ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Коммодов Геннадий: Адыгэ «сызэрыхъуам» зэи сыхущIегъуэжакъым

2015-04-11

  • «Адыгэ хъуа урыс», «урыс лъэпкъым къыхэкIа адыгэ нэс», «адыгэпсэ зыIут урысылI» – апхуэдэ псалъэхэр куэдрэ гуапэу хужаIэ Шэджэм районым хыхьэ Щхьэлыкъуэ къуажэм щыщ Коммодов Геннадий Константин и къуэм. Ар зымыцIыхурэ абы бгъэдэлъ  щIэныгъэм,  зэчийм,  зэфIих  Iуэху  екIухэм щымыгъуазэрэ жылэми районми щыбгъуэтыну къыщIэкIынукъым. «УФ-м цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и отличник» цIэ лъапIэр зезыхьэ Геннадий илъэс 55-кIэ пэрытащ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ лэжьыгъэм, абы щыщу илъэс 28-кIэ ар и унафэщIу щытащ Шэджэм щIыналъэм урысыбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэджу ис псоми я методикэ зэгухьэныгъэм. Сыт хуэдэ къалэн имыгъэзэщIами, ныкъусаныгъэншэу, IэнатIэр иригъэфIакIуэу, зыхэт гупым, и нэIэм щIэт ныбжьыщIэхэм, абыхэм я адэ-анэхэм пщIэшхуэ къыхуащIу ирихьэкIащ егъэджакIуэ гумызагъэм, гъэсакIуэ нэсым. И жылэмрэ и къуажэгъухэмрэ фIы дыдэу зылъагъу хэкупсэр сыт щыгъуи хущIокъу Щхьэлыкъуэ и цIэфIыр дэнэкIи щигъэIуну. Абыхэм ятеухуа тхыгъэхэр абы щIэх-щIэхыурэ къытрырегъадзэ районым, республикэм къыщыдэкI газетхэм, журналхэм, тхылъ щхьэхуэ зыбжани къыпыкIащ хэкупсэм и къалэмыпэм.
  • Коммодовым и ныбжьыр илъэс 85-рэ иджыблагъэ ирикъуащ. Ди лъэпкъым хэсу, ди тхыдэр, хабзэр, щэнхабзэр фIы дыдэу ищIэрэ пщIэшхуэ хуищIу, ар джыным гулъытэ хэха ириту псэу нэхъыжьыфIым зыхуэдгъэзащ икIи и гъащIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ ятеухуа упщIэ зыбжанэ еттащ.
  • - Геннадий, псом япэрауэ, фIыуэ укъэзылъагъу, пщIэшхуэ къыпхуэзыщI щхьэлыкъуэдэсхэм, щIэныгъэм и гъуэгум тепшахэм къабгъэдэкIыу си гуапэу сынохъуэхъу уи юбилеймкIэ. Узыншагъэ уиIэу куэдрэ дяпэ Тхьэм уригъэт. Уи хьэл-щэнкIи, уи гъэсэныгъэкIи уадыгэ нэсщ уэ, нэхъыщхьэжыращи, ди анэдэлъхубзэр шэрыуэу пIурылъщ, пэжырытхэм и хабзэхэмрэ псалъэхэм я мыхьэнэмрэ фIы дыдэу ущыгъуазэщ. Апхуэдэу адыгэ «ухъуным» и къежьапIэхэм утхутепсэлъыхьыжамэ, арат.
  • Коммодов Геннадий 1944 гъэ

    - Къэбэрдей-Балъкъэрым, Щхьэлыкъуэ къуажэм сыкъыщамылъхуами, дапщэщи мы щIыпIэращ си Хэкуу слъытэр, сыту жыпIэмэ си сабиигъуэ дыдэм къыщыщIэдзауэ си гъащIэ псор щысхьар тхыдэшхуэ зиIэ ди республикэрщ, абы и жылэ нэхъ инхэм, екIухэм ящыщ Щхьэлыкъуэ адыгэ къуажэжьырщ.

