ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Япэ адыгэ тхакIуэ Къаз-Джэрий СулътIан

2017-04-15

  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
  • Урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ ину зыщаужьа, лъэпкъ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм лъэщу зыкъыщиIэт лъэхъэнэм ирохьэлIэ Кавказыр къэгъазэ имыIэжу Урысейм щыгухьар. Урыс щэнхабзэм и нэхур ятепсащ 1917 гъэм и пэкIэ тхыбзэ зимыIауэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм. ХIХ лIэщIыгъуэм абыхэм къахэкIащ япэ щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, журналистхэр. Я цIэ къитIуэнщ урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ зи гупэр хуэзыгъэзахэу Нэгумэ Шорэ (1794 – 1844), Къуэдзокъуэ Лэкъумэн (1818 – 1883), Къаз-Джэрий (1807 – 1863), ХьэтIохъущо-         къуэ Къазий (1841 – 1899), Хъан-Джэрий (1808 – 1843), КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий, 1840 – 1872), Ахъмэтыкъуэ Къазибэч (1872 – 1902) сымэ. Ахэр псори Урысейм щеджащ. Я тхыбзэ зэрагъэпэ-щын зэралъэмыкIам къыхэкIыу, зэрытхэуи щытар урысыбзэщ. Пушкиным зэрыжиIащи, абыхэм урысыбзэр «Iэзэу, жьэнахуэу икIи шэрыуэу» къагъэIурыщIэрт.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ

2017-01-11

  • Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград и деж щыхагъэщIа иужь, ди дзэхэм IэмалыфIхэр къахукъуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм щебгъэрыкIуэну.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Дубровин Николай Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ

2016-12-08

  • Санкт-Петербург . 1871 гъэ
  • 1871 – 1888 гъэхэм Урысей тепщэгъуэм и тхыдэтх, генерал-майор Дубровин Николай и IэдакъэщIэкIыу тхылъ зыбжанэу дунейм къытехьат «Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ» лэжьыгъэшхуэр. Пащтыхьыгъуэм и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIыну зи къалэн тхакIуэм и сатырхэм нэхъыбэу хэплъагъуэр, дауи, къызыхэкIа лъэпкъыр зытет Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ. Ауэ генералым итх псори жыIэзыфIэщу къэдмыпхъуатэу, къэхъуар зи нэгу щIэкIам пщIэ зэрыхуэфащэ къудейр тщIэжу дыкъеджэмэ, ди зэманым къэмыса адыгэ гъащIэр зыхуэдар зэдгъэщIэнымкIэ Дубровиным и лэжьыгъэр гулъытэ зыхуэфащэ щыхьэт тхылъщ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

СулътIан Къанщауэ Гъур и «Къащидэ лъапIэхэр»

2016-10-08

  • Илюшинэ  Миланэ  (Санкт-Петербург)  тхыдэ  щIэныгъэхэм  я  кандидат,  доцент
  •  Иужьрейм ипэ къихуэу мамлюк сулътIану тета Аль-Гъуурий Къанщауэ (1501 – 1516) и усэ тхылъ Iэрытх щIэлъщ Дание пащтыхьыгъуэм и тхылъ хъумапIэу Копенгаген дэтым.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Зэи ящыгъупщэнукъым

2016-06-01

  • Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иджыблагъэ щекIуэкIащ студентхэм папщIэ къызэрагъэпэща «Страницы немеркнушей славы» VI урысейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцыр. Ар теухуауэ щытащ Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 71-рэ зэрырикъум.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лермонтовыр щэхуу яукIа?

2016-02-13

  • Урыс усакIуэ цIэрыIуэ Лермонтов Михаил и кIуэдыкIам псори дыщыгъуазэ хуэдэщ. Ауэ иужькIэ къыкъуэкIыж тхыгъэхэм шэч уагъэщI абы и пэжыпIэр дымыщIэу, уеблэмэ политикэ Iуэху хэту ар яукIауэ. УсакIуэшхуэм теухуауэ урыс тхакIуэ Паустовский Константин и Iэдакъэ къыщIэкIа «Разливы рек» повестыр мыпхуэдэу еух: «Иужь дыдэу  абы  (Лермонтовым) гу зылъитаращ: Мартыновым и кIэрахъуэ уэ макъым щIыгъуу,  Iуащхьэ зытетым и  лъабжьэм щIэт чыцэ гуэрэным къыхэIукIауэ къыфIэщIащ фоч уэ макъ». Паустовскэм щыгъуазэ дызыхуищIа мы Iуэхугъуэр щитхым тегъэщIапIэ ищIар зи гъащIэр Псыхуабэ щызыхьа Швамбергер и тхыгъэрщ, «Перкаль къырым пэгъунэгъуу къыщыхъуа гузэвэгъуэ» жыхуиIэрщ. Абы зэрыщыжиIэмкIэ, зи лIэгъуэр къэблэгъа къэзакъ лIыжь гуэр кIуащ чристэн дин лэжьакIуэм деж, и щIалэгъуэм IэщIэщIа гуэныхьыр щхьэщихыну елъэIуу. Къэзакъым зэриIуэтэжамкIэ, и щIалэгъуэм щыгъуэ зэхищIыхьа щIэпхъаджагъэм щхьэкIэ суд Iуэху зримыгъэщIыну и командирхэм я унафэкIэ чыцэм зыхигъапщкIуэри иукIащ зы офицер гуэр, нэгъуэщI офицерымрэ абырэ щIакIуэ кIапэ зэдытеувауэ щызэпэувам ирихьэлIэу. Илъэс зыбжанэ дэкIа нэужьщ къэзакъым къыщищIар абы IэщIэкIуэдар зэры-Лермонтовыр …
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я кIыщ

