр, къанэ щIагъуэ щымыIэу, зи гъащIэм къриубыда нэхъыжьыфIхэр, Тхьэм и фIыщIэкIэ, иджыри диIэщ. Абыхэм ящыщщ Бахъсэн районым хыхьэ Дыгулыбгъуей къуажэм щыпсэу Къардэн Мухьэб Мацыкъ и къуэр. Илъэс 90-м ит адыгэлIым и акъылыр жанщ, и гупсысэхэр шэщIащ, гъащIэми абы щекIуэкI Iуэхугъуэхэми жыджэру ноби хэтщ.
  •  
  • Къардэн Мухьэб

    Къардэнхэ Мацыкърэ Хьэбэтрэ (ар Бещтохэ япхъут) ящыщщ Дыгулыбгъуей жылэшхуэм пщIэрэ щIыхьрэ зиIэу дэсахэм. ЗэрыжаIэжымкIэ, щIэныгъэ бгъэдэмылъами, Мацыкъ гурыхуэу, есэпым хуэIэзэу щытти, жылэм дэт тыкуэныр зейм япэщIыкIэ Iэпыдзлъэпыдзу иIащ, иужькIэ а IуэхущIапIэр къыIэщIилъхьэри, ныкъусаныгъэншэу илъэс куэдкIэ лэжьащ. 1916 гъэм унагъуэ хъуа Мацыкърэ Хьэбэтрэ гъащIэм декIуу псэурт, къащIэхъуэ щIэблэри адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ пэжымрэ захуагъэмрэ хуаущийуэ. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ фIыгъуэшхуэр зэрылъ унагъуэр быныфIи хъуат. Адэ-анэр хуабжьу зыщыгуфIыкIа я щыпэлъху щIалэ Бубэ къыкIэлъыкIуащ иджыри щIалиплI: Нажмудин, Мухьэб, Езид, Хъалиф сымэ. Къуитху лъэпкъым хэзыгъэува Мацыкърэ Хьэбэтрэ, зэман дэкIри, Тхьэшхуэр къахуэупсэжат иджыри зы фIыгъуэкIэ – къэзылъхуахэми къыдалъхуахэми я гъэфIэн хъыджэбз цIыкIу Женя. Псалъэм къыдэкIуэу жытIэнщи, и адэ-анэр имыIэжми, и анэкъилъху нэхъыжьхэм ящыщи дунейм ехыжами (я ахърэтыр нэху ухъу), абыхэм я унагъуэхэри, хуэпсэу и дэлъхуитIри (Мухьэбрэ Хъалифрэ), и нысэхэри, а псоми къащIэувэ щIэблэри ноби къыхуэIэфIщ, къыхуэнабдзэгубдзаплъэщ Женя. Ар абы къехь цIыху гуапэу, пэжу, зэпIэзэрыту зэрыщытымкIэ, бзылъхугъэ щыпкъэу дунейм зэрытетымкIэ. Ди псалъэмакъыр щыдублэм, Мухьэб япэу къыхигъэща Iуэхугъуэхэм ящыщщ ар.

  • - Ди лъэпкъым игъащIэми къыдекIуэкI адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ дгъэзащIэу, пщIэ хуэтщIу дагъэсащ адэ-анэм зэрыбынихыр. «ГъащIэр матэщIэдзакъым – абы гугъуехьыгъуи тыншыгъуи хэтщ, арщхьэкIэ сыт хуэдэ зэмани япэ ивгъэщ цIыхугъэр, напэр, пэжыгъэр, – даущийрт абыхэм. – Дэ дывщхьэщымытыжми, зыр адрейм фыхуэсакъыу, зым и хьэлъэр адрейм дэфIыгъыу, фигукIи фи псэкIи фызэхуитхьэщIыкIауэ фыпсэу. Фи шыпхъу закъуэм фи нэIэ тевгъэт. Фэращ абы дамэу иIэр». Адэ-анэм дызыхуаунэтIу щыта фIыгъуэхэм ди бынхэр зэрыщIэтпIыкIыным делIэлIащ. Ахэрщ ноби я гъуэгугъэлъагъуэр зы анэ къилъхуахэм къытщIэхъуэ щIэблэм, – гъащIэм тепсэлъыхьу жеIэ Мухьэб.
