ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Анэдэлъхубзэм дыхуэбэлэрыгъ хъунукъым

2013-01-30

  • Лъэпкъым дежкІэ, дауи, хэкум нэхъ лъапІэ щыІэкъым. Ар зыми пэпщІ, ебгъапщэ хъуну­къым. Хэкур лъэпкъым и фэщ. Фэ темылъыжмэ, дыгъужьрэ пэт псэуфынукъым, ауэ и фэр те­лъыжу щытмэ, и пщэм мыщэ дэс­ми, ар зыгуэрурэ дигъэхуфынущ, зыкъригъэлыфынущ.
  •  
  • Хэкум и ужькІэ лъэпкъыр лъэпкъ зыщІ пкъыгъуэхэм я нэхъыщхьэр анэдэлъхубзэращ. Бзэм хабзэри къыдокІуэ. Сыту жыпІэмэ, бзэм и къалэныр,   цІыхухэр зригъэпсэлъэным, зэгуригъэІуэным и закъуэкъым. Бзэм и къалэнщ цІыхур игъэгупсысэнри, цІыхугъэ, цивилизацэ къригъэгъэхъунри, цІыхубэ къызэрыкІуэр лъэпкъ (нацие) ищІынри…
  • Лъэпкъым дежкІэ бзэр цІыхум дежкІэ псэм хуэдэщ. ЦІыхум псэр Тхьэм къыхилъхьащи, Абы фІэкІа зыри хуиткъым ар хихыну. Езы псэр зей цІыху дыдэри хуиткъым и псэр хихыжыну, зиукІыжыну. Псэр цІыхум и хьэху­щи, и чэзу къэсу Тхьэм ІихыжыхункІэ ар ихъумэну и къа­лъэнщ. Бзэри лъэпкъым дежкІэ апхуэдэщ. Дэтхэнэ зы бзэри Тхьэм зейхэм къахуигъэфэщащ. Тхьэр хуеямэ, цІыху псо­ри зы лъэпкъыу, зы бзэкІэ псалъэу къи­гъэщІыфынут. Ауэ Тхьэм лъэпкъхэр я хабзэ-бзыпхъэхэмкІэ куууэ зэрыщІэн, зыр зым  ехьэехуэурэ, зэныкъуэ­къуурэ нэхъы­фІым, нэхъ дахэм хуэ­кІуэн папщІэ щхьэхуэ-щхьэхуэу къи­гъэщІащ, я анэдэлъхубзэхэри я щэнхабзэхэри яІэжу. Аращи, цІыхум и псэр ихъумэн зэры­хуейм хуэдэу, лъэпкъми Тхьэм къыІуилъхьа и бзэр, къыхилъхьа и хабзэр ихъу­мэжын хуейщ.
  • Зи бзэрэ зи хабзэрэ зыхъумэж дэтхэнэ зы лъэпкъи и щхьэрэ и напэрэ ихъумэжу аращ. Уэ уи щхьэ, уи напэ умыхъумэжмэ, ар зыми пхуихъумэфынукъым. Уи бзэрэ уи хабзэрэ уасэ хуумыщІыжмэ, зыми и фІэщу уасэ къыпхуищІынукъым, къыпхуищІ хуэдэу зыкъигъэлъагъуэми, игукІэ къыпщІэнэкІэнущ. Зи бзэ зымылъытэжым и щхьэр илъытэжыркъым, зи щхьэ зымылъытэжыр зыми къилъытэнукъым.
  •  
  • *   *   *
  • Сэ фІыкІэ сигу къокІыжыр Чернышов Альберт. Ар Совет Союзми Урысей Федерацэми я лІыкІуэу Анкара щыІащ. А лъэ­хъэнэхэм сэри Хасэ Іуэхухэм нэхъ лъэщыІуэу сыхэтти, куэдрэ дызэхуэзэрт. Дахэу тыркубзэ ищІэрт, ищІэ дэнэ къэна, тыркубзэкІэ дыхьэшхэнхэр (анекдотхэр) къытхуиІуатэурэ ди­гъэдыхьэшхыфырт. Апхуэдэу фІыуэ тыркубзэ ищІэрэ пэт, офи­циальнэу зы Іуэхугъуэ дытепсэлъыхьын щыхъукІэ, тыркубзэ имыщІэ хуэдэу зищІырти, урысыбзэкІэ псалъэрт, и зэдзэ­кІакІуэм зэридзэкІыжырт. Нэ­гъуэ­щІу жыпІэмэ, и бзэм ину пщIэ хуищІыжырт. Ар дипломатхэр зытет хабзэщ жыпІэу щытми, дэ   адыгэ лъэпкъым апхуэдэ дипломатхэр щыдимыІэкІэ, дыадыгэну ды­хуеймэ, лІыщхьи лІыщІи зэрыжаІэу, дэтхэнэ зы адыгэми дипломату зыдбжыжын, ди бзэм пщIэ хуэтщІын, зэзэмызэ мы­хъуу, сыт хуэдэ Iуэхуми епхауэ анэдэлъхубзэр зетхьэн хуейщ. Анэдэлъхубзэр гъащІэм хэпщауэ щымытмэ, абы уримылажьэмэ, уримыпсэумэ, гува-щІэхами   пІэщІэмыхункІэ Iэмал иІэкъым. Лъэпкъым анэдэлъхубзэр Іуры­мы­лъыжмэ, ар лъэпкъыжкъым. Аращ адыгэм «бзэншэ лъэп­къыр – псэншэщ» щІыжиІар.
