ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЩIыуэпсым и макъ

2014-10-08

  •  Куэдрэ къамыгъэсэбэпыжми, ар пщIэну щхьэпэщ
  •  Дзыр – хьэцэпэцэр щахыжкIэ, ныбгъуэхьэш (ныбгъуэ къраубыдыным хуащIа матэ) хагъэувэн щхьэкIэ, къранэ хабзэ мыха тIэкIу;
  • джабэтхъ – лы щIагъуэ зыкIэрымылъ Iэщ уэд;
  • емсыку – мафIэ гуащIэ узэмыкIуэлIэф;
  • енцI – гъущI папцIэ захуэрэ гъэшарэ зыфIэлъ бжэгъу;
  • епэрыпс – мэ дахэ къызыкIэрих ткIуаткIуэ (дыху, одеколон, н. къ.);
  • епкIэуэн – бдзэжьейр кIэ мажьэкIэ епкIэуэн (и кIэр щызридзэкIэ апхуэдэу хужаIэ);
  • Ехъуа – хуиту шха Iэщ (псалъэм папщIэ къущхьэхъум щыIэу).
  • енэб (папоротник) – илъэс бжыгъэкIэ зыкъэзыужь къэкIыгъэ лIэужьыгъуэщ. И тхьэмпэхэр къабзийм ещхьщ, сантиметр 40-100-м нэс я кIыхьагъщ. Мэз щIагъхэм, псыхъуэхэм, щIыпIэ псыIэхэм къыщокI. Адыгэхэм енэбым жьы хъуа и лъабжьэр хущхъуэу къагъэсэбэп.
  • АБАЗОКЪУЭ Ахьмэд.
  •  
  • ЛIэужьхэм я лъэужь
  •  Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм Iут Сочэ къалэм хиубыдэ Лоо (Лоу) поселкэм иджыблагъэ къыщагъуэтащ адыгэ-убых-абазэ лъэпкъ зэрыбыным и тхыдэр зыджхэр хуабжьу зыщыгуфIыкIа щIэин. Зи гугъу тщIыр щIыуэпсым къигъэщIа къыр мывэ джабэм ди япэ псэуахэм кIэращIыхьауэ щыта тхыпхъэщIыпхъэхэмрэ ахэр къызыхэщ мывэ пхъэбгъумрэщ.
  •  
  • «Зыри ауэ сытми дунейм къытехъуэркъым, лъэужьыншэуи къанэркъым», – жаIэ. Мы къэунэхуам хуэдэ гува-щIэхами сэтей къэхъун хуейт. Япэхэми хуэдэу, адыгэхэм я тхыдэм едыгъуэн зи гуращэхэр ноби мащIэкъым. Апхуэдэхэм блэкIам и щыпкъапIэм щыхьэт техъуэ къэхъукъащIэхэмрэ дэфтэр тхыгъэхэм къахэщыжхэмрэ зэрыщымытауэ зэблаш икIи зыхуей лъэныкъуэмкIэ яшэ. Тенджыз ФIыцIэм и Кавказ Iуфэм и къекIуэкIыкIам теухуауэ лъабжьэ зимыIэ хъыбар нэпцIхэр зэхэзыухуанэхэмрэ шыпсэусу зэрыщытыр зыдэзмыщIэжхэмрэ я зэранкIэ, зэрыкупщIэншэ дыдэм пэжым и лъыхъуакIуэхэм гу лъамытэнкIэ Iэмал зимыIэ, «тхыдэ» нэд зэхэусыхьа куэд дунейм къытехьащ. Апхуэдэхэращ политикэ IуэхукIэ пцIыIуэпцIышагъэ хэлъу къагъэсэбэпхэри.