  • Си анэ Елизаветэ дохутыр IэщIагъэр зригъэгъуэта нэужь, 1930 гъэхэм и пэщIэдзэм ар, сэ цIыкIуу сыщIыгъуу, Урысейм кърагъэкIри Къэбэрдей-Балъкъэрым къэIэпхъуауэ щытащ. «Двадцатипятитысячник»-кIэ зэджэу щыта IэщIагъэлI гупым ящыщащ ар. Си анэм и къалэнт бгырыс щIыналъэм и цIыхухэм я узыншагъэм кIэлъыплъыну, щIыпIэм абы  щыгъуэ  зыщызыубгъуауэ щыта техьэгъуэ узым, ныбэ узым, нэгъуэщI узыфэ зэрыцIалэхэм цIыхухэр щихъумэну. Зэанэзэкъуэр илъэс зыбжанэкIэ гугъу дыдэ дехьауэ жиIэжырт си анэм, екIуэлIапIэ, псэупIэ гуэри хэхауэ дызэримыIэм къыхэкIкIэ. 1937 гъэм ирихьэлIэу дэ Щхьэлыкъуэ дыдэтIысхьащ, икIи ар псэупIэ тынш тхуэхъуащ.
  • И IэщIагъэм къыхуалъхуауэ зыхужаIэхэм хуэдэт си анэр. Абы куэдрэ къысхуиIуэтэжу щытащ сымаджэхэм еIэзэн щхьэкIэ, адыгэ къуажэхэр – Шэджэм Езанэ, Шэджэм ЕтIуанэ, Джэрмэншык, Кэнжэ, Жэрумэкъуэ, Нартан, Брамтэ хуэдэхэр – шыгукIэ е лъэсу къызэхикIухьу зэрыщытар.
  • Щхьэлыкъуэ дыкъыдэтIысхьэху, жылэхэр къыщызэхикIухькIэ, си анэм сэри сыкъыздришэкIын хуей хъурт. ИужькIэ, а къуажэр псэупIэ тхуэхъуа нэужь, ди гъунэгъу унэгуащэхэм ядакъым си анэм сыздришажьэу, тIури гугъу дызэрехьыр ялъагъурти. Абыхэм сыкъагъанэрти, я бынхэм хуэдэу къыскIэлъыплъырт, сагъэмэжалIэртэкъым.
  • Сыкъызыхэхуари сыкъызыдэхъури адыгэ сабийхэрат, сызэрыпсалъэри абыхэм я бзэрат, зэрызысщIри абыхэм зэрызащIым ещхьут. КIэщIу жыпIэмэ, апхуэдэу адыгэ «сыхъуу» хуежьащ, абыи зэи сыхущIегъуэжакъым.
  • Псэуху, си анэм Тхьэшхуэм фIыщIэ хуищIащ адыгэхэм дакъызэрыхэхуам папщIэ. Абы жиIэ пэтми, хуэухыртэкъым адыгэхэм я хабзэхэм я дахагъыр, я цIыхуфIагъыр, я хьэлэлагъыр, абыхэм я шхыныгъуэхэм я IэфIагъыр зыхуэдэр. ИужькIэ, зыгуэр къызгурыIуэ сыхъуа нэужь, сэри псэкIэ зыхэсщIащ дыкъызыхэхуа адыгэ лъэпкъыр сыт и лъэныкъуэкIи зэрытелъыджэр. Адыгэ хабзэр, адыгэ тхыдэр, адыгэ щэнхабзэр, адыгэбзэр, езы цIыхухэр – псори си гум къыдыхьэу, си псэм къехуэбылIэу сыкъэхъуащ. Ноби аращ.
  • - Къуажэм  дэт курыт школыр къыщыбухам, узыхуеджэну IэщIагъэр бубзыхуакIэт, Геннадий?
  • - ЩIэныгъэм дапщэщи пщIэшхуэ хуищIырт си анэм. И лэжьыгъэм къыщыдэхуэ зэзэмызэм ар таурыхъхэм къысхуеджэрт, хъыбарыжьхэр къызжиIэжырт. «Тхылъым къыпхузэIуихынущ дуней хьэлэмытэщэ», – жиIэрт абы.
  • 1938 гъэм япэ классым сыщIэтIысхьэри нэхъыфI дыдэхэм, жыджэрхэм сащыщу седжащ. Ебгъуанэ класс сыщыхъуам япэ Iуэхугъуэшхуэ си пщэ къыдалъхьащ: директорым и унафэкIэ школым къыщызэзгъэпэщын хуейт библиотекэ. Мыбдежым япэу сэбэп къысхуэхъуар си анэращ. Абы ди унэм библиотекэ цIыкIу щиIэти, школ Iуэхум хуэкIуэу абы хэлъхэм ящыщ тхылъ куэд еджапIэм сигъэхьауэ щытащ. Ауэрэ тхылъхэр кърахьэлIэу хуежьащ егъэджакIуэхэми ныбжьыщIэхэми. Апхуэдэу школым библиотекэ мыIей къыщызэдгъэпэщат. Еджэныр къэзухыху, ар си IэмыщIэ илъащ. А лъэхъэнэм ирохьэлIэ егъэджакIуэ сыхъуну мурад щысщIари.
