ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зэкъуэтыныгъэмрэ зэгурыIуэныгъэмрэ япэ ирагъэщ.

2015-03-28

  • Ди газетым зэрытетащи, гъатхэпэм и 21-м Черкесск къалэ щызэхэтащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и ГъэзэщIакIуэ гупым и зэхуэсыр. Абы кърихьэлIащ Тыркум, Сирием, Иорданием, Адыгэ, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэм, Шапсыгъым щылажьэ Хасэхэм я тхьэмадэхэмрэ лIыкIуэхэмрэ. ЗэIущIэм кърагъэблэгъат КъШР-м и Правительствэм и УнафэщI Къардэн Мурат, КъБР-м Граждан жылагъуэ IуэхущIапIэхэм ядэлэжьэнымрэ лъэпкъ IуэхухэмкIэ и управленэм и унафэщI КIурашын Анзор, адыгэ Iуэхум гурэ псэкIэ хуэлажьэ нэгъуэщI IэщIагъэлIхэри.
  • ДАХ-м и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий Хасащхьэм и лэжьыгъэр къызэIуех. Аюы бгъэдэсщ КъШР-м и премьер-министр Къардэн Мурат.

  •  
  • Къызэхуэса псоми фIэхъус псалъэкIэ захуигъэзащ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий икIи Iуэхур зэрекIуэкIынур яубзыхури къызэдащтащ.
  • Пэублэ псалъэр иратащ КъШР-м и премьер-министр Къардэн Мурат. Абы жиIащ дуней псом щикъухьа адыгэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ Хасэшхуэм и лэжьыгъэр я щIыналъэм зэрыщекIуэкIыр и гуапэ зэрыхъур, кърахьэжьэ сыт хуэдэ Iуэхури тыншу, зэгурыIуэныгъэ хэлъу зэфIахыну зэрыфIэкъабылыр. «Лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэн, зы зыщIыжын унафэхэр къыщащтэ, зэгурыIуэныгъэм, зыужьыныгъэм хуэлэжьэн лъэпкъылI куэд щызэрыщIэ зэгухьэныгъэу куэдрэ тхьэм щигъэIэ ДАХ-р. Нобэ Хасэм и тхьэмадэр пэжым тету, Iуэхум и хэкIыпIэфIхэр иубзыхуфу, нэгъуэщIхэм жаIэр зэхихыу, игурэ и псэрэ етауэ адыгэ Iуэхум зэрелэжьым шэч къытесхьэркъым. ФIым уеджэмэщ фIыр къыщыкIуэнури, сыт щыгъуи абы дытевгъэт, уIэбэм бгъуэтыр гъунэгъуращи, ди гъунэгъуу псэу лъэпкъхэм пщIэ яхуэдывгъэщI, уи щхьэ Iуэху зепхуэжыфмэщ къепхьэжьэр щыкIуэтэнури, дызэгурыIуэу абы иужь дивгъэт», – жиIащ Къардэным.

  • Хасащхьэм хэтхэр япэу зытепсэлъыхьар Сирием бэлыхь щыхэхуа ди лъэпкъэгъухэм я Iуэху зыIутымрэ хэкум къэIэпхъуэжахэм я щыIэкIэ-псэукIэмрэ къызэхуэсахэр щыгъуазэ щIыныр арати, СХьР-м щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ Гугу Акрэм псалъэ иратащ.
  • - Сирием адыгэхэр нэхъ зэгъэуIуауэ щыпсэууэ иIа къуажэхэр зауэм и лъэхъэнэм зэрызэтракъутам фыщыгъуазэщ, Дамаск дэсхэрат зи Iуэху нэхъыфIри, райониблым щыпсэууэ щытахэм ящыщу, къалащхьэм и зы хьэблэращ адыгэ щыпсэужыр. Адрейхэр зэбгрыкIащ. Дэ хуабжьу дэIэпыкъуэгъу къытхуэхъуащ Урысейр, УФ-р мыхъуамэ, Сириер щыIэжтэкъым. Ауэ ди лъэпкъэгъухэр хэкум къэIэпхъуэжыным пыщIа гугъуехьхэм ди Iуэхухэр къалъахъэ, ахэр къыхэщу дгъэхьэзыра тхыгъи къыздэтхьащи, зылъэгъэIэсын хуейхэм я пащхьэ итлъхьапхъэщ Дунейпсо Адыгэ Хасэм къыбгъэдэкIыу, – къыхигъэщащ Гугум.