  • Псалъэм папщIэ, блэкIам ирисондэджэрхэм, гъэ  екIуэкIым и пэщIэдзэм Сочэ щекIуэкIа Олимп джэгухэм ирырагъэхьэлIэу, дунейм къытрагъэхьащ щIэныгъэм пэжыжьэу зэхаджыхьа шыпсэщIэхэм ящыщ зы. Абы щыжеIэ, лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм къриубыдэу, ди хэкужьым алыджхэр, урымхэр, аланхэр, славянхэр, тыркухэр, къэзакъхэр, нэгъуэщIхэри щыпсэуауэ. Нэхъри дэ дгъэщIагъуэр, апхуэдизу зэгъэкIуауэ утыкур зрагъэубыда къыхуеджэныгъэм зы псалъэ закъуэ нэхъ мыхъуми адыгэхэм (шэрджэсхэм) теухуауэ зэрыхамыгъэхьарщ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм дэ, адыгэхэр, дауи, арэзы дыкъищIынкIэ Iэмал иIэкъым. ИкIи, гъэщIэгъуэнракъэ, ди гукъеуэр зыхащIэ хуэдэ, ди адэжьхэр ижькIэрэ зытеса щIыгужьымрэ абыхэм я псэхэмрэ абыкIэ къыддэIэпыкъу фIэкIа умыщIэну, блэкIар зыхуэдам ирищыхьэтыж нэщэнэ гуэрхэр дунейм къытоунэхуэж. Апхуэдэу, тхыдэ лIэщIыгъуэхэм «къапхыубзэщхъукIыу», иджыблагъэ дунейм къытехутэжахэм ящыщщ Лоо (Лоу) жылэм пэмыжыжьэу къыщагъуэтыжа мывэ пхъэбгъушхуэри.
  • - Тенджыз Iуфэм пэгъунэгъуу бгы зэхуакухэм къыдэж псы цIыкIур зыдэт къуэладжэр къэзыувыхьа джабэ нэкIухэм ящыщ зым, адрейхэм зыкIи хуумыгъэдэну, мывэ телъыджэ гуэр зэрыкIэрылъым и хъыбарыр си деж япэу къэзыхьэсар Лоу поселкэм бэнэнымкIэ секцэм и гъэсакIуэ си цIыхугъэращ, – Iуэхум къежьапIэ хуэхъуам щыгъуазэ дыхуещI ШахэкIеишхуэ (Большой Кичмай) шапсыгъ къуажэм дэс Хъущт Мэдин. – Абы зэрыжиIэмкIэ, и гъэсэнхэм жылэм пэмыжыжьэу щежэх псы цIыкIум и Iуфэм къыщаущыхьым, тхыпхъэщIыпхъэ телъыджэхэр къытещу абдежым хэлъ мывэ пхъэбгъушхуэм гу лъатащ. ЩIалэ цIыкIухэм ар апхуэдизкIэ гъэщIэгъуэн ящыхъуати, ялъэгъуам теухуауэ я гъэсакIуэм хъыбар ирагъэщIащ. Мыдрейми зимыгъэгувэу ныбжьыщIэхэм зи гугъу къыхуащIа псыбэкъум ирикIуащ, къыжраIам и щыпкъапIэр зэрызэхигъэкIыуи, телефонкIэ си деж къеуащ: «Мобдежым щылъыр фи мывэщ!» – жиIэри («адыгэхэм фи тхыдэм пыщIа щIэинщ» мыхьэнэр къригъэкIыу).
  • И цIыхугъэм зи гугъу ищIа щIыпIэм зэрынэсу, Хъущт Мэдин игу къэкIащ: «сыт тедгъэкIуэдами, гъуэтыгъуей дыдэхэм хабжэ мы мывэр псыхъуэ цIыкIум къыдэшауэ дызыдэс къуажэм нэшэсын хуейщ, тхыдэ щIэинхэм хуэгущIыIэ дыгъуэгъуакIуэхэм ар къамыгъэунэху щIыкIэ» жиIэри. ИкIи и гукъэкIыр къыдэзыIыгъа гупым, къуэладжэ дыхьэнейм илъэс мин бжыгъэкIэ дэлъа, тонн ныкъуэ хуэдиз зи хьэлъагъ мывэр ШахэкIеишхуэ ягъэIэпхъуащ, абы сыт хуэдиз гугъуехь пылъами. ЩIэиным къытещ тхыпхъэщIыпхъэхэм япэу Iуагъэплъахэм ящыщщ Лазаревск дэт музейм илъэс куэдкIэ щылэжьа Гъуафэ Русланрэ Сочэ къалэм фIыуэ къыщацIыху, и IэщIагъэкIэ археолог, Мейкъуапэ дэт гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ институтым и щIэныгъэрылажьэ Кизилов Андрей сымэ, нэгъуэщIхэри. Абыхэм петроглиф щIыкIэм тету зэхэухуэна тхыпхъэщIыпхъэхэр къызэралъагъуу, зыжьэу зэдыжаIащ Iуэхур адэкIэ Мейкъуапэ дэс щIэныгъэлI ЛоупащIэ Нурбий деж ехьэлIапхъэу.
