ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Сыт адыгэбзэр щIэмыбзэрабзэр?

2013-09-14

  • ЛIэщIыгъуэ плIанэ хуэдизкIэ сыщылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэр телевиденэм. ПцIыр сыткIэ щхьэпэ, абы творчествэм и гъуэгуанэ кIыхь щыскIуар дыгъэпс зэфэзэщу, быркъуэшыркъуэншэу щытауи схужыIэну­къым, мыхъумыщIагъэу зэхэлъауэ зэрысхужымыIэнум хуэдэуи.
  • КъызэрыщIэкIымкIэ, зэ еплъыгъуэкIэ, мыхьэнэншэу къыпфIэщIынкIи хъуну къэхъугъэ гуемыIу цIыкIу­фэкIу­хэри зэман-зэманкIэрэ гум къыщоушыж, ужьыхыжыпам ещхь мафIэм дэп цIыкIухэр жьы пакIэм къыщи­гъэлыдыжи къызэрыхъум хуэдэу.
  • Мис иджыпстуи сигу къэкIыжащ псалъэмакъ «жьгъей» гуэр (аращ мы тхыгъэр стхыныр къызы­хэ­кIа­ри), зэрекIуэкIрэ зыкъом щIами, зэзэмызэ сыкъи­гъэп­лъыржьэрыжу, сызэгуигъэпыжу.
  •  
  • Зы цIыхубз мыцIыху си  деж телефонкIэ къэпсэ­лъащ, адыгэхэм зэрамыха­бзэу, си цIэ-адэцIэмкIэ къызэджэри, «ТелевизоркIэ сы­къэв­гъэлъэгъуэнумэ, пса­пэ­шхуэ сщIэнут, – жиIащ, и хьэтыр зэрытлъагъунум шэч лъэпкъи къызэрытри­мы­хьэр и макъым щIэту. – Зи Iуэху хуэмыхъухэм, къу­лей­сызхэм мылъкушхуэ яхуэзгуэшынущ».
  • Жэуап естыну сыхунэмысу, кино зэрытетхыну щIы­кIэ­хэм, зытетхыпхъэхэм, езым къыщытхъуу къэпсэ­лъэн хуейхэм я гугъу ищIу щIидзащ. Къызэрыз­гу­ры­Iуам­кIэ, «художественнэ фильм» – жыхуаIэм хуэдэ хуэт­щIын хуейуэ къигъэувырт.
  • - А псори хъарзынэт, – жы­зоIэ, гуитIщхьитI сыкъэ­хъуауэ. – Псапэ щыпщIэну ма­хуэм дынэмыкIуэфмэ-щэ?!
  • - Фи Iуэхур щыхуэхъунур къыз­жеIэ, абы си псапащIэ Iуэхури ирезгъэхьэлIэнщ…
  • - ТелевизоркIэ укъэдмы­гъэ­лъэгъуэфмэ-щэ?
  • - Абы щыгъуэ мылъку лъэпкъ схуэгуэшынукъым.
  • Сэ абы ди унафэщIхэр щыгъуазэ сщIащ. Ауэ унафэ гуэри мы Iуэхум теухуауэ щыIакъым. ЦIыхубзым и псапащIэри, иужькIэ къызэрытщIамкIэ, щIилъэ­фы­жащ.
  • Куэдым сригъэгупсысащ мы Iуэхум. Сыту яфIэ­фIы­щэ языныкъуэхэм я фIы­щIэр ягъэпIииныр! Къызэ­ры­щIэкIымкIэ, апхуэдэ-хэм зи Iуэху нэхъ зэрахуэр нэ­гъуэщIхэракъым, атIэ езыхэм я сэбэп зыхэлъхэрщ.
  • ПсэлъапIэм къиувэу лъэпкъым щхьэкIэ зызыгъэлIэну, батэкъутэр зыгъэшыну тхьэ щызыIуэжхэм ящыщ Iэджэ зэхэгъэкIыпIэ ихуа нэужь, щхьэхуещэ къудей­уэ къыщIедзыж. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, абы и щап­хъэхэр мащIэкъым. Ауэ ахэратэкъым си псалъэр нэхъ зытезгъэщIэнур – лъэны­къуэ куэдымкIэ щытлъагъу фэ­ры­щIагъышхуэхэращ. ФэрыщIагъ зыхэлъ зэпеуэ мыщ­хьэпэхэр щыIупщIщ гуфIэ­гъуэ зэхуэсхэми, гуауэ Iэмалыншэхэми, уеблэмэ, диным теухуа Iуэху щхьэ­хуэ­хэми, муслъымэныгъэмрэ фэрыщIыгъэмрэ ямылейуэ зэбий пэтми.