  • Сирием иджыпсту щыщыIэ щытыкIэм и гугъу щищIым, Акрэм жиIащ адыгэ цIыху мин 25-м я унэхэр зэрызэтракъутар, цIыху мини 7 хуэдиз Тыркум, Иорданием, Урысейм, Европэм зэрыIэпхъуар, адыги 160-рэ зауэм зэрыхэкIуэдар, цIыхуи 108-рэ хьэпсым щIэсу зэрыхуагъэфащэр, абыхэм ящыщ гуэрхэри хъыбарыншэу зэрыкIуэдар.

  • Гугум игъэбелджылащ Дунейпсо зэгухьэныгъэу бэлыхь хэхуахэм ядэIэпыкъухэм Сирием щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм дзыхь зэрыхуащIыр, ахъшэ, ерыскъы, хущхъуэ хуэдэхэм адыгэхэр зэи зэрыщымыщIэр, абы и фIыщIэкIэ зауэр зэрыщIидзэрэ дохутыр Iуэхутхьэбзэхэр зылъэмыIэсаи, мэжэлIаи, щыгъын хуэныкъуаи зэрахэмытыр.
  • Акрэм ДАХ-м и тхьэмадэм зэрызыхуигъэза лъэIухэм ящыщщ Сирием къикIыжхэм Урысейм и паспорт иратын папщIэ урысыбзэмкIэ экзамен ятыныр къыпамыубыду зэтрау-хуэфмэ еплъыну. «Зи хэкужь къэIэпхъуэж ди лъэпкъэгъухэм урысыбзэмкIэ экзаменыр къыпамыубыдыныр захуагъэт, адыгэбзэр зэрыкъэралыбзэр къалъытэу», – дыщIигъуащ къэпсалъэм.
  • КАФФЕД-м и лIыкIуэу Хасащхьэм и лэжьыгъэм хэта, ГъэзэщIакIуэ гупым щыщ Думэн Iумит Сирием мафIэр къызэрыщыхъейрэ Тыркум Iэпхъуахэм я псэукIэм тепсэлъыхьащ. Къэралыр зэракIэлъыплъым нэмыщI, Тыркум Iэпхъуа адыгэхэм КАФФЕД-м куэдкIэ защIегъакъуэ. Абы кIуахэр нобэр къыздэсым псэупIэ хуэныкъуакъым, лэжьыгъэ пэрагъэувэ, пэжщ, студентхэр университетхэм щIэгъэтIысхьэным гугъуехь нэхъ пыщIащ.

  • ДАХ-м и гъэзэщIакIуэ гупым хэт, Къэбэрдей Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд КъБР-м къэIэпхъуэжа ди лъэпкъэгъухэм республикэм хуищIа гулъытэм щытепсэлъыхьым жиIащ телемарафон ин зэрырагъэкIуэкIар, абы къыхэкIа ахъшэр Сирием бэлыхь щыхэхуахэм зэрыIэрагъэхьэжар, хэкум къэкIуэжахэм цIыхубэри хуабжьу зэрахуэнабдзэгубдзаплъэр, шхынрэ хьэпшыпкIэ щIэгъэкъуэнышхуэ зэрыхъур.