  • Тхыдэдж, археолог цIэрыIуэр Шапсыгъым къикI хъыбарым зимыгъэгувэу къыпэджэжащ икIи мывэ телъыджэр къыщагъуэта щIыпIэм къакIуэри зыщиплъыхьащ.
  • - Сэ сщIэрт мыпхуэдэ щIэинхэмкIэ шапсыгъыщIми дызэригъэгуфIэнур, – къыхигъэщащ ЛоупащIэ Нурбий, мывэ телъыджэм теухуауэ «НатПрессс» хъыбарегъащIэ агентствэм и лэжьакIуэхэм хъыбар щаригъащIэм. – И ныбжькIи тхыпхъэщIыпхъэу къытещхэмкIи мыр ебгъэщхь хъунущ илъэс 50 ипэкIэ Адыгейм и Мейкъуапэ районым къыщагъуэтауэ щыта мывэ пхъэбгъум. ШапсыгъыщIымкIэ къедгъэзэкIыжмэ, мыпхуэдэ мывэ пхъэбгъухэр,Октябрь революцэ Иным ипэ къихуэу, Ольгинкэ къуажэ цIыкIум пэгъунэгъуу щIым къыщIатIыкIыжащ. ИужькIэ, адыгэ-убых-абазэ лъэпкъ зэрыбыным я тхыдэм ирапх гъуджэ цIыкIу гъэщIэгъуэныщэ Геленджик поселкэм и Iэгъуэблагъэхэм къыщагъуэтыжащ. Дэ иджыпсту зи гугъу тщIы щIэинхэр щIэныгъэр зыщыгъуазэхэращ. Ауэ, дунейм къытрамыгъэхьахэри хэплъытэмэ, апхуэдэхэм я бжыгъэр зэрынэхъыбэм шэч къытетхьэркъым.
  • Лоу жылэм пэмыжьэу къыщагъуэта мывэр Мейкъуапэ дэт Лъэпкъ музейм иратащ. Абы тещIыхьа петроглиф – иероглифхэм къарыкIыр зэхэгъэкIыным щIэныгъэлI гуп яужь ихьащ. ЩIэиным пэщIэдзэ лэжьыгъэхэр дезыгъэкIуэкIхэм къызэралъытэмкIэ, и мыхьэнэкIи ныбжьу зэрихьэмкIи, ар бгъэдэбгъэувэ хъунущ тхыдэ щIэныгъэм ирилажьэхэм я деж цIэрыIуэ дыдэ щыхъуа «мейкъуапэ», «сыхъум» мывэ пхъэбгъухэм.
  • Мывэм IупщIу тыболъагъуэ дыгъэм, мазэм, бдзэжьейм, бжыхь хуэдэу зэхэт бжэгъухэм къытращIыкIа сурэтхэр, плIимэ, щимэ, зэбгъузэнатIэ нагъыщэхэр, нэгъуэщIхэри.
  • - Мыбдежым дэ дыщрихьэлIащ «хьэтхэм я силлабарие»-кIэ зэджэ тхыбзэм. Ар дунейм япэ дыдэу къытехьа «хьэрфылъэхэм» ящыщ зыуэ къалъытэ, – жиIащ Кизилов Андрей, Сочэ къалэм и «МАКС-ТВ» телеканалым и лэжьакIуэхэм щепсэлъылIэм.