2015-11-24

  • ГъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд лъэужьыншэу тхыдэм хокIуэдэж, арщхьэкIэ абыхэм яхэтщ жылагъуэм мыхьэнэ щызиIэхэр, цIыхухэм я гум къинэхэр. Апхуэдэщ Къэбэрдей пединститутым къепхауэ лэжьэну 1945 гъэм и жэпуэгъуэм къызэрагъэпэщауэ щыта школ-интернатыр. А еджапIэм мыхьэнэшхуэ иIащ Хэку зауэшхуэм и иужьрей лъэхъэнэм ди республикэм щIэныгъэм хэпщIыкIыу зыщиужьынымкIэ. Интернатым и гъэсэнхэм ди лъэпкъ тхыдэм хатхащ щIыхь зыпылъ напэкIуэцI куэд.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Си нэгу щIэкIаращ сэ стхыжар

2015-06-19

  • ЗэдзэкIакIуэм и псалъэ
  • Абэзэхэхэм  я  гъэр
  •  Бгырыс лъэпкъым лъапсэрыхыр къыхуигъэкIуауэ щытащ Кавказ зауэм. Илъэсищэм щIигъукIэ зэпыуакъым ар.
  • Кавказ зауэр зи нэгу щIэкIхэм – дзэпщхэм, лIыкIуэхэм, дипломатхэм, гъуэгурыкIуэхэм, тIасхъэщIэххэм – къызэранэкIащ тхыгъэ куэд. Абыхэм ящыщщ Торнау Фёдор и «ГукъэкIыжхэри».
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъапсэрых.

2015-04-02

  • ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ и лъэпкъым и кIуэдыжыкIар, архивым хэлъ Iуэхухэм къазэрыхэщымкIэ
  • (КIэухыр.ПэщIэдзэр №57-м итщ).
  •  
  • А псоми къадэкIуэу, дауи, цIыхуб­зым къыхуихуауэ къыщIэ­к­Iынкъым 1989 гъэм къэс псэуну икIи щIышы­лэм и 16-м 1989 гъэм СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым къыдигъэкIа Указыр «ТIощI, щэщI, плIыщI гъэхэм икIи ­тхущI гъэхэм я пэщIэдзэхэм репрессием и фэбжь зылъысахэм яхуэгъэзауэ захуагъэр зэфIэгъэувэжыным теухуауэ адрейхэм къа­дэкIуэу лэ­жьыпхъэ Iуэхугъуэхэр» жы­хуиIэр, илъа­­гъуну икIи абы къе-джэну.
  • Гу зылъытапхъэ: Зи гугъу тщIа Указым ипкъ иткIэ, Iуэхухэм щIэры­щIэу хэплъэжри, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и прокуратурэм хей ищIыжахэщ:
  • 1. ХьэтIохъущокъуэ ХьэтIохъущы­къуэ Аслъэнбэч и къуэр (1989 гъэм шыщхьэуIум и 29-м).
  • 2. ХьэтIохъущокъуэ Хьэсэн Алджэ­рий и къуэр (а гъэ дыдэм шыщхьэуIум и 31-м).
  • 3. ХьэтIохъущокъуэ Мысост ХьэтIохъущыкъуэ и къуэр (1989 гъэм фокIадэм и 21-м).
  • 4. ХьэтIохъущокъуэ Исмэхьил Хьэ­тIохъущыкъуэ и къуэр (а махуэ ды­дэм).
  • 5. ХьэтIохъущокъуэ-Къаплъэн Жамболэт Алджэрий и къуэр (1989 гъэм фокIадэм и 29-м).
  • 6. ХьэтIохъущокъуэ Аслъэнбэч Алджэрий и къуэр (1989 гъэм дыгъэгъа­зэм и 29-м). Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъапсэрых.

2015-03-31

  • ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ и лъэпкъым и кIуэдыжыкIар, архивым хэлъ Iуэхухэм къазэрыхэщымкIэ.
  • Мы гъэм илъэс 78-рэ ирокъу пщы цIэрыIуэу щыта, Хьэ­тIохъущыкъуей Ипщэ (Зеи­къуэ) къуа­жэр къызэзыгъэпэща ­Хь­э­­­тIохъущокъуэхэ я унагъуэр зэрагъэкIуэдрэ.
  • Газетеджэ куэдым яфIэгъэ­щIэгъуэнщ а лъэпкъ цIэрыIуэм я дуней тетыкIам, я псэукIам, я кIуэдыжыкIам щыгъуазэ защIыну. Абыхэм я фIэфIыныгъэр къалъытауэ, нобэ редакцэм тредзэж 1996 гъэм гъатхэ­пэм къыдэкIауэ щыта «Адыгэ псалъэм» тета «Лъапсэрых» жыхуиIэ тхыгъэр, кIэух псалъэ щIыгъужауэ. Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