ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Тхыдэм и напэкIуэцIхэр

2017-09-13

  • Мэш щIэным, Iэщ гъэхъуным мыхьэнэшхуэ ирату ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэр къогъуэгурыкIуэ. Мылъку нэхъыщхьэу яIари абыхэм къыпах хъерырщ. Апхуэдэу пхъэщхьэмыщхьэ зехьэнми, хадэхэкIхэр щIэнми, бжьэ гъэхъунми гулъытэшхуэ хуащIырт. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, а IэнатIэхэр пыухыкIауэ ди деж зэрыщызэтеувэрэ илъэс миниплIрэ щитхум щIегъу. Абы и щыхьэтщ адыгэхэм я лIакъуэхэр щыпсэуа, ноби щыпсэу щIыналъэхэм щрагъэкIуэкIа археологие къэхутэныгъэхэр. Псалъэм папщIэ, Псыжь Iуфэ, Налшык, Долинск и Iэшэлъашэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым къыщагъуэтащ ди лъэпкъым зэрихьэу щыта гъавэхэкIхэр, хьэр, хур зэрахъумэ кхъуэщынхэм я къутахуэхэр, Iэ щхьэлхэр, зэрызэтрауд Iэмэпсымэхэр. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэхэм адэкIэ зэрызаужьар, археологхэм я бзэкIэ жыпIэмэ, гъуаплъэмрэ домбеякъымрэ я зэманым, къыкIэлъыкIуэр – Скиф-щэрмэт лъэхъэнэкIэ дызэджэм тохуэ. Къэбэрдеймрэ Адыгеймрэ къыщагъуэта гъавалъэхэм кърахыжа хугу хьэдзэхэр адыгэхэр мэш щIэным хуэIэзэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

АдыгэлI цIэрыIуэ Бекович-Черкасский

2017-08-29

  • ШыщхьэуIум и 29-м илъэс 300 ирокъу пащтыхь Пётр Езанэм Азие Курытым игъэкIуауэ щыта япэ урыс зекIуэ иным хэтахэр зэрызэтраукIэрэ. Тхыдэм къыхэна а зекIуэ гуимыхужым и пашэу щытар адыгэ лъэпкъым къыхэкIа, урыс пащтыхьышхуэм и щIэгъэкъуэн икIи ныбжьэгъу пэж Бекович-Черкасский Александрт (Долэт-Джэрий).
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Ажалыр уи нэхэм къыщIэплъэм, МафIэсыр сыткIэ бгъэункIыфIын?

2017-08-23

  • Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм папщIэ
  • Даутокъуэхэ я лъэпкъыр щыцIэрыIуэщ Къэбэрдейм и тхы- дэм – Хьэжмурат, Заурбэч, Хьэсэнбий. Абыхэм я адэшхуэр Щхьэлыкъуэ дэкIри, Мэздэгу и Iэшэлъашэм щыпсэуащ, аращ къыщалъхуар зэшхэр – Луковскэ жылагъуэм. Щыми дзэм къулыкъу щащIащ, Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм щIэбэну- рэ я гъащIэр ятащ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Урыс пащтыхь, адыгэ пхъурылъху Симеон

2017-08-09

  • СэIэбцокъуэ  Нуриет,  тхакIуэ,  журналист  (Мейкъуапэ)
  •  Саин-Булат (чристэн диныр къыщищтэм Симеон зыфIащар) Идар Темрыкъуэ и пхъурылъхущ, урыс пащтыхь гуащэ Черкасскэ Марие и шыпхъу нэхъыжьым и къуэщ, Астрэхъан пащтыхьыгъуэр зылъысын хуея, иужькIэ Къасым хъаныгъуэм и тет хъуа Бекбулат и къуэщ.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Москва ухуэзышэ гъуэгур

2017-08-02

  • Опрышкэ  Олег,  урыс  тхакIуэ
  •  ЕпщыкIуханэ лIэщIыгъуэ. Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ зэкъуэзыгъэувахэр
  •  
  • 1957 гъэм СССР-м хуабжьу щагъэлъэпIауэ щытащ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэ рырикъур. ДэкIащ абы лъандэрэ илъэс 60, ауэ а Iуэхум хэтахэм нобэми фIы дыдэу ящIэж щэнхабзэкIэ бей Москва хуэфэщэн гупышхуэ абы ягъэ кIуауэ зэрыщытар, москвадэсхэри гуапэу къа зэ рыпыкъуэкIар.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъым кIуэд иIэкъым