  • Мывэм тет тхыпхъэщIыпхъэхэм къарыкIыр зэхэгъэкIыным иджыри лэжьыгъэшхуэ пыщIащ. Ар къыгуроIуэ Iуэхум кIэлъыплъыныр зи пщэ далъхьа ЛоупащIэ Нурбии. Ауэ, абыи адрей щIэныгъэлIхэми къызэралъытэмкIэ, мы зы гъуэгукIэ шэч къызытумыхьэжынур зыщ: мывэр и щыхьэтщ адыгэ-убых-абазэ лъэпкъ зэрыбыным я «адэжьхэр» илъэс мини 4 ипэкIи тенджыз ФIыцIэм и Кавказ псы Iуфэм зэрыIусам, зи гугъу тщIы щIыналъэр зыхуэкъулей «испы унэхэр» (дольменхэр) зэтезылъхьахэм ахэр зэрахэтам, а лъэхъэнэ жыжьэм къагъэсэбэпу щыта тхыбзэми «я Iуэху зэрыхэлъам».
  • НЫБЭ Анзор.
  •  
  • Псоми ди зэдай хъугъуэфIыгъуэ
  •  Япэ Дунейпсо турист зэгухьэныгъэр 1925 гъэм къэунэхуащ. Абы лъандэрэ щIыпIаплъэхэм я зэзыгъэуIу хасэм и хэщIапIэ нэхъыщхьэр хэгъуэгу куэдым къыщыщIидзащ. Мы зэманым ар Испанием и къалащхьэ Мадрид щыIэщ.
  •  ЩIыпIаплъэхэм нэхъыбэу я псэм дыхьэ, ахэр щIыуэпсым дезыгъэхьэх Iуэхугъуэхэм хуэфащэ гулъытэ ягъуэтын папщIэ, Испанием щыIэ Торремолинос къалэ цIыкIум 1979 гъэм щызэхыхьа Дунейпсо турист зэгухьэныгъэм и Ассамблее Нэхъыщхьэм Туризмым и дунейпсо махуэр дяпэкIэ дэнэкIи щагъэлъэпIэн хуейуэ унафэ къищтащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым щегъэжьауэ, фокIадэм и 27-р Туризмэм и дунейпсо махуэу ЩIы хъурейм тет къэрал псоми къыщащтащ. ЩIыпIэ щIэщыгъуэу къащыхъухэм къыщызыущыхьын зи мыжагъуэхэм я гуфIэгъуэ зэхыхьэхэр, фестивалхэр а махуэм къалэ куэдым щрагъэкIуэкI. Мыдрейуэ туризмэм епха IуэхущIапIэхэм, абы хуезыгъаджэ еджапIэхэм зэхуэсхэр къыщызэрагъэпэщ.
  • Дауи, абы лъандэрэ, ар Iэтауэ щагъэлъапIэри, гулъытэ хэIэтыкIа нэхъ щыхуащIри Туризмэм и махуэр щыхагъэунэхукIа Испаниеращ, абы и къалэ цIыкIуу Торремолиносщ. А махуэм уэрамхэм макъамэхэр къыщоIу, фащэ зэмыфэгъухэмкIэ зэщыхуэпыкIа цIыхухэр ирокIуэ, къалэдэсхэр адэкIэ-мыдэкIэ къыщызэдофэ, шы гъэщIэрэщIахэр щагъэджэгу, теплъэгъуэ гъэщIэгъуэнхэр щрагъэкIуэкI, къэрал псом щыцIэрыIуэ пщафIэ нэхъыфIхэм Торремолинос и зекIуапIэ нэхъыщхьэхэм лъэпкъ шхыныгъуэхэр щагъэхьэзырри, абдежым хэт къыщыхутэми щагъашхэ.
  • Дунейм цIыху тету къыщIэкIынкъым, зы щIыпIэ хэха гуэрым зыщигъэпсэхуну е и нэгу зыщригъэужьын и мураду, и гъащIэ псом къриубыдэу, зэ нэхъ мыхъуми, и лъэр нэзымыхьэсыфа, ауэ щыхъукIи, иджы зэрыжаIэу, «туристыну» къызыхуимыхуа. Хэти зэи имылъэгъуа къэралхэм макIуэри зыщеплъыхь, хэти лъакъуэрыгъажэкIэ е лъэсу щалъхуа щIыналъэм и мэзхэмрэ бгыхэмрэ, зэлъыщIегъэхьэ, гъуэгум кIыфI къыщытехъуэмэ, зыщIэлъын и чэтэн унэ цIыкIур и щIыб илъу. Зы псалъэкIэ жыпIэмэ, махуэ къэс зи яужь ит Iуэхухэм закъыдигъахуэу, зыпэгъунэгъу псы Iуфэм, мэзым, губгъуэм, щалъхуа и хэкур зыхуэкъулей нэгъуэщI щIыпIэхэм зэ нэхъ мыхъуми и лъэр нэзыхусыфа дэтхэнэми хуэгъэзащ Туризмэм и махуэр.            