  • - Къэбэрдей-Балъкъэрым къэIэпхъуэжахэм ящыщу унагъуэ 86-м къуажэхэм унэ къыщыхуащэхури дагъэтIысхьэжащ. Языныкъуэ жылэхэм унагъуэ 20-м нэблагъэ дэсщ, хьэблэу зэхэсхэри мащIэкъым. Иджыри унагъуэ 14 санаторэхэм къыщIэнащи, абыхэми я Iуэху зэрахуэ. Къыхэгъэщыпхъэщ сабий гъэсапIэ, курыт школ, еджапIэ нэхъыщхьэ кIуэн хуейхэм ятеухуауэ республикэм лэжьыгъэшхуэ зэрыщекIуэкIар, абыкIэ гукъеуэ зэрыщымыIэр. Иджыри унэ хуэныкъуэхэм папщIэ Налшык нэхъ пэжыжьэ къуажэхэм лъапсэ пщIэншэу къыщезытыни щыIэхэщ, ауэ ди лъэпкъэгъухэр кIуэн ядэркъым къалэм пэ-жыжьэ, ущыпсэун папщIэ куэд зращIэжын хуей унэ-лъапсэхэм, – къыжиIащ ХьэфIыцIэм.
  • Мы Iуэхум теухуауэ Иорданием щыIэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ Къардэн Самир къыхигъэщащ Сирием щыщ куэд нэхъ пасэу Иорданием зэрыIэпхъуар, занщIэу зыкъэзыIэтыфар мылъку нэхъ зыбгъэдэлъхэр зэрыарар. «МелуанитIым нэблагъэ цIыху нэIэпхъуащ Иорданием. Ахэр шэтырхэм щIагъэтIысхьащ. Абыхэм ящыщу унагъуэ 500-р адыгэти, ди Iэ къызэрикIкIэ дадэIэпыкъуащ, унэхэм щIэдгъэтIысхьащ. Иджы Сирием къикIахэр ди деж щылэжьэну хуимыту, шэтырым щIэсыну, къэралым ахъшэ яритыну унафэ къащтащ. Абы нэхъ гугъуехь дыхидзащ, лэжьапIэ къызыхуэдгъуэтахэри лэжьэну хуимыт хъуащ. Мы Iуэхум хэкIыпIэ гуэр иIэн хуейщи, зэман гъунэгъум яубзыхуну дыпоплъэ. Нэхъыщхьэращи, ди къуэшхэр зэи ди нэIэ щIэкIыркъым», – къыпищащ Самир.

  • Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Адыгэ Республикэмрэ Iэпхъуа ди лъэпкъэгъухэм я Iуэху зэрыдэкIым теухуауэ къэпсэлъащ ДАХ-м и вице-президент Шэрджэс Мухьэмэд (КъШР), ГъэзэщIакIуэ гупым хэт МэшхуэфI Нэждэт (АР), Шапсыгъ Хасэм и тхьэмадэ КIэкIыхъу Мэжид (Краснодар край) сымэ. Нэждэт къыхилъхьащ Урысейм и хэкуэгъуу къилъытэу бэлыхьыншэу къэралым къригъэхьэжхэм ятеухуа законхэр Сирием къиIэпхъукIыж адыгэхэми ехьэлIауэ къэгъэсэбэпын зэрыхуейр. Ар апхуэдэу зэтраублэн папщIэ республикищми я Iэтащхьэхэм зыхуагъэзэну, УФ-м и Президент Путин Владимир деж лъэIу тхылъ ирагъэхьыну зэрыфIэкъабылыр дыщIигъуащ. Апхуэдэуи къыхигъэщащ Абхъаз Республикэм и унафэщIхэм епсэлъауэ, ди къуэшхэр адэжь хэкум къэшэжынымкIэ абыхэм яIэ Iэмалхэр къэгъэсэбэпын зэрыхуейр.