  • Школ нэужьым сыщIэтIысхьащ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру Налшык дэта IуэхущIапIэм. Ар ехъулIэныгъэкIэ къэзухри, къуажэм къэзгъэзэжащ, школми лэжьэн щыщIэздзащ урысыбзэмрэ урыс литературэмкIэ егъэджакIуэу. Си IэщIагъэмкIэ збгъэдэлъ щIэныгъэм хэзгъэхъуэну сыщIэхъуэпсырти, Къэбэрдей пединститутри 1954 гъэм къэзухыжауэ щытащ, сызэрылажьэм хуэдэурэ.
  • ЕгъэджакIуэ IэщIагъэр мытыншми, жэуаплыныгъэ ин пылъми, сэ дапщэщи сфIэфIу садэлэжьащ ныбжьыщIэхэм, абыхэм зыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм си лъэр нэхъри щIагъэкIыу. Школым щезгъаджэхэм яхэтт сэ нэхърэ куэдкIэ мынэхъыщIэ си ныбжьэгъу адыгэ щIалэ цIыкIухэр. Адыгэбзэр сэ къысIурызылъхьа си ныбжьэгъухэм иджы сэ урысыбзэр езгъэщIэну Iэмал къысхукъуэкIати, сыгуфIэрт. КъагурымыIуэ къыхэкIмэ, бзитIри урокым щызэдэдгъэлажьэрти, Iуэхур хъарзынэу зэфIэкIырт.
  • Школым щезгъэджахэм ящыщ куэд республикэм и цIыху цIэрыIуэ хъуахэщ. Апхуэдэхэщ, псалъэм папщIэ, КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Елгъэр Кашиф, АР-ми КъШР-ми щIыхь зиIэ я журналист, Къэбэрдей-Балъкъэрым и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм и тхьэмадэ Мэзыхьэ Борис, медицинэ щIэныгъэхэм я докторхэу, профессорхэу Елгъэр Анатолийрэ Хьэщыкъуей Iэсиятрэ, усакIуэ Iэзэ Къуныжь ХьэIишэт, Къэрэшей-Шэрджэсым щIыхь зиIэ и усакIуэ, «Минги-тау» журналым и редактор нэхъыщхьэ Додуев Аскэр, тхыдэ щIэныгъэхэм я доктор, Хэкурыдж музейм и унафэщIу илъэс куэдкIэ щыта КIэрэф БетIал, КъБР-м щIыхь зиIэ и дохутыр Мечиев Хъызыр, нэгъуэщIхэри. Сэ срогушхуэ, сропагэ си гъэсэну щытахэм я ехъулIэныгъэхэм, си гуапэщ абыхэм я хъыбарыфI зэхэсхмэ.
  • - Уэ уи Iэзагъэмрэ уи Iуэху зехьэкIэ пэрытымрэ Шэджэм районми республикэми я егъэджакIуэ пашэхэр щыгъуазэт. Бгъэдэлъ щIэныгъэ куумрэ епхьэкIа лэжьэкIэ екIумрэ я щыхэтщ Москва къыщыдэкIыу щыта «Русский язык» журналыр пщIэ къыпхуищIу къыптетхыхьу уи методикэр къэрал псом хэIущIыIу зэрыщищIари…
  • - 1974-1975 гъэ еджэгъуэщIэм щIэддзэжагъащIэт абы щыгъуэ. Республикэм и районхэм урысыбзэр щезыгъэджхэм я методикэ зэгухьэныгъэхэм я пашэхэр Налшык дыщызэхуашэсри къыджаIат ди лэжьыгъэм, егъэджэкIэ мардэхэм щыгъуазэ зыхуищIыну «Русский язык» къэралпсо журналым и IэщIагъэлI республикэм къызэрыкIуар. Ди еджапIэм а унэтIыныгъэмкIэ Iуэхухэр хъарзынэу зэрыщызэтеублам унафэщIхэр щыгъуазэти, хьэщIэ лъапIэр – журналист цIэрыIуэ Смеляковэр – гъусэ къысхуащIри Щхьэлыкъуэ школым къэсшащ. Абы нэгъэсауэ щыгъуазэ зыхуищIащ еджакIуэхэм сазэрыдэлажьэ методикэм, дерсхэм къыщызгъэсэбэп Iэмалхэри и нэкIэ зригъэлъэгъуащ, ныбжьыщIэхэм ябгъэдэлъ щIэныгъэмрэ зэфIэкIхэмри набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ. ИужькIэ «Русский язык» журналым (1975 гъэ, №2) къытехуа тхыгъэм а псори къыщигъэлъэгъуэжауэ щытащ корреспондентым. «Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ Щхьэлыкъуэ къуажэм  дэт  курыт  школым  урысыбзэмрэ литературэмрэ щезыгъэдж Коммодов Геннадий сабийхэм ярит щIэныгъэм и лъагагъыр Москва дэт дэтхэнэ еджапIэми щратым нэхърэ зыкIи нэхъ лъахъшэкъым. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэ пэрытым, методикэ лъэщым къэрал псом зыщегъэужьын хуейщ», – итт ди лэжьэкIэм теухуа тхыгъэм. А ехъулIэныгъэм, дауи, я фIыгъэшхуэ хэлът школым и унафэщIхэми  ди егъэджакIуэхэми.