  • ФэрыщIагъ щызекIуэ хъуащ ди лъэпкъ хабзэ дахэхэр зэрагъэзащIэ щIы­кIэми, анэдэлъхубзэр зэ­радж хабзэхэми. Фэры­щIагъымрэ анэдэлъхубзэмрэ… Сыту мыхъумыщIагъэ къыт­хуихьрэ а тIум я зэ­пы­щIэныгъэм!
  • Хэку зауэшхуэм хэта нэ­хъыжьыфIым и нэгу щIэ­кIа­хэр къыщиIуэ­тэжкIэ, и пса­лъэхэр нэхъ щIэщыгъуэ хъу­уэ къыфIэщIу, урысыбзэмрэ ди бзэмрэ гъэщIэ­гъуэ­ныщэу зэхеджэ-зэхепщэ:
  • «Приказыр выполнят тщIыу­рэ, наступленэм ды­кIуэ­ри, Iэтакэм щIэддзауэ контузие сыхъуащ»…
  • Гъунэжщ апхуэдэ щап­хъэхэр. Псом хуэмыдэу ахэр телеэкраным щыIупщIщ -абы зыри къыпхуигъэгъунукъым. Мис аращ «Алы­хьым и хьэтыр флъагъумэ, адыгэбзэ къабзэкIэ телевизорыр вгъэпсалъэ», – жаIэу­рэ куэдыр щIэлъэIуар. Яху­зэ­фIэкIыркъым ар телевиденэм и лэжьакIуэхэм. ЩIа­ху­зэфIэмыкIыр фIыр яфIэ­мы­фIу е щхьэхыу аракъым, абыхэм я хьэщIэхэм мыма­щIэу къахокI зы бзэ гуэрми хуэмышэрыуэхэр, ауэ и къулыкъукIэ е и фарз­хэм­кIэ жэуап къитын хуейуэ къызылъысхэр.
  • Гупсыси пэт, зэрыжаIэщи, ди гур пхъэру, ди лъэр пхъэм дэнауэ, дэтхэнэ бали­гъым и дежкIи нэрылъа­гъуу, ауэ тхуемыщIэIаурэ ди бзэр нэхъ лъэрымыхь тфIохъу. Абыи къыщынэркъым. Псалъэ пхъашэхэм, псалъэ гуемыIухэм, лъэнтхъуий бзаджэм хуэдэу, ди бзэр зыIэщIаубыдэ-зыIэ­щIа­хузэ.
  • Уэрамхэм, уеблэмэ, утыку­хэм пщыхьэщхьэкIэрэ хъуанэ дыдэхэри щызэхэпх щыIэщ, тутын Iугъуэмрэ фа­дэмрэ къахэIукIыу. Пса­лъэ дыдж къызыжьэ­дэкIар зыми къигъэувыIэркъым, зыми хъымпIар ищIыр­къым, Iуэху «жьгъейуэ» къалъытэри. Ауэ нэхъапэхэм зэрыщытар нэгъуэщIщ. Нэхъыжьым, псалъэ мыхъу­мыщIэ зэхихамэ, ар къызыжьэдэкIам и тхьэкIумэр хупи­къузыкIынут. Абыи къы­­щымынэу, и адэ-анэми яж­риIэжынут зэхихар. Адэ-анэми быныр тезырыншэу къагъанэртэкъым.
  • ЯIуэтэжу зэхэсхащ, газет Iэджэхэм ярытуи слъэ­гъуащ, – Хэку зауэшхуэм и пэ къихуэ лъэхъэнэхэм пса­лъэ мыхъу­мыщIэ жызыIауэ къаубыдахэм зы сомкIэ етхьэкъурт. Бзэр псалъэ Iей­хэм щызыхъумэну зи къалэн жылагъуэ лэжьакIуэ­хэри щы­Iэт.
  • Иджы, зэрытлъагъущи, ахэр зыми къыфIэIуэ­хуж­къым. Псалъэ мыхъумы­щIэ­хэр зэрыбэгъуам гу лъыд­мытэурэ, десэжа сфIощI. Ар, дауи, хьэдэ­гъуэ­дахэщ.
  • ГъэщIэгъуэнракъэ,  зи бзэр дыджхэр дахэ- дахэу емыджа, гъэса мы­хъуахэм я закъуэкъым. Лэ­жьапIэ гуп гуэрым сыщыIущIэгъащ унафэщI ябгэ, и лэ­жьа­кIуэ­хэм псалъэ мыхъу­мыщIэ Iэджэхэр ярипэсу, кIий – гуоуэ, «сэ фэ сы­фху­ри­­къунщ, моуэ-ауэ сыф­­хуэ­хъунщ», – жиIэу. Абы и гу­гъэт лэжьакIуэхэр ямылейуэ къыфIэлIыкIыу, къыщы­шы­нэу. Ауэ, пэжыр жыпIэ­мэ, къыщышынэртэкъым, къы­щымэхъашэ, ауан къащI мыхъу­мэ.