  • Шэрджэс Мухьэмэд убгъуауэ тепсэлъыхьащ адыгэ псэкупсэ щIэиныр хъумэнымрэ щэнхабзэм зегъэужьынымкIэ Хасэм иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэм. Мухьэмэд и псалъэхэм къыхэщащ, къызэхуэсахэми жаIащ адыгэ лъэпкъыр адрей псоми къащхьэщызыгъэкI и бзэр, хабзэр, тхыдэр, щэнхабзэр, IуэрыIуатэр хъумэныр, а хъугъуэфIыгъуэхэм нэхъри зегъэужьыныр, къыдэкIуэтей щIэблэм, щIалэгъуалэм ябгъэдэлъхьэныр лъэпкъыр щыIэным, зиужьыным и IэмалыфIу зэрыщытыр.
  • Анэдэлъхубзэр хъумэнымрэ зы алыфбейм хуэкIуэнымкIэ комитетым и лэжьыгъэхэм щытепсэлъыхьым МэшхуэфI Нэждэт жиIащ:
  • - Адыгэ псоми зы литературэбзэ диIэным и мыхьэнэмрэ зы тхыбзэм дыхуэкIуэн зэрыхуеймрэ къызыгурымыIуэ къытхэткъым. 1836 гъэм Нэгумэ Шорэ зэлэжьар зы грамматикэщ, 1925 гъэм Сихъу Сэфарбий жиIауэ щытащ зы тхыбзэ дызэриIапхъэр, 1929 гъэм Iэщхьэмаф Даут итхащ, зы тхыбзэ димыIэмэ, адыгэр зы лъэпкъ дызэрымыхъуфынур. ИужькIэ бзэм елэжьа Къумахуэ Мухьэдин, Урыс Хьэталий сыми къаIуэтащ а Iуэхум зэреплъыр. Иджы мыр дэ къедмыхьэжьэмэ, бзэ щIэныгъэлIхэр къыхэдмышэмэ, зэпэIэщIэ дыхъу зэпыту дыпсэунущ.
  • Нэждэт къыхигъэщащ анэдэлъхубзэр хъумэным, зегъэужьыным теухуауэ Урысейм къыщащта унафэр адыгэбзэм ехьэлIауэ зэрымылажьэр, Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ министерствэм а хабзэм пэщIэуэхэр къыдигъэкIыурэ лъэпкъ цIыкIухэм я бзэхэр щадж сыхьэт бжыгъэхэр курыт школхэм зэрыщигъэмащIэр, адыгэбзэр къэралыбзэу ягъэуварэ пэт, абы къикI зэрыщымыIэр.
  • Сэхъурокъуэ Хьэутий къыхигъэщащ щIэныгъэлIхэри а Iуэхум епха нэгъуэщI IэщIагъэлIхэри зэхуэсу зы Iэлыфбей зэхалъхьэныр зэрыфIэкъабылыр, ди щхьэ Iуэхум демыгугъужмэ, ди бзэр псоми зэхуэдэу къэдмыгъэсэбэпмэ, зы тхыбзэ димыIэмэ, абы лъэпощхьэпо куэд къызэрырикIуэнур.
  • А Iуэхум теухуауэ езым и еплъыкIэр убзыхуауэ къигъэлъэгъуащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
  • - Ди бзэр иджыпсту зытет гъуэгум тетмэ, ефIэкIуэну фIэкIа екIэкIуэнукъым. Ауэ Iэлыфбейр зэтхъуэкIын щIэддзэмэ, кърикIуэнур нэрылъагъущ – анэдэлъхубзэмкI еджэ мащIэри хьэрфыщIэхэр зэгъэщIэным иужь имыхьэу IэщIыб ящIынущ.
  • Зы адыгэ литературэбзэ къэгъэщIыныр, IэлыфбеищIэ зэхэлъхьэныр, зы бзэм техьэныр хуабжьу гугъущ. Мыр щIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм мыхъуну къалъытэ. Абы тегушхуэр а Iуэхум хэзымыщIыкI, бзэм иримылажьэхэрщ.
  • 1963 гъэ лъандэрэ къокIуэкI мы псалъэмакъыр. Иджыри къыздэсым Iуэхур ипIэ щIимыкIар мыхъумыщIэу къыпэкIуэнур зэрынэхъыбэр арагъэнщ. Зы тхыбзэ уиIэн папщIэ, зы щIыналъэ узэдису щытыпхъэщ. Дэ ди республикэхэр щхьэхуэу мэпсэу, уеблэмэ Урысейм и федеральнэ щIыналъэ зэпэщхьэхуэщ дызэрысыр.