  •  Мухьэб и къуэш нэхъыжьхэм я щапхъэм тету, и гур щIэныгъэм хузэIухауэ къэхъурт. И адэм ещхьу, есэпым нэхъ дихьэхырти, школ нэужьым къыхудэхуэ зэманыр тыкуэным щигъакIуэрт. Мухьэб зэрыжиIэжымкIэ, езанэ классым тIэунейрэ щеджэн хуей хъуащ ар. Жылэм и пэщIэдзэ школым зы илъэскIэ щIэса нэужь, и къуэм урысыбзэр нэхъыфIу ищIэн щхьэкIэ, Мацыкъ ар щIигъэтIысхьащ Налшык къыщызэIуахауэ щыта школым. 1-2-нэ классхэр абы къыщызыуха щIалэ цIыкIум еджэным иужькIэ щыпищэжащ къуажэм дэт илъэсибл школым.
  • Бахъсэн щIыналъэм егъэджэныгъэмкIэ и къудамэм и IэщIагъэлIхэмрэ школ унафэщIхэмрэ и гъусэу. 1978 гъэ

  • Зэанэкъилъхухэу (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ) Хъалиф, Мухьэб, Женя, Езид. 1997 гъэ

  • Мухьэб и унагъуэр: и щхьэгъусэ Хьэлимэт, и бынхэу (сэмэгумкIэ къыщыщIэдзауэ) Ларисэ, Заур, Iэсият 1994 гъэ.

  • Хэку зауэшхуэм щыщIидза гъэмахуэм Мухьэб 6-нэ классыр къиухат, и ныбжьри илъэс 15 ирикъуакIэт. И шынэхъыжьхэу Бубэрэ Нажмудинрэ фронтым Iухьати, абыхэм я пIэм унагъуэм щиуват ар. Иджы арат адэ-анэм дэIэпыкъуэгъу яхуэхъур. КъинэмыщIауэ, ар колхозым учётчикыу ягъэуват, зауэм даша Нажмудин и пIэкIэ. Бжьыхьэр къэсу гъэ еджэгъуэщIэм щIидзэжа щхьэкIэ, лэжьакIуэIэ зыхуримыкъу хозяйствэм къаутIыпщакъым Мухьэб. Зэрылажьэм хуэдэурэ, щIалэ жаным икIи гурыхуэм гугъуехьышхуэ пымылъу къиухыжауэ щытащ 7-нэ классри.
  • - Нэмыцэхэр ди щIыпIэм къыщыса махуэр нобэ хуэдэу си нэгум щIэтщ. Бахъсэн укъикIыу ди къуажэм укъызэрыдыхьэ лъэмыжыр къызэрагъэуари, псы Iуфэр екIуэкIыу зыубыдауэ щыта бийм абдеж щригъэкIуэкIа зауэ гуащIэхэри, жылэм къыдыхьа нэужь абы щызэрахьа лей куэдри – псори фIы дыдэу сощIэж, – зауэ илъэсхэр игу къегъэкIыж Мухьэб. – Колхоз унафэщIхэм я жэрдэмкIэ, сэ схуэдэ ныбжьыщIэхэр нартыхугъэкI бригадэм лэжьакIуэ дагъэкIуати, Къардэн ТIутI (бзэгу яхьри, нэмыцэхэм ирагъэукIауэ щытащ а лIы губзыгъэр) щыбригадир гупым сэ сыщыучётчикт. Нэмыцэхэр ди щIыналъэм ирахужа нэужь, Факъуэ Зураб и унафэм сыщIэту иджыри илъэситIкIэ сылэжьащ, иужькIэ колхоз правленэм учётчик нэхъыжьу сыщыIащ.