  • ПщIэрэ нэмысрэ хуэпщIу, псалъэ жепIэу цIыхум къыу­мыгъэщIэфар, дауи, IейкIэ, хъуанэ-цIанэкIэ къыпхуе­гъэ­щIэххэнукъым.
  • Лъэпкъыр фIыуэ плъа­гъур пэжмэ, нэхъыфI дыдэу абы сэбэп узэрыхуэхъуфынур анэдэлъхубзэр пIуры­лъу­рэщ, бгъэлажьэурэщ, уи бзэм и зыужьыныгъэм ухэ­лIы­фIыхьурэщ.
  • Сыт Кэнжэ дэт курыт еджа­пIэр илъэс хыщI зэрыхъуам теухуа зэIущIэр уры­сы­бзэ­кIэ щIра­гъэ­кIуэ­кIар? Сыт Сэрмакъ иджыблагъэ щызэхэта гуфIэгъуэр (жыла­гъуэм ину къыхуэщхьэпэ комбинатыр илъэс щэщI зэрыхъуам теухуар) адыгэ­бзэкIэ екIуэкIыныр къемы­зэ­гъыу, хабзэнша­гъэу къы­щIа­лъытар? Хэт «фи анэдэлъхубзэр зэвмы­гъа­щIэ», «фи бзэмкIэ фымыпсалъэ» жызыIэр?
  • Ди республикэм и уна­фэщI­­хэра?
  • Хьэуэ. Абыхэм къагъэувыр нэгъуэщIщ – бзэр зэрыпсэун Iуэхугъуэхэрщ. Сыхуейщ щымыгъуазэхэм фхуэсIуэтэну Къэбэрдей-Балъкъэрым ис лъэпкъхэм я бзэхэм зегъэужьыным теухуауэ къэрал программэшхуэ зэрыщыIэр. «Программэшхуэ» псалъэр къыхызогъэщ, абы Iуэху­гъуэ куэд дыдэ къызэ­щIеу­быдэри. Мыхьэнэ ин зиIэ а хабзэр нэсу ди республикэм щылажьэрэ? Хьэуэ, ди жа­гъуэ зэрыхъунщи, щыла­жьэр­къым.
  • Пэжщ, а Программэм арэзы узытемыхъуэн (сэ къызэрыслъытэмкIэ) зы Iуэхугъуэ закъуэ хэтщ. Зи гугъу сщIыр алыфбейр зэ­хъуэ­кIынырщ, хьэрф зэ­гуэт­хэр нэхъ «тынш» щIы­нырщ.
  • Мы Iуэхур зи жэрдэмри абы нэхъ тезыгъэчыныхьри, сэ сызэригугъэмкIэ, политикэм хуэлажьэхэрщ. Абыхэм къалъытэ адыгэ лъэпкъхэр нэхъри гъунэгъу зэхуэхъунымкIэ, хэхэс адыгэхэри «ди мэсхьэбым» къи­хьэнымкIэ псоми зэдай алыфбейр дэIэпыкъуэ­гъуфI хъуну. Ауэ нэгъуэщIу Iуэхум еплъхэр, алыфбейм зэхъуэкIы­ны­гъэ лъэпкъ хэмылъхьапхъэу къэзыгъэувхэр нэхъыби мэхъу, ахэр сэри нэхъ сфIэ­захуэщ. Сыту жыпIэмэ, илъэсипщIкIэрэ зэхуахьэса щIэныгъэр, щэнхабзэр, дерсыфI Iэджэхэр зэрыт тхылъхэр зыри зэмы­джэ­жыфу, зыми къимы­гъэсэ­бэпыф «щIэин лъа­пIэу» къэ­нэжынкIи зыхуэIуа щы­Iэ­къым, латин хьэрф­хэм­кIэ зэгуэрым зэхалъхьа тхылъхэр нобэрей зэманым «ха­мэ» зэрахуэхъуам ещхьу.
  • Абы къыдэкIуэуи сэ сху­жыIэнукъым ди бзэм хъарзынэу езэгъа хьэрф зэгуэтхэм апхуэдизу лажьэшхуэ яIэу. ИкъукIэ си гуапэу сотх ахэр, гупсысэ щIэщыгъуэ гуэр къэсIуэтэну схузэфIэ­мыкI­мэ, сыткIэ къуаншэ зи гугъу тщIы хьэрфхэр? Ауэ щыхъукIи, хьэрф зыщыплI­кIэ зы макъыр зытхыну къы­­­зыхуихуэр ди лъэп­къым и закъуэ? Нэмыцэбзэми, инджылызыбзэми, фран­­джы­бзэми, нэгъуэщI куэдми къы­щагъэсэбэп апхуэдэ Iэмалхэр, уеблэмэ, нэхъыбэжрэ. Ауэ а лъэпкъышхуэхэр хэткъым я алыфбейр яхъуэжыну, абы фIы къызэримышэнур зэхащIыкIри.