  • Коммодов зэщхьэгъусэхэр. 1976 гъэ

  • Школ хэкурыдж музейм и хьэщIэщ КъАХ-м и тхьэмадэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Щхьэлыкъуэ къуажэм и Ветеранхэм я советым и унафэщI Джэрыджэ Къэралбийрэ. 2005 гъэ

  • Хэкурыдж музейм. 1969 гъэ

  • - Къэралпсо еплъыныгъэ-зэпеуэхэм япэ увыпIэхэр къыщихьу илъэс зыбжанэкIэ екIуэкIащ уэрэ уи щхьэгъусэ, тхыдэмкIэ дэ дезыгъэджауэ щыта Ольгэрэ къызэвгъэпэщауэ щыта школ хэкурыдж музейм. Абы и гугъу къытхуэщIыжыт.
  • - НыбжьыщIэхэм ядегъэкIуэкIыпхъэ хэкупсэ гъэсэныгъэм и щапхъэ дахэт а школ хэкурыдж музейр. Ар къызэрызэдгъэпэщар нэхъыбэу зи фIыгъэри Ольгэт. ЕгъэджакIуэ IэкIуэлъакIуэм, хэкупсэ щыпкъэм къыгурыIуат и щIыналъэр, фIыуэ илъагъу щIыпIэм ехьэлIа псори дэтхэнэ цIыхум и дежкIи мыхьэнэшхуэ зиIэ Iуэхуу зэрыщытыр. Абы и классым и зы плIанэпэу къежьа а музейм, зиужьурэ, япэщIыкIэ зы пэш щхьэхуэ хъуащ, иужькIэ Iыхьищу зэхэт гъэлъэгъуэныгъэ ин къищIыкIащ. Музейм щIэтлъхьэну дэфтэрхэмрэ хьэпшыпхэмкIэ гугъуехьышхуи дыхэтакъым. Зи адэжь хэкум, щалъхуа щIыналъэм я тхыдэр зыджыжыну хуей, абыхэм  я къекIуэкIам ехьэлIа къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкIыну щIэхъуэпс ныбжьыщIэхэм, «я щхьэ хэтIауэ» жыхуиIэм хуэдэу, Iуэхум яужь ихьащ. Абыхэм къаугъуеижырт я унагъуэцIэхэм, лъэпкъхэм я тхыдэр, абыхэм ятеухуауэ къуажэм и нэхъыжьхэр къагъэпсалъэрт, адыгэхэм, балъкъэрхэм ипэкIэ зэрахьэу щыта щыгъынхэм, къагъэсэбэпу щыта хьэпшыпхэм ящыщу ягъуэтыр музейм къахьырт.
  • ШколакIуэхэм я мызакъуэу, лэжьыгъэм къыхыхьат къуажэдэс нэхъыжьхэри. Апхуэдэу ХъутIэ ТIэмашэ ди школ музейм тыгъэ къыхуищIауэ щытащ и адэшхуэм къыщIэнауэ иIэ гъукIэ Iэмэпсымэхэр, езым и IэдакъэщIэкI хьэпшыпхэри я гъусэу. Апхуэдэу музейм щIэлъщ къуажэм и тхыдэм, абы и цIыху цIэрыIуэхэм ятеухуа тхыгъэхэри.
  • Абы щIэлъ экспонатхэм псом хуэмыдэу наIуэ къыпщащI Хэку зауэшхуэм и зэманым ди къуажэгъухэм зэрахьа лIыгъэмрэ хахуагъэмрэ я инагъыр. Щхьэлыкъуэдэсхэр щызэуа щIыпIэ куэдым къраха хьэпшыпхэмрэ дэфтэрхэмрэ музейм и зы блынышхуэр хухахащ. Ди гъэсэн къэхутакIуэ ныбжьыщIэхэр ди гъусэу дэ мызэ-мытIэу дыщыIащ ди лъахэгъухэр щызэуа щIыпIэхэу Москва, Санкт-Петербург, Киев, Волгоград, Новороссийск, Днепропетровск, Севастополь къалэхэм, дэфтэр мымащIи къэдгъуэтыжащ абыхэм ятеухуауэ.