  • Зауэ зэманыр и нэгу къызэрыщIэувэж нэгъуэщI зы теплъэгъуэ хьэлэмэтми щыгъуазэ сыхуищIащ Мухьэб. Абы зэрыжиIэжымкIэ, нэмыцэхэр я къуажэм щытепщэу, зы жэщ гуэрым Къардэнхэ я щхьэгъубжэм зы лIы мыцIыху гуэр къытоуIуэ. Унагъуэм я нэхъыжь Мацыкъ щIокIри, куэд дэмыкIыу къыщIохьэж зы урыс сэлэт и гъусэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, зауэлIыр тIасхъэщIэх къагъэкIуати, жылэм Iуэхухэр зэрыщыщытыр зригъащIэрт, апхуэдэуи лъагапIэ гуэрым щIэупщIэрт, телефон кIапсэр иукъуэдиину. Мацыкъ тыкуэнтету и гъащIэр ихьати, Iэшэлъашэхэр апхуэдэу фIы дыдэу ищIэртэкъым, ауэ илъэс зыбжанэ хъуауэ губгъуэм учётчикыу ит Мухьэб зыщымыгъуазэ Iэгъуэблагъэм щымыIэми ярейт. Урысыбзэм хуэшэрыуэ щIалэ цIыкIум къыгурыIуащ тIасхъэщIэхыр зыщIэупщIэ щIыпIэр здэщыIэр икIи абы гъуэгугъэлъагъуэ зэрыхуэхъуфынур и адэ-анэм яжриIащ. Я быным щхьэкIэ гузавэми, Мацыкърэ Хьэбэтрэ ар яутIыпщащ урыс зауэлI-связистым и гъусэу. ТIасхъэщIэхыр къызэрыщыгугъауэ, Мухьэб ар нишэсащ зыщIэупщIа лъагапIэм. Жэщым апхуэдэ IуэхуфI зэфIэзыгъэкIа щIалэр пщэдджыжьым  жьыуэ къуажэм  къыдыхьэжауэ щытащ. Адэ-анэр иригуфIэрт икIи ирипагэрт я къуэм къыкъуэкIа лIыгъэм. Хуей хъумэ, ар Хэкум, щалъхуа щIыналъэм, адэжь лъапсэм я къыщхьэщыжакIуэ лъэщ зэрыхъунури хьэкъыу япхыкIат.
  • Бийр ирагъэкIуэту щIыналъэр хуит къыщыхъум, абы щызэфIагъэувэжу хуежьащ цIыхубэ хозяйствэм и унэтIыныгъэ псори. ЗэрыхъукIэ заужьыжырт экономикэми, щэнхабзэми, щIэныгъэми. ЦIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтыныр дапщэщи зыгъэнэхъапэ ди унафэщIхэм а унэтIыныгъэр зэфIэгъэувэжыным, адэкIи зегъэужьыным, къапщтэмэ, 1943-1944 гъэхэм   хухахауэ щытащ сом мелуани 4,8-рэ. А зэманым ар мылъкушхуэт. Зэрагъэпэщыжу-рэ къызэIуахыжащ  школи  170-м  нэс. Апхуэдэу къызэIуахат интернат щхьэхуэхэр, еджапIэ нэхъыщхьэм щIэтIысхьэнухэр абыхэм щагъэхьэзырын мурадкIэ. Бгъэдэлъ зэфIэкIым хигъэхъуэну, щIэныгъэ нэхъыщхьэ зригъэгъуэтыну зи нэ къикI Мухьэб апхуэдэ курсхэр къызэIуахарэ жылэхэм щIалэгъуалэ къыщыхатхыкIыу щызэхихым, и адэмрэ и къуэш нэхъыжь Бубэрэ яжриIащ адэкIэ еджэну зэрыщIэхъуэпсыр икIи абыхэм я арэзыныгъэ хэлъу Iуэхум иужь ихьащ. 1946 гъэм и фокIадэм ар Къэбэрдей пединстутым и физико-математикэ факультетым и 1-нэ курсым и студентт. Куэдрэ зыщIэхъуэпса а насыпыр абы къехъулIат Бубэрэ ар езыгъэджауэ щыта щIэныгъэлI АбытIэ Мухьэбрэ я фIыгъэкIэ.
  • Студент гъащIэр жану, купщIафIэу езыхьэкIа щIалэгъуалэм ящыщащ Мухьэб. Еджэным щызыIэригъэхьэ ехъулIэныгъэфIхэм къадэкIуэу, ар жыджэру хэтащ институтым щекIуэкI Iуэхугъуэхэм, факультетым къыщыдэкI газетым и редактору илъэс зыбжанэкIэ лэжьащ. ЗэфIэкI лъагэ зыбгъэдэлъу гу зылъата Къардэныр 1950 гъэм компартым хагъэхьащ (а лъэхъэнэм абы пщIэшхуэ иIэт).
