ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЛъэхъэнэщIэм и къежьапIэ

2014-11-01

  • Илъэс къэс ди къэралым щагъэлъапIэ ЦIыхубэ зэкъуэтыныгъэм и махуэр. Дэтхэнэ гуфIэгъуэми хуэдэу, абы езым и къежьапIэ иIэжщ икIи ар жыжьэщ. Дриплъэжынти тхыдэм.
  • Черкасский Къанщауэ

    1612 гъэм Урысейр щытыкIэ хьэлъэм иту ирихьэлIащ. Илъэс зыкъом хъуауэ къэралыр хэтт иужькIэ «Зэрыхьзэриишхуэ» цIэр иIэу тхыдэм хыхьа лъэхъэнэм. Ар псом япэу къыхэкIат щхьэусыгъуитIым: православнэ члисэр зэрызэгуэкIамрэ Рюриковичхэ я тепщэныгъэр зэриухамрэ. Псом хуэмыдэу Урысейр къарууншэ зыщIар члисэр зэрызэкIэщIэкIарт. Ар абы удын хьэлъэу къатехуат. Уеблэмэ тхакIуэ цIэрыIуэ Солженицын Александр къилъытэу щытащ, ар къэмыхъуамэ, 1917 гъэм къэхъуам къэралыр щыпхъумэфыну щытауэ. Апхуэдэу егупсысыныр къызыхэкIари гурыIуэгъуэт: лъэкIыныгъэ ин дыдэ зыбгъэдэлъа диным и лъабжьэр щIаудат – реформэхэм яужькIэ щIэм техьахэмрэ жьым къытенахэмрэ зэпэуват. ЖытIэнщи, «Старообрядцхэр» иджыри ди къэралым щыIэщ. ЕтIуанэ щхьэусыгъуэр къызыхэкIар лIэщIыгъуэ зыкъомкIэ тепщэгъуэр зыIыгъа Рюриковичхэ я тетыгъуэр зэриухам (фигу къэдгъэкIыжынщи, ахэр Скандинавием кърашри, боярхэм Урысейм къашауэ щытащ «Фи унафэм дыщIэвгъэувэ!» жаIэу елъэIури).

  • Иджыри къэралым тепщэгъуэр щызыIыгъхэм ящыщ куэдыр лъэныкъуэкIэ еплъэкIырт – абыхэм пащтыхьыр къыщалъыхъуэрт хамэ щIыпIэхэм. ИкIи къагъуэтащ: Польшэм щыщу «Лжедмитрий» цIэр зиIэу тхыдэм хыхьар Москва къашащ дзэшхуэ щIыгъуу. Абы Урысейр езым и унафэм щIэтыжу икIи и Iуэхухэр зэригъэкIуэжу псэуным и телъхьэхэр зэгуигъэпащ. Литературэ тхыгъэхэм къызэрыхэщымкIэ, псом хуэмыдэу ихъу-ипкIырт адыгэхэм къатехъукIа икIи а зэманым пщIэшхуэ зиIэ  Черкасскэ Дмитрий (Къанщауэ): – «пащтыхь нэпцIым и блыгу щIэувэхэр си бжэщхьэIу къезгъэбэкъуэнкъым!» Мыарэзыныгъэр зэщIэплъэрт. Абы къишащ цIыхубэм зыкъиIэтыныр. ДжакIуэу, къарухэр зэщIэзыгъэуIуэу уващ дин лэжьакIуэ Минин Козьмарэ пщы Пожарский Дмитрийрэ. Зауэ Iуэху псори и пщэ далъхьащ Черкасский Къанщауэ. Иджы тхыдэджхэм нахуэу зэрыжаIэмкIэ, аращ Москва Польшэм и дзэр дахужыным хэлъхьэныгъэ нэхъ ин дыдэ хуэзыщIар.
  • Черкасскэм и щIыхьыр апхуэдизу лъагэу дэкIуеяти, Урысейм и пащтыхьу зыхригъэхыфыну щытащ. АрщхьэкIэ къэралым и тетыр лъэпкъкIэ урысын хуейуэ абы къилъытэрти, идакъым, псом япэу ирагъэщыр арати. Шэч хэлъкъым, Къанщауэ Урысейм и пащтыхь хъуамэ, абы и тхыдэм и унэтIыныгъэр нэгъуэщIу къыщIидзыну зэрыщытами.
  • Пожарскэмрэ Мининымрэ я фэеплъ Москва дэтщ

  • Абы и пIэкIэ 1613 гъэм тетыгъуэр лъысащ илъэс 16 зи ныбжь Романов Михаил. А унагъуэм щыщхэм къащIэхъуэ щIэблэхэм зэIэпахыурэ пащтыхьыгъуэр илъэс щищым зы тIэкIукIэ щIигъукIэ яIыгъащ. ИкIи ар иухащ 1917 гъэм и мазаем, Николай  ЕтIуанэм тетыгъуэр зыщхьэщихри. АдэкIэ къэхъуам дэ псори дыщыгъуазэщ.
  • Мис апхуэдэ лъабжьэ иIэщ щэкIуэгъуэм и 4-м дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм. Ар IэрыщIу (къагупсысу) ягъэува махуэшхуэкъым. Мы гуфIэгъуэр илъэс къэс ягъэлъапIэу щытащ Октябрь революцэм и пэкIэ. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэт: Романовхэ тетыгъуэр щаIэщIыхьа лъэхъэнэм егъэщIылIат. Большевикхэм властыр яубыда иужь, а махуэшхуэр къемызэгъыу къалъытащ.
  • АрщхьэкIэ Октябрь революцэм ехьэлIа псори зыгъэкIуэдыжыну хуеяхэм щэкIуэгъуэм и 4-р ягу къэкIыжащ икIи ар ди къэралым и махуэшхуэ нэхъ лъапIэ дыдэу къалъытэу щыта жэпуэгъуэм и 7-м и пIэ ирагъэуващ. Мис апхуэдэу зэхэухуэнащ тхыдэр: лъэхъэнэр зеир текIуэхэрщ.
  • Ди тхыгъэм и кIэухыу мыр щIыдмыгъункIэ Iэмал иIэкъым. Зи гугъу тщIынур Москва хуит къэщIыжыным апхуэдиз къару езыхьэлIа Черкасский Дмитрий. Совет лъэхъэнэми, и ужькIи и цIэр тхыдэм убгъуауэ къыхэщыркъым (кIапэ-лъапэхэм я гугъу тщIынкъым). абы щыгъуэми а Iуэхум щхьэкIэ ящIа фэеплъым Мининрэ Пожарскэмрэ я гъусэу тетын хуеящ Черкасскэр. АрщхьэкIэ Урыс-Кавказ зауэм и ужькIэ империем щызэщIэплъат националист зэщIэхъееныгъэр. Абы и зэранкIи къэнащ.
  • Дэ а псори иджы дигу къыщIэдгъэкIыжыр зи гугъу тщIы махуэшхуэм лъабжьэ хуэхъуам, абы и пэжыпIэр цIыхухэм я деж аргуэру нэтхьэсын мурадкIэщ.
  • Шал Мухьэмэд