  • ЦIыху цIэрыIуэ куэди къытхуеблэгъащ ди музейм, тыгъэ лъапIэхэр къытхуащIу.
  • - А псоми къадэкIуэу уэ илъэс 43-кIэ урысыбзэмрэ литературэмрэ щебгъэджащ ди къуажэм пэмыжыжьэу Каменкэ дэт тутнакъэщым и пщыхьэщхьэрыеджэ школым. Апхуэдиз лэжьыгъэр пхулъэкIынтэкъым, дауи, уи щхьэгъусэ щыпкъэр, уи унагъуэм ис псори быдапIэ лъэщу уи щIыбагъ къыдэмытамэ.
  • - Ольгэрэ сэрэ дыщылажьэ школыр унэ етIуанэ тхуэхъуат. Унагъуэ Iуэхухэри IэнатIэм епха къалэнхэри дызэгъусэу, дызэчэнджэщу, дызэдэIэпыкъужу етхьэкIащ. Класс унафэщIу, тхыдэмрэ географиемрэ езыгъэджхэм я школ, щIыналъэ зэгухьэныгъэхэм я пашэу зэрыщытым, зи щIэныгъэм хэзыгъэхъуэну республикэ институтым къекIуалIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм лекцэ щIэх-                           щIэхыурэ къазэрыхуеджэм къадэкIуэу, Ольгэ унэгуащэ хъарзынэт, бынищым я анэ гумащIэт, пхъурылъхухэм я анэшхуэ IэфIт.
  • Тхьэшхуэм къытхухиха илъэс бжыгъэм хуэдизкIэ дызэдэпсэуащ дэ, насыпыфIэу, тыншу, дызэгурыIуэрэ дызэдэIуэжу. БлагъагъэкIэ къэдубыдхэми адрей къуажэдэсхэми хуабжьу пщIэшхуэ къызэрытхуащIыр дэ иджыри зэ зыхэтщIащ Ольгэ дунейм щехыжа зэманым. Зы урыси ипэкIэ щыщIамылъхьа къуажэкхъэм пщIэ щиIэу щыщIалъхьэжащ си щхьэгъусэр. Ди гуауэр къыддэзымыгуэша Щхьэлыкъуэ къыдэмынами ярейт. Адыгэ хабзэри щэнхабзэри гукIи псэкIи гъунэгъу зыхуэхъуа дэ апхуэдэ гулъытэр гуапэ дыдэ тщыхъуауэ щытащ.
  • - Апхуэдэ пщIэ лъагэр фэ фхуэфащэ дыдэщ, Геннадий. Зэщхьэгъусэхэр дапщэщи фыхущIэкъуащ ди жылэм къыдэхъуэ щIэблэр, фи быным хуэдэ дыдэу, фIым, пэжыгъэм, захуагъэм зэрыхуэвгъэсэным. Апхуэдэу гулъытэ хэха хуэфщIащ лъэпкъ хабзэм, щэнхабзэм пщIэ хуащIу ныбжьыщIэхэр къэгъэтэджыным.
  • - Упсэу. ДыкъызыхэкIар урыс лъэпкъыр арами, псэкIэ тпэгъунэгъущ адыгэхэр. Си щхьэкIэ, адыгэбзэр фIыуэ солъагъу икIи хъарзынэу сощIэ. А бзэращ сазэрыбгъэдэтыр къуажэдэсхэми, си ныбжьэгъухэм я нэхъыбапIэми, ди бынхэм, пхъурылъхухэм благъэ тхуащIа адыгэ унагъуэхэми: Хъарзынэхэ, Шырытхэ, Бетрожьхэ, Алэкъейхэ я лъэпкъхэм.
  • Языныкъуэхэм деж адыгэ дыдэу зызолъытэж, уеблэмэ апхуэдэу къыщысщыхъу щыIэщ ди бынхэри. СащогуфIыкI Ольгэрэ сэрэ къытщIэхъуэ адыгэ щIэблэм. Абыхэм я гуфIэгъуэхэм, насыпхэм си гукъыдэжыр къаIэт, си лъэр щIэмыхуу сагъэпсэу.
  • Епсэлъар
  • КЪАРДЭН Маритэщ.