  • IэщIагъэлI ныбжьыщIэр, коммунист щIалэр щалъхуа къуажэм а гъэ дыдэм егъэджакIуэу ягъэкIуэжащ. Къызбрун Ещанэм (иджы Дыгулыбгъуей) дэт курыт школым и унафэщIу щыта Нэгъуей Нурхьэлии абы и нэIэм щIэту лажьэ IэщIагъэлI гупри гуапэу къыпежьащ физикэмрэ есэпымкIэ егъэджакIуэ щIалэщIэм. Iуэху зехьэкIэщIэ мардэхэмрэ жэрдэмыщIэхэмрэ  зи  куэд Мухьэб егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум щIэхыу хуэIэижь хъуащ. Зи дерсхэр щIэщыгъуэу зэхэзыгъэувэ, дэтхэнэ еджакIуэми и псэм нэсыну хущIэкъу егъэджакIуэм и Iуэху зехьэкIэри адрейхэм къащхьэщыкIырт. Ар ныбжьыщIэхэм хэхауэ ядэлажьэрт, дэтхэнэми и зэфIэкIымрэ къэухьымрэ елъытауэ. ЕгъэджакIуэ пэрытым и лэжьэкIэфIым щIэхыу гу лъатащ. 1953 гъэм абы къыфIащащ «РСФСР-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник» цIэ лъапIэр. А гъэ дыдэм ар ди республикэм къыбгъэдэкIыу хэтащ ЕгъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я къэралпсо зэIущIэу Москва щызэхуашэсам. Зыпэрыт IэнатIэм нэхъыфIу зегъэужьыным, абы «псэщIэ» къыхэгъэхьэжыным хуэгъэза жэрдэмыщIэхэмрэ еплъыкIэщIэхэмрэ иIэу щIыпIэм къэкIуэжа Къардэным нэгъуэщI IуэхугъуэфIи къыпэплъэу къыщIэкIащ: ар къуажэ школым и унафэщIу ягъэуват.
  • ЩIэблэм щIэныгъэ куу етыным, лъэпкъ гъэсэныгъэ екIу яхэлъхьэным къаруушхуэ, зэфIэкI ин ирихьэлIащ Къардэн Мухьэб. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэрыпэрыта илъэс 40-м а Iуэхум и пIалъэ фIыуэ зыщIэ унафэщIым сыт щыгъуи иригъэфIэкIуащ зи пашэ гупым я лэжьэкIэр, IэмалыщIэхэр, Iуэху еплъыкIэщIэхэр и гъуазэу.
  • ЕгъэджакIуэфIым и дерсхэр, дзыхь къыхуащIа къулыкъум пыщIа лэжьыгъэхэр къызэрызэригъэпэщ щIыкIэхэр щапхъэу щагъэлъагъуэрт Бахъсэн щIыналъэми республикэми. И Iуэху зехьэкIэ мардэхэмкIэ адрей школ унафэщIхэм дагъэгуэшэн папщIэ, Къардэныр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэрт икIи лекцэ къыщеджэрт ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэу Налшык дэт институтым. НыбжьыщIэхэм щIэныгъэ куу зэрыщратымкIэ цIэрыIуэ зэрыхъуам къыдэкIуэу, Къардэныр зи унафэщI школыр ялъытэрт зауэ-хэкупсэ гъэсэныгъэмкIэ республикэпсо утыкуу. Ди щIыналъэм щекIуэкI егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэхум щыгъуазэ зыхуащIыну республикэм хьэщIэ лъапIэхэр къеблэгъамэ       е къэпщытакIуэ гупхэр къэкIуамэ, КъБАССР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ и министерствэм и методикэ кабинетым и унафэщI КIурашын БетIал зи лэжьыгъэ абыхэм ирагъэлъагъунухэм ящыщу япэу зи цIэ къриIуэр школ унафэщI IэкIуэлъакIуэ Къардэн Мухьэбрэ абы и нэIэм щIэт IэщIагъэлI гупымрэт. Апхуэдэу Мухьэб зи унафэщI школым щыхьэщIауэ щытащ РСФСР-м егъэджэныгъэмкIэ и министру лэжьа Афанасенкэ Евгенийрэ абы щIыгъу къэпщытакIуэ гупымрэ. Я нэгу щIэкIахэмкIэ арэзырэ щыгъуазэ зызыхуащIа Iуэху зехьэкIэхэр яфIэтелъыджэу зэбгрыкIыжырт хьэщIэхэр.
  • ЕджапIэщIэ яухуэу илъэсибл школыр курытым щыхуагъакIуэм, абы щIэтыну унэлъащIэ псори Мухьэб Прибалтикэм къыхурырагъэшауэ щытащ. ЕгъэджакIуэ Iэзэм, Iуэхум и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм апхуэдэ пщIэр къихьат и лэжьэкIэфIымкIэ.