  • ГъэщIэгъуэнщ, ауэ цIыхур и пIэ изымыгъэзагъэ къаруушхуэхэм ящыщ зыуэ къалъытэ, щIэ гуэр зэгъэщIэным ар сытым дежи зэрыхуэпабгъэр, абы къыдэкIуэуи «сыздэкIуэм къыщыспэплъэр сыт?» гупсысэм зэрызэрихуэр. Апхуэдэ хьэл-щэным и нэщэнэхэр дэнэкIэ щыпсэу цIыхухэми яхэлъщ, дуней псом къэралу тетым Туризмэм и махуэм пщIэ щIыхуащIри аращ.
  • Зи гугъу тщIы махуэшхуэм къэралхэм я зэхуаку дэлъ зэхущытыкIэхэр ирегъэфIакIуэ, лъэпкъхэм я щэнхабзэхэр гъунэгъу зэхуещI, дин зэмылIэужьыгъуэ зезыхьэ цIыхухэр зэгурегъаIуэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, туризмэр къэралхэм я экономикэм, я гъащIэм псэщIэ хэзылъхьэж унэтIыныгъэщ. Туризмэм хьэрычэт Iуэхур къызэрыхыхьэрэ куэд щIащ. ГъэщIэгъуэнщ, ауэ щIыпIаплъэу къакIуэхэм къыхуахь хэхъуэм нэмыщI, нэгъуэщI хэкIыпIэ зимыIэххэ къэралхэри щыIэщ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэхэращ туризмэм зыщиужьа нэгъуэщI щIыналъэхэм псом япэу зэпыщIэныгъэ быдэ яхуизыIэн хуейр, абыхэм я деж зыщагъэсэжын папщIэ. Зи гугъу тщIы махуэр мы гъэм «Туризмэмрэ псы гъэтIылъыгъэхэмрэ: псоми ди зэдай хъугъуэфIыгъуэхэр дывгъэхъумэ» къыхуеджэныгъэм щIэту йокIуэкI.
  • КЪУМАХУЭ Аслъэн.
  •  
  •  Хым (тенджызым) ехьэлIа псалъэхэр
  • Кхъуафэ,
  • кхъуафэжьей,
  • кхъухь,
  • хъурзэ (якорь),
  • кхъухьхьэнцэ, хьэнцэ,
  •  кхъухьбэлэгъ (весло),
  • кхъухьдамэ, жьыху (мачта),
  • кхъухьшы (жьы  кхъухьтет),
  • хыдзэ,
  • хыдзэлI,
  • хыжьэ (псыдыхьэ, псыдэуэ, псыдэуапIэ),
  • хы тIуащIэ, хытIыгу, 
  • хыIу (хым, тенджызым и Iуфэ);
  • хыжькуий (хыуей) хым и жьапщэшхуэ,
  • хысыдж (волна),
  • хыкхъуэ (дельфин),
  • хытхьэрыкъуэ (чайка),
  • хыжьей (гуэл, псыхъурей) ( озеро).
  •  БЭРАУ Бышэ.
  •  
  •  Теплъэгъуэ
  • Пщащэ цIыкIумрэ псы пылымрэ
  •  
  • Сабийхэмрэ псэущхьэхэмрэ щызэIущIэкIэ зы бзэ гъэщIэгъуэныщэ гуэркIэ зэпсалъэ фIэкIа пщIэнкъым, апхуэдизкIэ тыншу зым и гум илъыр адрейм зыхещIэри. Зи гугъу тщIы лъэныкъуитIым я зэхуаку къыдэхъуэ зэрыщIэ-гурыщIэ щэхум зэрымыщIэкIэ зэкъуэхуауэ дащылъэIэсхэм деж, дэ езыхэр зы гумащIагъэ гуэрым дызэщIимыщтэнкIэ Iэмал иIэкъым.
  •  Уэлджыр Заур.