ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Лъым кIуэд иIэкъым

2017-07-01

  • Кавказ зауэм и лъэужь е адыгэхэр Якутием къызэрыщыхута щIыкIэр
  • - Сочэ къалэм ТхыдэмкIэ и музейм Лазаревскэ (ПсыфIыпэ) щиIэ филиалым лэжьэгъуэ махуэхэм ящыщ зым къыщIыхьащ Урысей Ищхъэрэм, Сыбырым щыпсэу лъэпкъхэм къазэрыхэкIар зи нэгум къищ лIы гуэр, – жеIэ Хъущт Амне-тэ. – Тенджыз ФIыцIэ Iуфэм щыпсэу адыгэхэм я щэнхабзэм теухуа пэшхэм гупсэхуу зыщиплъыхьащ, мы лъэпкъым и тхыдэмрэ и нобэрей псэукIэмрэ къыщIэупщIэу. КъызэрыщIэкIамкIэ, и зэш тригъэууэ аратэкъым.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

КЪАЛЭМЫМ КЪУЭШ ЗЭХУИЩIАХЭР

2017-05-27

  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
  • Адыгэ узэщIакIуэ Кърым-ДжэрийСулътIанрэ урыс тхакIуэ Муравьев Андрейрэ
  • Нобэ зи гугъу сщIыну Кърым-Джэрий СулътIан тхакIуэт, журналистт икIи щIэныгъэлIт. Адыгэ лъэпкъхэм яIа псэукIэмрэ я тхыдэмрэ ятеухуауэ абы и Iэдакъэм къыщIэкIа тхыгъэ щIэщыгъуэхэр тедзэн зэрыщIадзэрэ илъэси 110-м щIигъуащ. Пушкин, Лермонтов, Белинс-кий сымэ я лъэхъэнэгъу Инэт Кърым-Джэрий къыщIэна тхыгъэхэм куэд яхэтщ иджыри я пщIэр мыкIуэдауэ, ди нобэ-рей тхылъеджэхэм къахуэщхьэпэну.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Япэ адыгэ тхакIуэ Къаз-Джэрий СулътIан

2017-04-15

  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд
  • Урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ ину зыщаужьа, лъэпкъ щхьэхуитщIыжакIуэ зэщIэхъееныгъэм лъэщу зыкъыщиIэт лъэхъэнэм ирохьэлIэ Кавказыр къэгъазэ имыIэжу Урысейм щыгухьар. Урыс щэнхабзэм и нэхур ятепсащ 1917 гъэм и пэкIэ тхыбзэ зимыIауэ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм. ХIХ лIэщIыгъуэм абыхэм къахэкIащ япэ щIэныгъэлIхэр, тхакIуэхэр, журналистхэр. Я цIэ къитIуэнщ урыс литературэмрэ щэнхабзэмрэ зи гупэр хуэзыгъэзахэу Нэгумэ Шорэ (1794 – 1844), Къуэдзокъуэ Лэкъумэн (1818 – 1883), Къаз-Джэрий (1807 – 1863), ХьэтIохъущо-         къуэ Къазий (1841 – 1899), Хъан-Джэрий (1808 – 1843), КIашэ Адэлджэрий (Къалэмбий, 1840 – 1872), Ахъмэтыкъуэ Къазибэч (1872 – 1902) сымэ. Ахэр псори Урысейм щеджащ. Я тхыбзэ зэрагъэпэ-щын зэралъэмыкIам къыхэкIыу, зэрытхэуи щытар урысыбзэщ. Пушкиным зэрыжиIащи, абыхэм урысыбзэр «Iэзэу, жьэнахуэу икIи шэрыуэу» къагъэIурыщIэрт.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ

2017-01-11

  • Нэмыцэ фашист зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград и деж щыхагъэщIа иужь, ди дзэхэм IэмалыфIхэр къахукъуэкIащ Кавказ Ищхъэрэм щебгъэрыкIуэну.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Дубровин Николай Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ

2016-12-08

  • Санкт-Петербург . 1871 гъэ
  • 1871 – 1888 гъэхэм Урысей тепщэгъуэм и тхыдэтх, генерал-майор Дубровин Николай и IэдакъэщIэкIыу тхылъ зыбжанэу дунейм къытехьат «Урысхэр Кавказым зэрыщызэуамрэ тепщэ зэрыщыхъуамрэ» лэжьыгъэшхуэр. Пащтыхьыгъуэм и Iуэху еплъыкIэр пхигъэкIыну зи къалэн тхакIуэм и сатырхэм нэхъыбэу хэплъагъуэр, дауи, къызыхэкIа лъэпкъыр зытет Iуэху бгъэдыхьэкIэрщ. Ауэ генералым итх псори жыIэзыфIэщу къэдмыпхъуатэу, къэхъуар зи нэгу щIэкIам пщIэ зэрыхуэфащэ къудейр тщIэжу дыкъеджэмэ, ди зэманым къэмыса адыгэ гъащIэр зыхуэдар зэдгъэщIэнымкIэ Дубровиным и лэжьыгъэр гулъытэ зыхуэфащэ щыхьэт тхылъщ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