  • - ЕгъэджакIуэм и лэжьыгъэр сыт хуэдэ зэмани гугъущ икIи жэуаплыныгъэ ин зыпылъщ. Iэзагъышхуэ пхэлъын хуейщ уи гъэсэнхэм ящыщ дэтхэнэми къызыхэкIа лъэпкъым хуэфащэ, нэхъыжьхэр къэзымыгъэукIытэн цIыху нэс къыхэбгъэкIын папщIэ, – и гъащIэм щыщ Iыхьэшхуэ тыхь зыхуищIа и IэщIагъэм топсэлъыхь Мухьэб. – ЕгъэджакIуэ нэсыр школым кIуэным, егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэм пыщIа Iуэхухэр зэфIихыным хуэпабгъэу щытын хуейщ. Сэ сыкъапщтэмэ, зыгъэпсэхугъуэ зэманыр схуэмыгъакIуэу си IэнатIэм дапщэщи хуеIэрт сигури си псэри. Апхуэдэт къыздэлажьэ егъэджакIуэхэри. Щапхъэу урикъунти ди школым щезыгъэджа Щэрдан Iэбу и лэжьэкIэфIыр. Абы, хуэдэхэм я псэ хьэлэл лэжьыгъэрщ ди школым иIа пщIэмрэ лъытэныгъэмрэ лъабжьэ яхуэхъуауэ щытар. Арат ди гъэсэнхэри, абыхэм я адэ-анэхэри, жылагъуэри къытхуэарэзыуэ, ди лэжьыгъэм пщIэ къыхуащIу дыкъыщIекIуэкIар.
  • Ди щIыпIэм и закъуэтэкъым къызэгъэпэщакIуэ ахъырзэманым и Iуэху бгъэдыхьэкIэщIэр щызэлъащIысар. Абы теухуауэ ар къыщыпсэлъауэ щытащ ЕгъэджакIуэхэм я урысейпсо, къэралпсо зэхуэсхэу Липецк, Къэзан къалэхэм щекIуэкIахэм. А зэIущIэ инхэм я утыкухэм Мухьэб къыщипсэлъахэр «ЦIыхубэ егъэджэныгъэ», «ЕгъэджакIуэ» журналхэм къытрадзэжауэ щытащ. И лэжьэкIэфIыр, егъэджэныгъэ IэнатIэм зиужьыным хуищI хэлъхьэныгъэ иныр къалъытэри, 1967 гъэм Мухьэб къыфIащауэ щытащ «КъБАССР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэр. КъыкIэлъыкIуэ илъэс зыбжанэм къриубыдэу Къардэн Мухьэб зэкIэлъхьэужьу къратащ КъБАССР-м, РСФСР-м ЕгъэджэныгъэмкIэ я министерствэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъ зыбжанэ. 1979 гъэм Къардэным и цIэр фIыкIэ аргуэру къаIэтащ – абы къыхуагъэфэщащ «РСФСР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр.
  • Къардэныр жыджэру хэтт жылэм, районым щекIуэкI парт, совет, жылагъуэ Iуэхухэми. ИлъэситIкIэ ар щытащ жылэм щызэхэт хозяйствэм и парт зэгухьэныгъэм и секретару. А лэжьыгъэм хилъхьэ жэрдэмыщIэхэмрэ и Iуэху зегъэкIуэкIэ мардэхэмкIэ Мухьэб хуабжьу къыхуэарэзыт КПСС-м и Бахъсэн райкомым и япэ секретару а зэманым щыта Ахъмэт Мусэбий.
  • Депутат лэжьыгъэшхуи кърихьэлIащ Мухьэб. Ар илъэс 40-м щIигъукIэ щытащ район, щIыпIэ советхэм я депутату, абыхэм я гъэзэщIакIуэ комитетым хэту. ЦIыхубэм кърагъэза дзыхь лъагэр игъэпэжащ Къардэным. Сыт хуэдэ лъэIукIэ жылэдэсхэм зыкъыхуамыгъэзами, ар хущIэкъуащ абыхэм я Iуэхур дэкIыным.
  • - СССР-м плIэнейрэ и ЛIыхъужь, Совет Союзым и Маршал  Жуков  Георгий  Къэбэрдей-Балъкъэрым и Бахъсэн щIыналъэ хэхыпIэ округым къыбгъэдэкIыу пIалъищкIэ хахауэ щытащ къэралым и Совет Нэхъыщхьэм и депутату. Хэхыгъуэ къэс сэ сыщытащ абы ди щIыпIэм щиIэ и дэIэпыкъуэгъуу, – игу къегъэкIыж Къардэным. – ХэкулI гъуэзэджэр, политикэ, жылагъуэ лэжьакIуэ цIэрыIуэр дапщэщи арэзыт хэхыныгъэм епхауэ къызэзгъэпэщ зэхуэсхэмкIэ, зэфIэсх лэжьыгъэхэмкIэ.