  • Мазищым щІигъуауэ Налшык дыкъэІэпхъуэжауэ дыщопсэури, нэхъ дызыгъатхъэхэм япэ итщ дэнэ щІыпІи адыгэбзэ щызэрызэхэпхыр. Уэрамхэм, бэзэрым, лэжьапІэхэм, къэрал, ІуэхущІа­пІэхэм щызэхэпхыр япэрауэ адыгэбзэращ. Ар сыт и уасэ! Хьэ­тIохъущыкъуейм и цIэр зезыхьэ къалэ жыг хадэм ущихьэ­кІэ, сабий цІыкІухэр пщІыпщІыу, адыгэбзэр ягъэбзэрабзэу зэхыбохри, псэр егъатхъэ, гур егъэ­гушхуэ. Ин хъури цІыкІу хъужащ жыхуаІэм хуэдэу Іущу, адыгэбзэм хуэІэкІуэлъакІуэхэу зэры­пса­лъэхэр фIыгъуэшхуэщ. Ап­хуэ­дэу плъагъухэм дауэ уамы­гъэт­хъэнрэ!.. Ахэр псори хъарзынэщ, фIы дыдэщ. АбыкIэ фIыщIэ яхуэфащэщ адэ-анэхэм, анэшхуэ-адэшхуэхэм, щІэблэ­м щап­хъэфІ яхуэхъуф ди лІыщ­хьэхэм.
  • Ди жагъуэ зэрыхъунщи, Адыгейр апхуэдэкъым. Мейкъуапэ Іыхьэ плІанэм нэхъ мащІэщ адыгэу дэсри, уэрамхэми дэнэ щІыпІи адыгэбзэ щызэхэпхыркъым. Аращи, цІыхущхьэ бжыгъэм и уасэри зыщыдгъэгъупщэн хуейкъым.
  • Налшык дэнэ щІыпІи адыгэбзэкІэ зэрыщыпсалъэр хъарзынэщ. Ауэ дэнэ щІыпІи адыгэбзэкІэ щеджэхэу, щытхэхэу пIэрэ? Газет щапІэхэм (киоскхэм) сы­щылъыхъуати, адыгэ газет, жур­нал щызгъуэтакъым. Сыщы­щІэупщІэм, щыІэкъым, къа­кІуэркъым, къытхуашэркъым, ящэхуркъым, еджэхэркъым… апхуэдэщ пэгъуэдзу (жэуапу) къызатыжар. Бзэр, дауикІ, урипсалъэ къудейкІэ пхъумэфынукъым, уреджэни, уритхэни, лэжьапІэхэм щызепхьэни хуейщ.
  •  
  • *   *   *
  • Иджы ди еджа-епщахэм, псом хуэмыдэу ди щІэныгъэрыла­жьэхэм захуэдгъэзэнщи, ярэби, абыхэм я къалэныр, лъэпкъыр къазэрыщыгугъыу ягъэзащІэу пІэрэ?
  • Зы тхьэмахуэ фІэкІа я мызэ­хуакуу щІэнІуатитІ (конференцитІ) сыхэтащ. Япэрейр Налшык щекІуэкІат «Нарт» хъыбархэм ятеу­хуауэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, сэр фІэкІа зыри адыгэбзэкІэ къэп­сэлъакъым. Сэри урысыбзэ зэрызмыщІэрауэ къы­щІэкІынущ адыгэбзэкІэ сыкъыщІэпсэлъар. Урысыбзэ сщІэуэ щытамэ, сэри адыгэбзэкІэ сы­къэмыпсэлъэну пІэрэт, ярэби, сызоупщIыж сэр-сэру.
  • Сэри сахэту сощІри, анэдэлъхубзэм иримылажьэ дэтхэнэ зы щІэныгъэрылажьэми лъэпкъым хуэгъэзауэ и къалэныр имы­гъэзащІэу аращ. Урилажьэмэ, гъущІри мэлыдри, уримыла­жьэмэ, бзэри мэулъийр.