  • Абы къыхэкIыу, политикэми, бзэм, щэнхабзэм я лэ­жьа­кIуэхэми, лъэпкъым хуэ­лэжьэну, щIэблэр фIым хуигъэсэну зи фарз дэтхэнэми жэуаплыныгъэшхуэ яхэ­лъын хуейщ щIэныгъэм, тхыбзэм зезыгъэужьыну къафIэщI IэмалыщIэхэм зы­щрапщыткIэ. Псом хуэмыдэу фэрыщIагъым, Iэ­хъуэ­гъуэтегъэкIыу лэжьэным зыщахъумапхъэщ егъэ­джакIуэхэм, ди бзэр щIэ­блэм егъэджыныр IэщIа­­гъэ зыхуэхъуахэм.
  • Куэд щыгъуазэщ зауэ  бзаджэхэр, Iэмалын­ша­гъэ гузэвэгъуэхэр къатеуэндагъуэурэ, лъэпкъ зыкъомым я бзэхэр зэрыкIуэ­ды­жыпам. Ар дыдэр къызы­щы­щIахэри щыIэщ я емыгугъуныгъэм, ямылей­уэ зэрыбэлэрыгъам къы­хэ­кIыу. Ар къыгурыIуэн ­хуейщ ди лъэпкъым щыщ дэтхэнэми. Нобэ зы­къэд­мыщIэжмэ, ди бзэр, ди хабзэр тхъумэным дызэдемыгугъумэ, ар дэ ди пIэкIэ нэгъуэщIым тхузэ­фIи­гъэкIынукъым. Ди адэжьхэм я IэужьыфIхэр дыбгынэжмэ, дызыщыщ лъэп­къыр къыщымыгъэ­лъэ­гъуа паспорт мылъхуэсхэр зет­хьэмэ, «Сэсыадыгэ­къым, сыроссиянинщ», жы­­т­Iэу ды­хуе­жьэмэ ды­къэсыжащ.
  • Апхуэдэу щыщыткIэ, ди анэдэлъхубзэм и IэфIагъыр щIэблэщIэм хэдвгъалъхьэ, адыгэбзэ дахэр дэтхэнэ адыгэ унагъуэми щыдв­гъэ­гъэбзэрабзэ.
  • Абы и Iэмалхэр мащIэ­къым (абыхэм щыгъуазэщ щIэныгъэлIхэри, щэнхабзэм, гъуазджэм я лэжьа­кIуэхэри, республикэм и унафэщIхэри, «Сэ сыадыгэщ», – жызыIэ дэтхэнэ балигъри). А псоми я гугъу сщIын­къым. Ауэ зы щапхъэ нэхъ мыхъуми иджыри къэсхьынут, гу зылъытапхъэу, зыдэплъеипхъэу къэслъытэу.
  • ФакIэлъыплъыт ди лъэпкъым щыщу зи ныбжьыр нэхъ хэкIуэтахэм я хьэл-щэнхэм, я псэлъэкIэм. Фе­даIуэт щIэныгъэлIхэу Нало Заур, ХьэкIуащэ Андрей, Ержыб Аслъэн, Мамхэгъ Рае, тхакIуэхэу КхъуэIуфэ Хьэчим, IутIыж Борис, Къэрмокъуэхэ Мухьэмэдрэ Хьэмидрэ, Бещтокъуэ Хьэбас, Елгъэр Кашиф, ХьэфIыцIэ Мухьэмэд, Хьэх Сэфарбий, Ацкъан Руслан, нэгъуэщI куэдми я адыгэбзэм – сыту къулей, къабзэ, дахэ, сытуи хьэлэмэтыщэ! Апхуэдэ къу­леигъэр, IэфIыгъэр уахътыншэу хуэхъумащэрэт ди лъэпкъым!
  • НэгъуэщI зы Iуэхугъуи гулъытэ хэха хуэщIыпхъэщ, ди анэдэлъхубзэр хъума хъуным теухуауэ. Зи гугъу сщIыр «Адыгэ псалъэ» газетым, «Iуащхьэмахуэ», «Нур» журналхэм еджэн зэры­хуейрщ. Ди лъэпкъыбзэкIэ къыдэкI газет закъуэмрэ журналитIымрэ дэтхэнэ адыгэ унагъуэми илъып­хъэщ. Аращи абыхэм девгъэгупсыс.
  • Ди бзэр дывгъэхъумэ. Ди бзэр тфIэкIуэд хъужыкъуэмэ, лъэпкъыр дыкIуэды­жауэ аращи, ар зэи къызы­щы­мыщIын адыгэхэр Тхьэм дищI!
  • ТХЬЭМОКЪУЭ Барэсбий,
  • тхакIуэ. 2003 гъэ