  • И ныбжьыр нэсу пенсэ кIуа нэужьи егъэджакIуэ гумызагъэр иджыри илъэс зыбжанэкIэ пэрытащ и IэнатIэм. УнэтIыныгъэ зыбжанэу зэщхьэщыха къалэнхэм пэлъэщынымкIэ, ахэр къызыхуэтыншэу игъэзэщIэнымкIэ Мухьэб дапщэщи чэнджэщэгъуфIу иIащ и къуэш нэхъыжь Бубэ. Унагъуэ Iуэхухэр зэкIэлъыгъэкIуэнымрэ бын пIынымрэ епхауэ абы и щIэгъэкъуэн нэхъыщхьэт и щхьэгъусэ Хьэлимэт. А бзылъхугъэ щыпкъэр, унэгуащэ IэкIуэлъакIуэр, анэ, анэшхуэ IэфIыр езыри илъэс куэдкIэ щылэжьащ къуажэм дэт курыт школым, щIэблэм адыгэбзэмрэ литературэмрэ яригъэджу. ЗэгурыIуэрэ зэдэIуэжу зэдэпсэу зэщхьэгъусэхэм зэдагъуэтащ икIи зэдапIащ бынищ: хъыджэбзитIрэ зы щIалэрэ. Iэсият, Ларисэ, Заур сымэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ ирагъэгъуэтащ. Ахэр псори унагъуэ хъужауэ мэпсэу, къащхьэщыт я нэхъыжьхэм гукъеуэ ирамыту, гъащIэм щызыIэрагъэхьэ я ехъулIэныгъэхэмкIэ ахэр ягъэгуфIэу, ягъэгушхуэу.
  • Къардэн зэщхьэгъусэхэу Мухьэбрэ Хьэлимэтрэ зэрызэдэпсэурэ илъэс 60 ирикъуащ иджыблагъэ. А  махуэр, хьэгъуэлIыгъуэ дахэ хуащIри, адэ-анэ IэфIым хуагъэлъэпIащ я бынхэмрэ я къуэрылъху-пхъурылъхухэмрэ.
  • - ГъащIэр етхьэкIащ пэжу, ди щхьи ди напи демыпцIыжу. Къэралым, дыщалъхуа щIыналъэм ифIрэ и ехъулIэныгъэрэ къызэрыкIын Iуэхухэр дгъэзэщIэным, ди къалэнхэр тэмэму зэфIэтхыным дыхущIэкъуащ, – жеIэ Мухьэб. – Сропагэ си гъэсэнхэм. Куэд мэхъу ахэр. Абыхэм ящыщщ Къунашхэ Хьэжмуридрэ Мэжидрэ, Къаныкъуэ Мусэбий. Уэ пхыпша лъагъуэр гъуэгу бгъуфIэ зыхуэхъуа апхуэдэ цIыхухэр уи ужь къинэныр фIыгъуэшхуэу къызолъытэ. Апхуэдэу срогушхуэ къысщIэхъуэ щIэблэми. Абыхэм къагуроIуэ гъащIэм щынэхъыщхьэр цIыхугъэ лъагэр, зэхэщIыкI куур, псэ къулеягъыр арауэ зэрыщы-                 тыр.
  • Апхуэдэ гъащIэ насыпыфIэ, купщIафIэ, лэжьыгъэшхуэхэмрэ Iуэхугъуэ инхэмкIэ гъэнщIауэ, ирехьэкI Къардэн Мухьэб Мацыкъ и къуэм. ЩIэблэр гъэсэным, егъэджэным псэ хьэлэлкIэ бгъэдэта а цIыху щыпкъэр ноби куэдым я чэнджэщэгъущ, я гъуэгугъэлъагъуэщ, я ущиякIуэщ. Къардэнхэ я унагъуэ жьэгум и хъумакIуэ нэхъыжьыфIым дохъуэхъу узыншэу, и щхьэгъусэмрэ езымрэ зэкIэрымыхуу, быным, абыхэм я быныжхэм яфI, я гуфIэгъуэ илъагъуу иджыри куэдрэ псэуну.
  •  
  • ЖЫЛАСЭ Маритэ.