  • Адыгэбзэм терминхэр хэт­къыми, щІэныгъэ Іуэху иризепхьэ мыхъуу, щІэныгъэ лэжьы­гъэхэр урысыбзэкІэ умытхмэ мыхъуну жызыІэ щыІэщ. Ар пэжынкІэ Iэмал иІэкъым. Дэтхэнэ зы бзэмкІи щІэныгъэ Іуэху зепхьэфынущ. Тхьэм мыпхуэдэ бзэхэр щІэныгъэбзэщи, мопхуэдэбзэхэр унагъуэ кІуэцІыбзэщ, уэрамыбзэщ жиІэу зыри къи­гъэщІакъым. УемылIалIэмэ, бзэм термини псалъэщІи къи­гъэ­хъуфынукъым, ар дэнэ къэна, бзэм хэт псалъэхэри пщы­гъупщэжынущ, зумыхьэжыф ухъунущ. Бзэм щІэныгъэ терминхэр къыхэгъэхъуэныр зи къалэныр, дауи, къуажэдэс   цІыху къызэрыкІуэр аракъым. Дэтхэнэ зы щІэныгъэ къудамэми и терминхэр бзэм къыхэзы­гъэхъуэнур, дауи, а щІэныгъэ къу­дамэм елэжь щІэныгъэрылажьэхэращ. Аращи, бзэр тхьэмыщкІэ хъумэ, тер­мин­хэр, пса­лъэщІэхэр къыхэмыхъуэмэ,    кІуэхукІэ кІуэдыпІэ ихуэмэ, ар псом нэхърэ нэхъапэ зи ла­жьэр щІэныгъэрыла­жьэхэрщ, егъэ­джакІуэхэрщ, журналистхэрщ, цІыху еджа-епщахэрщ, адэ-анэхэрщ, зыщІэу иримылажьэхэрщ, зэзгъэщІэфыну зэзмыгъащІэхэрщ…
  • Иджы етІуанэрей щІэнІуатэм зыхуэдгъэзэжынщи, ар щекІуэкІар Мейкъуапэщ, зытеухуар адыгэ хабзэрщ, зэрекІуэкІа бзэр адыгэбзэ къабзэщ. НыбжьыщІэ­хэм я докладхэр адыгэбзэкІэ зэратхам уимыгъэгуфІэн, умигъэ­гушхуэн плъэкІынукъым. Адыгэбзэр щІэныгъэ ІуэхумкІэ ири­къуркъым, щІэныгъэ тхыгъэхэр (докладхэр) урысыбзэкІэ тхын хуейщ жызыІэу урысыбзэм есэща нэхъыжь гуэрхэм я докладхэр урысыбзэкІэ ятхат, ауэ псори адыгэбзэкІэ къыщыпсалъэм, укІытэж, яфІэемыкІу хъури, урысыбзэкІэ ятхар адыгэбзэкІэ хъарзынэ­кІейуэ жаІэжащ.
  • Пэжщ, диссертацэ щыптхкІэ абы хэплъэнумрэ уасэ къыхуэзыщІынухэмрэ адыгэбзэ зэрамыщІэм къыхэкІкІэ, ахэр урысыбзэ щІын хуей хъунущ. Ауэ апхуэдэм дежи диссертацэр бзитIымкIи ттхыуэ къедгъэ­жьамэ, анэдэлъхубзэм хуабжьу зригъэужьынут. Адрей тхыгъэхэм я гугъу пщIымэ, Iэмал имы­Іэу ахэр, япэрауэ, адыгэбзэкІэ тхын хуейщ, итІанэ урысыбзэ тщІыж хъунущ е адыгэбзэм урысыбзэкІэ и купщІэр ІупщІу щІыд­­гъуж хъунущ.
  • Ди унафэщІхэм, ди Іэтащхьэхэм сазэрелъэІур: ди щІэнІуатэхэри сыт хуэдэ ди зэІущІэхэри ди анэдэлъхубзэкІэ зэредгъэ­кІуэкІыным и Iэмалхэм девгъэгупсыс. ЗэдзэкІакІуэ дывгъэ­гъэ­лажьэ. Симултан зэдзэкІа­лъэ жыхуаІэм хуэдэ къэдв­гъэщэхуи, маржэ, ди анэдэлъхубзэр, дунейм тет адыгэм я плъапІэ закъуэу къэнэжа Къэ­бэр­дейм щыдвгъэхъумэ, щы­двгъэгъэпсэу.
  •  
  • Хъуажь Фахъри.