СулътIан Къанщауэ Гъур и «Къащидэ лъапIэхэр»

2016-10-08

  • Илюшинэ  Миланэ  (Санкт-Петербург)  тхыдэ  щIэныгъэхэм  я  кандидат,  доцент
  •  Иужьрейм ипэ къихуэу мамлюк сулътIану тета Аль-Гъуурий Къанщауэ (1501 – 1516) и усэ тхылъ Iэрытх щIэлъщ Дание пащтыхьыгъуэм и тхылъ хъумапIэу Копенгаген дэтым.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Зэи ящыгъупщэнукъым

2016-06-01

  • Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым иджыблагъэ щекIуэкIащ студентхэм папщIэ къызэрагъэпэща «Страницы немеркнушей славы» VI урысейпсо щIэныгъэ-практикэ конференцыр. Ар теухуауэ щытащ Хэку зауэшхуэм ТекIуэныгъэ Иныр къызэрыщытхьрэ илъэс 71-рэ зэрырикъум.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лермонтовыр щэхуу яукIа?

2016-02-13

  • Урыс усакIуэ цIэрыIуэ Лермонтов Михаил и кIуэдыкIам псори дыщыгъуазэ хуэдэщ. Ауэ иужькIэ къыкъуэкIыж тхыгъэхэм шэч уагъэщI абы и пэжыпIэр дымыщIэу, уеблэмэ политикэ Iуэху хэту ар яукIауэ. УсакIуэшхуэм теухуауэ урыс тхакIуэ Паустовский Константин и Iэдакъэ къыщIэкIа «Разливы рек» повестыр мыпхуэдэу еух: «Иужь дыдэу  абы  (Лермонтовым) гу зылъитаращ: Мартыновым и кIэрахъуэ уэ макъым щIыгъуу,  Iуащхьэ зытетым и  лъабжьэм щIэт чыцэ гуэрэным къыхэIукIауэ къыфIэщIащ фоч уэ макъ». Паустовскэм щыгъуазэ дызыхуищIа мы Iуэхугъуэр щитхым тегъэщIапIэ ищIар зи гъащIэр Псыхуабэ щызыхьа Швамбергер и тхыгъэрщ, «Перкаль къырым пэгъунэгъуу къыщыхъуа гузэвэгъуэ» жыхуиIэрщ. Абы зэрыщыжиIэмкIэ, зи лIэгъуэр къэблэгъа къэзакъ лIыжь гуэр кIуащ чристэн дин лэжьакIуэм деж, и щIалэгъуэм IэщIэщIа гуэныхьыр щхьэщихыну елъэIуу. Къэзакъым зэриIуэтэжамкIэ, и щIалэгъуэм щыгъуэ зэхищIыхьа щIэпхъаджагъэм щхьэкIэ суд Iуэху зримыгъэщIыну и командирхэм я унафэкIэ чыцэм зыхигъапщкIуэри иукIащ зы офицер гуэр, нэгъуэщI офицерымрэ абырэ щIакIуэ кIапэ зэдытеувауэ щызэпэувам ирихьэлIэу. Илъэс зыбжанэ дэкIа нэужьщ къэзакъым къыщищIар абы IэщIэкIуэдар зэры-Лермонтовыр …
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъэпкъ IэщIагъэлIхэм я кIыщ

2015-11-24

  • ГъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд лъэужьыншэу тхыдэм хокIуэдэж, арщхьэкIэ абыхэм яхэтщ жылагъуэм мыхьэнэ щызиIэхэр, цIыхухэм я гум къинэхэр. Апхуэдэщ Къэбэрдей пединститутым къепхауэ лэжьэну 1945 гъэм и жэпуэгъуэм къызэрагъэпэщауэ щыта школ-интернатыр. А еджапIэм мыхьэнэшхуэ иIащ Хэку зауэшхуэм и иужьрей лъэхъэнэм ди республикэм щIэныгъэм хэпщIыкIыу зыщиужьынымкIэ. Интернатым и гъэсэнхэм ди лъэпкъ тхыдэм хатхащ щIыхь зыпылъ напэкIуэцI куэд.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Си нэгу щIэкIаращ сэ стхыжар

2015-06-19

  • ЗэдзэкIакIуэм и псалъэ
  • Абэзэхэхэм  я  гъэр
  •  Бгырыс лъэпкъым лъапсэрыхыр къыхуигъэкIуауэ щытащ Кавказ зауэм. Илъэсищэм щIигъукIэ зэпыуакъым ар.
  • Кавказ зауэр зи нэгу щIэкIхэм – дзэпщхэм, лIыкIуэхэм, дипломатхэм, гъуэгурыкIуэхэм, тIасхъэщIэххэм – къызэранэкIащ тхыгъэ куэд. Абыхэм ящыщщ Торнау Фёдор и «ГукъэкIыжхэри».
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