  • Диалект зыбжанэ зиIэ лъэпкъыр зым щыхуэкIуэкIэ IуэхугъуитIкIэ яубзыху: япэ ирагъэщыр нэхъыбэр зэрыпсалъэ бзэращ, етIуанэу зэплъыр нэхъ тыншращ. Абы тепщIыхьмэ, дэ дызыхуэкIуэн хуейр мелуан ныкъуэм фIыуэ щIигъу къэбэрдеибзэращ, армыхъумэ, мин 40-м яIурылъ бжьэдыгъубзэракъым. КIахэм я псэлъэкIэмрэ дэрэ нэхъ дызэрызэтемыхуэр макъхэращ, дэ димыIэу макъ зыбжанэ хэтщ абыхэм я бзэм, кIахэми ямыIэу дэ диIэр хьэрфищ къудейщ. КъищынэмыщIауэ, Къэбэрдейм нэхъ зыщиужьащ адыгэбзэм, абыхэм нэгъуэщIыбзэхэм ящыщу къагъэсэбэп псалъэ куэд дэ ди анэдэлъхубзэм къидгъэтIэсащ, тхэкIэри жыпхъэ гъэпсам тетщ, – къыхигъэщащ Мухьэмэд.
  • Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щыщ тхыдэдж Уэз ФатIимэ бзэм нобэ иIэ щытыкIэмрэ ар зыхуэкIуэнкIэ хъунумрэ зэреплъыр утыку кърихьащ. «Адыгэр адрей лъэпкъхэм къазэрыщхьэщыкIыр и бзэращ, псоми я бзэр щIахъумэр, щIызрагъэужьыр лъэпкъыр псэун щхьэкIэщ. Дэри нэхъыбэр зытетым дривгъакIуэ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, зы адыгэ литературэбзэ Iэмал имыIэу диIэн хуейщ, етIуанэрауэ, республикэхэм я Правительствэхэм я деж лабораторэ щыухуэн хуейщ терминхэр щызэрадзэкIрэ бзэм къыхагъэхьэу. Ди бзэр ди гъащIэм къыкIэрыхуащ, ар абы лъэщIыхьэжын, декIун папщIэ абы елэжь гуп щыIэн хуейщ. Ещанэрауэ, щIэблэм я анэдэлъхубзэр ящIэу, пщIэ хуащIу къыдэкIуэтеин папщIэ, школым и пэщIэдзэ классхэр нэхъ мыхъуми  и анэдэлъхубзэмкIэ егъэджэн хуейщ», – жиIащ Уэз ФатIимэ.
  • КАФФЕД-м и лIыкIуэхэу, Хасащхьэм хэтхэу зэIущIэм кърихьэлIа Гугъэжь Джихьэнрэ Думэн Iумитрэ тепсэлъыхьащ Тыркум щылажьэ Кавказ Хасэхэм я федерацэм 2014 гъэм иригъэкIуэкIа Iуэхухэм. Абыхэм жаIащ илъэсыр адыгэм ехьэлIа IуэхугъуэфIхэмкIэ гъэнщIауэ КАФФЕД-м зэрыщекIуэкIар, Iуэхугъуэ нэхъ ину Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 150-рэ зэрыхъур Истамбыл къызэрыщызэрагъэпэщар, адыгэхэр зыхэта щIэныгъэ зэIущIэ зыбжанэ зэрызэхашар. Апхуэдэуи къагъэлъэгъуащ мураду яубзыхуар куэд зэрыхъур, ДАХ-р я щIэгъэкъуэну къалэнхэр зэрагъэзэщIэнум иужь зэритынур.