2017-07-01

  • Кавказ зауэм и лъэужь е адыгэхэр Якутием къызэрыщыхута щIыкIэр
  • - Сочэ къалэм ТхыдэмкIэ и музейм Лазаревскэ (ПсыфIыпэ) щиIэ филиалым лэжьэгъуэ махуэхэм ящыщ зым къыщIыхьащ Урысей Ищхъэрэм, Сыбырым щыпсэу лъэпкъхэм къазэрыхэкIар зи нэгум къищ лIы гуэр, – жеIэ Хъущт Амне-тэ. – Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щыпсэу адыгэхэм я щэнхабзэм теухуа пэшхэм гупсэхуу зыщиплъыхьащ, мы лъэпкъым и тхыдэмрэ и нобэрей псэукIэмрэ къыщIэупщIэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, и зэш тригъэууэ аратэкъым.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

КЪАЛЭМЫМ КЪУЭШ ЗЭХУИЩIАХЭР

2017-05-27

  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
  • Адыгэ узэщIакIуэ Кърым-ДжэрийСулътIанрэ урыс тхакIуэ Муравьев Андрейрэ
  • Нобэ зи гугъу сщIыну Кърым-Джэрий СулътIан тхакIуэт, журналистт икIи щIэныгъэлIт. Адыгэ лъэпкъхэм яIа псэукIэмрэ я тхыдэмрэ ятеухуауэ абы и Iэдакъэм къыщIэкIа тхыгъэ щIэщыгъуэхэр тедзэн зэрыщIадзэрэ илъэси 110-м щIигъуащ. Пушкин, Лермонтов, Белинс-кий сымэ я лъэхъэнэгъу Инэт Кърым-Джэрий къыщIэна тхыгъэхэм куэд яхэтщ иджыри я пщIэр мыкIуэдауэ, ди нобэ-рей тхылъеджэхэм къахуэщхьэпэну.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Япэ адыгэ тхакIуэ Къаз-Джэрий СулътIан

2017-04-15

  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
  • Урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ ину зыщаужьа, лъэпкъ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм лъэщу зыкъыщиIэт лъэхъэнэм ирохьэлIэ Кавказыр къэгъазэ имыIэжу Урысейм щыгухьар. Урыс щэнхабзэм и нэхур ятепсащ 1917 гъэм и пэкIэ тхыбзэ зимыIауэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм. ХIХ лIэщIыгъуэм абыхэм къахэкIащ япэ щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, журналистхэр. Я цIэ къитIуэнщ урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ зи гупэр хуэзыгъэзахэу Нэгумэ Шорэ (1794 – 1844), Къуэдзокъуэ Лэкъумэн (1818 – 1883), Къаз-Джэрий (1807 – 1863), ХьэтIохъущо-         къуэ Къазий (1841 – 1899), Хъан-Джэрий (1808 – 1843), КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий, 1840 – 1872), Ахъмэтыкъуэ Къазибэч (1872 – 1902) сымэ. Ахэр псори Урысейм щеджащ. Я тхыбзэ зэрагъэпэ-щын зэралъэмыкIам къыхэкIыу, зэрытхэуи щытар урысыбзэщ. Пушкиным зэрыжиIащи, абыхэм урысыбзэр «Iэзэу, жьэнахуэу икIи шэрыуэу» къагъэIурыщIэрт.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ

2017-01-11

  • Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград и деж щыхагъэщIа иужь, ди дзэхэм IэмалыфIхэр къахукъуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм щебгъэрыкIуэну.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Дубровин Николай Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ

2016-12-08

  • Санкт-Петербург . 1871 гъэ
  • 1871 – 1888 гъэхэм Урысей тепщэгъуэм и тхыдэтх, генерал-майор Дубровин Николай и IэдакъэщIэкIыу тхылъ зыбжанэу дунейм къытехьат «Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ» лэжьыгъэшхуэр. Пащтыхьыгъуэм и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIыну зи къалэн тхакIуэм и сатырхэм нэхъыбэу хэплъагъуэр, дауи, къызыхэкIа лъэпкъыр зытет Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ. Ауэ генералым итх псори жыIэзыфIэщу къэдмыпхъуатэу, къэхъуар зи нэгу щIэкIам пщIэ зэрыхуэфащэ къудейр тщIэжу дыкъеджэмэ, ди зэманым къэмыса адыгэ гъащIэр зыхуэдар зэдгъэщIэнымкIэ Дубровиным и лэжьыгъэр гулъытэ зыхуэфащэ щыхьэт тхылъщ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