  • Иорданием щылажьэ Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и тхьэмадэ, Хьэшимит пащтыхьыгъуэм и сенатор Къардэн Самир къыхигъэщащ я Хасэм хэтхэр зэгурыIуэу зэрызэдэлажьэр, къэралыр сыт и лъэныкъуэкIи къазэрыдэIэпыкъур. «Иорданием и унафэщIхэр сыт щыгъуи къытхуэнабдзэгубдзаплъэщ, дэри апхуэдэ гулъытэр къыдгуроIуэри, къэралым щызэрахьэ Iуэхухэм жыджэру дыхэтщ. Ди Хасэм лэжьыгъэу игъэхъар куэд дыдэ мэхъу, а псори дэфтэрым иту диIэщи, сытепсэлъыхьынкъым. Ауэ къыхэзгъэщыну сыхуейт дуней псор зэлъигъэIэсауэ дахэу лажьэу къежьа «Нарт ТВ»-р зэхуащIыжыным нэсати, Адыгэ ФIыщIэ Хасэм и нэIэ зэрыщIигъэувар, дяпэкIэ нэхъ лъэщу дгъэлэжьэну дызэримурадыр. ИкIи ди гуращэщ адыгэ хэгъуэгухэм запытщIэу къэттыну нэтынхэмкIэ, хэкужьым щекIуэкI гъащIэр къызыхэщхэмкIэ къыддэгуэшэну делъэIуну», – жиIащ Самир.

  • Кавказ зауэр зэриухрэ илъэси 151-рэ зэрырикъур накъыгъэм и 21-м зэрырагъэкIуэкIынум, а махуэм ехьэлIауэ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм къыщызэрагъэпэщынухэм зэпкърыхауэ тепсэлъыхьащ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд.
  • - Нэгъабэ ещхьу Iэта дыдэу зэхэдмышэми, гъэ къэси хуэдэу, Налшык щыгъуэ пэкIу щызэхэтынущ, къалэхэм, районхэм, къуажэхэм Iуэху дахэхэр, курыт школхэм, еджапIэ нэхъыщхьэхэм дерс купщIафIэхэр къыщызэрагъэпэщынущ, – пищащ Мухьэмэд. – А псори къыщыгъэлъэгъуа, Iуэхугъуэ 19 Къэбэрдей Адыгэ Хасэм зэхилъхьащи, ДАХ-мрэ республикэ унафэщIхэмрэ ди щIэгъэкъуэну зэфIэдгъэкIыну ди мурадщ.
  • А Iуэхум теухуауэ адрей республикэхэм щекIуэкIынухэм тепсэлъыхьащ лIыкIуэхэр.
  • Адыгэхэм я дунейпсо махуэр 2015 гъэм фокIадэм и 20-м Урысей Федерацэмрэ адыгэ щыпсэу нэгъуэщI къэралхэмрэ щыгъэлъэпIэным и IуэхукIэ зэпсэлъащ къызэхуэсахэр. Сэхъурокъуэ Хьэутийрэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ жаIащ а Iуэху дахэм дяпэкIи зрагъэужьу, цIыху нэхъыбэ хэту, гуфIэгъуэр зыIэт къафэри, хъуэхъури, джэгури щызэхэухуэнауэ егъэкIуэкIын зэрыхуейр. Ар хамэ къэрал щыпсэухэми къызэрыдаIыгъыр, адыгэм и гуфIэгъуэ махуэр нэхъыжьхэм я гурыфIыгъуэ, нэхъыщIэхэм я щхьэр езыгъэIэту зэхэшэныр зэрысэбэпышхуэр къыхагъэщащ.
  •  
  • ДАХ-м и Хасащхьэм хэтхэр зэчэнджэщащ, я еплъыкIэхэр къагъэлъэгъуащ, унафэ пыухыкIахэр къащтащ ДАХ-м и X Зэхуэсышхуэр зэрекIуэкIынум, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и Хабзэм (Уставым) халъхьэну зэхъуэкIыныгъэхэм ятеухуауэ.
  • НэщIэпыджэ Замирэ.  Налшык – Черкесск